جاپپاي سۋ ۇنەمدەۋدىڭ ماڭىزى

ەلدە سۋ كوزدەرى ازايىپ بارادى. ترانس­شەكارالىق وزەندەردەن كەلەتىن سۋدىڭ كولەمى قۇبىلىپ تۇر. مۇندايدا شارۋالار مەن باسقا دا ونەركاسىپ يەلەرىنە ءار جىلى كەلەتىن سۋدىڭ كولەمىنە قاتىستى ساراپتامالار قاجەت. توسىن جايتتارعا الدىن الا قامدانعان الدەقايدا تيىمدىرەك. شىعىندى ازايتۋ ءۇشىن از-ماز قىمباتقا تۇسسە دە, سۋ ۇنەمدەيتىن تەحنولوگيالاردىڭ يگىلىگىنە يەك ارتاتىن مەزگىل كەلدى. بىر­نە­شە جىل بۇرىن القاپتى سۋارۋدىڭ جاڭا جۇيەسىن ەنگىزۋگە بەكىنگەن شارۋا­لار قازىر تيىمدىلىگىن كورىپ وتىر. ءيا, مول ءونىم الۋدى كوزدەگەن كاسىپكەرلەرگە مەم­لەكەت قاجەتىنشە جول كورسەتىپ, جە­ڭىل­­دىك قاراستىرىپ, قولداپ وتىر. كەيبىر وڭىرلەردە اۋىل شارۋاشىلىعىنداعى سۋدىڭ 40 پايىزى بوسقا اعىپ جاتىر ەكەن. سۋ شارۋاشىلىعى نىساندارىنىڭ 60 پايى­­زى توزعان. سۋدىڭ «كولەڭكەلى» نارىعى دەگەن دە بار. مەملەكەت باسشىسى وسى ماسەلەلەردى جولداۋدا ايتتى. ۇكىمەتكە ەلىمىزدىڭ سۋ شارۋاشىلىعىن باسقارۋ جۇيەسىنە تۇگەل رەفورما جاساپ, سالانىڭ ماتەريالدىق جاعدايىن جاق­سار­تۋمەن قاتار كادر ماسەلەسىن شەشۋدى تاپ­سىر­عانىن بىلەمىز.

عالىمدار سۋ تاپشىلىعى جاھاندىق ماسە­لەگە اينالاتىنىن بۇرىننان-اق ەس­كەرتىپ, دابىل قاقتى. سول كەزدە شوبى­نە سۋى جەتەتىن ەلدەر ۇزاقمەرزىمدى بولجامدارعا اسا باس قاتىرا قويمادى. ەندى سۋدىڭ ءتۇبى كورىنە باستاعان شاقتا قوردى مولايتىپ, سۋ تاپشىلىعىنىڭ الدىن الماسقا امال جوق. پرەزيدەنت جارلىعىمەن سۋ رە­سۋرس­تارى جانە يرريگاتسيا مينيسترلىگى قۇرىل­عا­نىن بىلەمىز. قازىر باسشىلىق قۇرام بەكىپ, جوبا-جوسپارلار ايقىندالىپ جاتىر. مينيستر نۇرجان نۇرجىگىتوۆ سۋ شارۋاشىلىعى سالاسىنداعى ساراپشىلار مەن مامانداردىڭ پىكىرىن نازارعا الۋعا دايىن ەكەنىن ايتتى. مينيسترلىك سۋ رەسۋرستارىن باسقارۋ جۇيەسىن دامىتۋ­دىڭ 2024-2030 جىلدارعا ارنالعان تۇجى­رىمداماسىنىڭ جوباسىن ازىرلەپ ۇل­گەرگەن. سوعان سۇيەنسەك, 2027 جىلعا دەيىن جامبىل, قىزىلوردا, الماتى, اقمولا جانە باتىس قازاقستان وبلىستارىندا 1,7 تەكشە شاقىرىم سۋ جينايتىن 8 جاڭا سۋ قويماسىن سالۋ جوسپارلانىپتى. ال ەكىنشى كەزەڭدە اقتوبە, قىزىلوردا, شىعىس قازاقستان جانە قاراعاندى وبلىستارىندا جاڭادان 12 سۋ قويماسى سالىنسا, ەلىمىزدىڭ وزگە وڭىرلەرىندە سۋ قو­رىن جيناۋ جانە سۋمەن تۇراقتى قام­تا­ماسىز ەتۋ ماسەلەسى شەشىلەدى ەكەن. تۇجى­رىمداماعا ساي قولدانىستاعى 15 گيدروتەحنيكالىق قۇرىلىس جاڭارتىلادى. سونىمەن قاتار 3,5 مىڭ شاقىرىم سۋارۋ جەلىسىن رەكونسترۋكتسيالاپ, سۋ ىسىرابىن سۋدى ەسەپكە الۋدى تسيفرلاندىرۋ ارقىلى ازايتۋ جوسپارلانعان. جاڭا تەحنولوگيالار سۋ شارۋاشىلىعىن باقى­لاۋ­عا مۇمكىندىك بەرىپ, شىعىنداردى ازايتادى جانە ماڭىزدى تابيعي رەسۋرس­تى ءتيىمدى پايدالانۋدى قامتاماسىز ەتەدى. قىسقاسى, تۇجىرىمداماداعى جوس­­پار­دىڭ بارلىعى سۋ رەسۋرستارىن ءتيىم­دى باسقارىپ, ايماقتاردى تۇراقتى سۋ قورىمەن قامتاماسىز ەتۋگە, اۋىل شارۋا­شى­لىعىن ورىستەتۋگە, كليماتتىڭ وزگەرۋىنە بەيىمدەلۋگە ىقپال ەتەدى ەكەن.

جۋىردا جاڭا جىلدان باستاپ سۋ سالا­سىن­داعى قىزمەتكەرلەردىڭ ەڭبەك­اقى­سى ورتا ەسەپپەن 25%-عا وسەتىنى تۋرالى حاباردى ەستىدىك. ءاربىر وڭىردە سۋ رەسۋرستارىن ءبولۋ جانە ونى باقىلاۋمەن اينالىساتىن بولىمدەر پايدا بولادى. كادر دايارلاۋ ىسىنە دە كوڭىل بولىنەدى. ۇلتتىق گيدروگەو­لوگيا قىزمەتى قۇرىلىپ, جەراس­تى سۋلارىن باسقارۋ, ىزدەستىرۋ-بارلاۋ جۇمىستارى قىزادى ەكەن. سول سەكىلدى تۇرعىنداردى اۋىز سۋمەن قامتىپ, جايى­لىم جانە مال شارۋاشىلىعى ءۇشىن دە جەراستى سۋ رەسۋرس­تارىن پايدالانۋعا باسىمدىق بەرىلمەك. سۋ رەسۋرستارىنىڭ اق­پاراتتىق ورتالىعى قۇرىلادى. بۇل قادام سالاعا قاتىستى بار­لىق دەرەكتى اۆتوماتتى رەجىمدە ۇسى­نۋ­عا, گيدرومەتەورولوگيالىق مونيتورينگ جۇيەسى نەگىزىندە سۋ تاسقىنىن مودەلدەۋگە, ترانسشەكارالىق سۋ وبەكتىلەرى بويىنشا دەرەكتەردى تالداۋعا مۇمكىندىك بەرەدى دەسەدى. جاڭادان قۇرىلعان مينيسترلىكتىڭ العا قويىپ وتىرعان اۋقىمدى جوبا-جوس­پارى كوپ-اق. بۇل تەك باستاماسى بولار دەپ سەنەيىك. ناتيجەسىندە, مەجەلى مىندەتتەر ءاربىر وڭىردە ءتيىمدى ىسكە اسسا, قالا, اۋىل حالقى سونىڭ شاراپاتىن كورەدى دەگەن ءۇمىت زور.

سۋ شارۋاشىلىعىنىڭ بۇرىنعى ءمي­نيسترى, گيدروتەحنيك ناريمان قىپشاق­باەۆ­پەن پىكىرلەسكەنىمىزدە, ول جىلدان-جىلعا سارقىلىپ بارا جاتقان سۋدى ءتيىمدى پايدالانۋدىڭ بىردەن-ءبىر ءادىسى ۇنەمدەۋ ەكەنىن ايتتى.

– سۋ ماسەلەسى كۇردەلەنىپ بارادى. مۇنى ءبارىمىز ءبىلىپ وتىرمىز. جاقىندا سۋ رەسۋرستارى جانە يرريگاتسيا مينيسترىمەن كەزدەستىم. سوندا جاۋاپتى قىزمەتتە سۋدى باسقارىپ وتىرعان مامانداردىڭ سۋدىڭ نە ەكەنىن بىلمەيتىنىن ايتتىم. شار­ۋا­­شىلىقتا ءار قويشى قويىن كۇندە­لىكتى ساناپ, تۇگەندەپ وتىرادى عوي. سۋ كو­لەمىن باقىلاۋ دا وسى سەكىلدى دۇنيە. باقىلاماسا, بولمايدى. ەدىلدەن قا­زاق­ستانعا تيەتىن سۋدىڭ ۇلەسى قانشا, رەسەيمەن ارا­داعى سۋ ماسەلەسى جونىندەگى رەسمي قۇ­جات قاشان بەكىتىلدى؟ ەرتىس, ىلە, جايىق, توبىل, ەسىل, شۋ, سىرداريانىڭ ۇلەسى شە؟ سۋشىلاردىڭ وسى سۇراققا مۇدىرمەي جاۋاپ بەرۋى ەكىتالاي ەكەنىن ايتتىم. تۇششى سۋدىڭ قورى – شەكتەۋلى رەسۋرس. بۇل ازايۋى مۇمكىن, بىراق كوبەي­مەي­دى. حالىق سانى 20 ميلليونعا جەتكەنىن ەستىپ, ءبىر قۋانىپ قالدىق. وسى قارقىنمەن 30, 40 ميلليونعا دا جەتەرمىز. بىراق سۋدىڭ كولەمى وزگەرىسسىز قالا بەرەدى. سۋشى­لار وسىنى ويلاۋعا ءتيىس. قاي ەلدە سۋدى ۇنەمدەيتىن تەحنولوگيا, ءادىس-ءتاسىل ەنگىزىلىپ جاتىر, سونى مۇم­كىن­دى­گىنشە زەرتتەۋ كەرەك. قالاي ەنگىزەمىز دەپ تاعى ويلانۋ قاجەت. بۇل ءۇشىن الدىمەن باسشى­لىق قىزمەتتەرگە ناعىز سۋ ماماندارىن قويعان ابزال بولادى. تاۋدىڭ سۋى ما, كورشى ەلدەن كەلەتىن سۋ ما, ءبارى-بارىنە مەملەكەت, مينيسترلىك ەلشىلىك ەتۋى كەرەك, – دەيدى ول.

ن.قىپشاقباەۆ سۋ ساياساتىندا ناقتى شەشىم قابىلداپ, سودان تايقىماي, ءبىر ۇستانىمدا بولۋعا شاقىرىپ وتىر.

– اشىق اقپاراتتان سۋعا جاۋاپتىلار جىلىنا مىناداي كانالدار جوندەلدى دەپ ەسەپ بەرگەنىن ەستىپ قالامىز. ەسەپكە ۇڭىلسەك, قازىرگى قارقىنمەن ەلدەگى كانال­دار­دىڭ بارلىعىن جاقىن كەلەشەكتە جوندەپ بىتە الماسپىز. قازىر كانال­داردان وتكەن سۋ شارۋاشىلىققا جەتەمىن دەگەنشە جارتىسى ءسىڭىپ كەتىپ جاتىر. سۋعا جەتە الماي وتىرعان مەزگىلدە مۇنداي ىسى­راپشىلدىققا جول بەرۋگە بولماي­دى. رەسمي اقپارات بويىنشا سۋدى شارۋاعا جەت­كىزگەنشە 40 پايىزى جولدا ءراسۋا بولادى ەكەن. دەمەك, كانالدارى مينيسترلىك تىكەلەي ءوزى باقىلىپ, ءبىر قاسىق سۋدى دا جوعالتپاۋعا كۇش سالۋى قاجەت. بۇل – ۇلكەن ماسەلە. بىزدە جەر استىنان وزدىگىنەن پايدا بولاتىن سۋ كوزدەرى جوق. بارى سول, كوبەيمەيدى. ترانسشەكارلىق سۋ كوزدەرىن پايدالانۋعا كەلگەندە قاي ەل بولسا دا سۋدى ءبىرىنشى ءوزى پايدالانعىسى كەلەدى عوي. بىزگە ناق قازىر وسىنى ەسكەرىپ, جۇمىستى دۇرىس ۇيلەستىرە ءبىلۋ كەرەك. جەر جۇزىندەگى ءتارتىپ سولاي. حالىقارالىق سۋ ءتارتىبى دەگەن بار. وندا سۋ از بولعان جىلى دا ەكى جاق باردى قاناعات تۇتىپ بولىسەتىنى كورسەتىلگەن. تاعى ءبىر ايتاتىن جاي, سۋ ءبولىسۋ ءتارتىبى جونىندە كەڭەس ۇكىمەتىندە جاسالعان كەلىسىم بار. قازىر ونى جوققا شىعارىپ, قايتا كەلىسىم جاساۋدىڭ قاجەتى قانشا؟ جاڭا كەلىسىم ارقىلى كورشى ەلدەر ءبىزدى ويلاپ, سۋدىڭ 60 پايىزىن جىبەرمەيتىنى بەلگىلى نارسە عوي. كانادا, اقش, مەكسي­كاعا باردىم. ولار 1902 جىلى سۋ جونىندە كەلىسىمگە قول قويىپتى. 120 جىلدا ءبىر ءسوزى تۇگىل ءۇتىرىن وزگەرتپەگەن. مەن مۇنىڭ بارلىعىن جايدان-جاي ەمەس, جانىم اشىعان سوڭ ايتىپ وتىرمىن. سۋ ماسە­لە­سىن اقىلداسىپ شەشپەسەك بولمايدى, – دەپ ءسوزىن تۇيىندەدى ساراپشى.

حالىقتىڭ باسىم كوپشىلىگى قالادا تۇرادى. بىرتە-بىرتە قالا حالقى دا سۋدى ۇنەمدەيتىن جاڭا قۇرالداردى پايدالانۋعا كوشەتىن شىعار. سۋ ۇنەمدەيتىن تەحنولوگيالار ءۇستى-ۇستىنە ۇسىنىلسا, ونى دۇرىس پايدالانۋ مادەنيەتى قالىپتاسار. عىلىم دوكتورى, پروفەسسور بلوك شايكەنوۆ تە سۋدى ءتيىمدى پايدالانۋدى ۇنەمدەۋدەن باس­تاۋ كەرەك دەپ سانايدى.

– قازىر حالىقارالىق كەلىسىمدى تولىق­تاي ساقتاپ وتىرعان ەشكىم جوق. سۋدى ءار ەل وزىنە قاجەتىنشە بۇرىپ الا بەرەدى. ەندى بىزگە نە قالدى؟ ءبىزدىڭ نەسىبەمىز –وزىمىزدە باستالاتىن ىشكى وزەندەرمەن قوسا قار-جاۋىن. بۇل دا ولشەۋلى. تاۋ باۋىرى مەن سولتۇستىك وڭىردە عانا بار. ورتالىق تۇس تۇگەل ءشول, شولەيت. مىنە, ءبىزدىڭ بارلىق بايلىعىمىز وسى عانا. وزدەرىڭىز بىلەسىزدەر, ەكى-ءۇش جىل وڭتۇستىك, باتىس ولكەلەردە قۇرعاقشىلىق بولدى. بۇل كوپشىلىككە بەلگىلى دۇنيە, ونى ەزگەنمەن ەشتەڭە شىقپايدى. بىراق قازىر ناقتى سۋ قورى جونىندەگى ءدالدى ولشەمدەردى زەرتتەۋ ارقىلى الدىن الىپ جاتقانىن باسا ايتۋ كەرەك. وسى سۋ قورىنىڭ ازايۋىنا كەيىنگى كەزدە قالالار دا اسەر ەتىپ وتىر. سوندا نەگە سۋ ماسەلەسىن ۇنەمدەۋ ارقىلى شەش­پەيمىز دەگەن ورىندى ساۋال تۋادى, – دەيدى عالىم.

سۋدى ۇنەمدەۋدىڭ ءادىس-تاسىلدەرىن اۋەل­دەن ويلاستىرىپ جۇرگەن ب.شايكەنوۆ 2017 جىلى قالادا سۋ ۇنەمدەيتىن تازالىق اپپاراتىن ويلاپ تاۋىپ, تىركەپ, ءتورت جىل تەكسەرۋدەن كەيىن پاتەنتىن العان. سۋدى تازالايتىن اپپاراتتىڭ جاڭا نۇسقاسى قالادا تۇرمىستىق ماقساتتا جۇمسالاتىن سۋدىڭ 1/3 كولەمىن ۇنەمدەۋگە مۇمكىندىك بەرەدى ەكەن.

– وسىدان 55 جىل بۇرىن الماتىعا كەلگەنىمدە قالادا 520 مىڭ ادام تۇراتىن ەدى. قازىر 2 ميلليوننان اسادى. جارتى عىسىردا تۋرا ءتورت ەسە ءوستى. ال سۋ ازايدى, تاۋدا مۇزداقتار ءتۇرىلىپ جوعارى كەتتى. جاۋىن, قار از. تاۋدان اعاتىن وزەن­دەردىڭ قارقىنى باياۋلادى. ەندى ءبىرشاما ۋاقىتتان كەيىن سۋدى قايدان الادى؟ ماڭعىستاۋ وڭىرىندە تازا سۋدىڭ كوزى جوق. ەدىلدەن تاسىپ, تەڭىز سۋىن تۇششىلايدى. الماتى سياقتى اقتاۋدىڭ دا قانشا ىسىراپ جاسايتىنىن ەسەپتەدىم. حالىقارالىق زەرتتەۋلەرگە سۇيەنسەك, قالانىڭ ءار تۇرعىنىنا تۇرمىستىق جانە گيگيەنالىق جاعدايدى تولىق قامتاماسىز ەتۋ ءۇشىن كۇنىنە 230-350 ليتر سۋ كەرەك. مۇنى ايعا شاققاندا شامامەن 7-10,5 تەكشە مەتر سۋ. ارينە, بۇل – ەڭ جوعارى كورسەتكىش. ال ورتا ەسەپپەن (الماتىدا) ءبىر ادامعا تاۋلىگىنە 170-200 ليتر سۋ كەتەدى. قالادا تۇرمىستا اس-سۋعا قاجەت سۋدان سانيتارلىق تازالاۋعا كەتەتىن سۋدىڭ شىعىنى الدەقايدا كوپ ەكەنى انىقتالدى. قالاي دەگەندە دە سۋدى ناقتى تازالاۋ تەحنولوگياسى بىزدە جەتىلمەگەن. ءبىز وسى پارىقسىز شارۋا ىڭعايىمىزبەن تازا سۋ قورلارىن سارقىپ, تابيعاتتاعى سۋ اينالىمىنا وراسان زيان كەلتىرىپ وتىرمىز, – دەپ ءوز تۇجىرىمىن ايتتى ب.شايكەنوۆ.

سۋ رەسۋرستارىن پايدالانۋدى رەتتەۋ­گە كەلگەندە ءبىر ەمەس, بىرنەشە ماڭىزدى شارۋا بارىن تۇسىندىك. باسقا-باسقا اۋەلى سۋدى ۇنەمدەۋگە كوپ كوڭىل ءبولۋ كەرەك ءتارىزدى. ازىرگە سۋعا جاۋاپتى مينيسترلىك وسىنىڭ بارلىعىنا نازار اۋدارىپ, كلي­ماتتىق وزگەرىستەرگە بەيىمدەلۋگە وراي­لاس­تىرىلعان شارالاردى قولعا الادى دەپ ۇمىتتەنەيىك.