فوتو: اشىق دەرەككوزدەن
قاسىم-جومارت توقاەۆ ءبىر جىل بۇرىنعى «ادىلەتتى قازاقستان: ءبارىمىز جانە ارقايسىمىز ءۇشىن. قازىر جانە ءاردايىم» سايلاۋالدى باعدارلاماسىندا ەلدىڭ ەرتەڭگى باعىتى مەن جاڭا تاريحي كەزەڭىنىڭ باعدارىن ايقىنداپ بەردى.
پرەزيدەنت الدىڭعى كەزەكتە «سۋ رەسۋرستارىن ۇتىمدى پايدالانۋعا, قورعاۋعا جانە تازارتۋعا باعىتتالعان جاڭا سۋ كودەكسىن قابىلداۋدى قامتاماسىز ەتۋدى» تاپسىردى.
بۇل باعىتتاعى شارالاردى جۇزەگە اسىرۋ 2023 جىلدىڭ 1 قىركۇيەگىندە «سۋ رەسۋرستارى جانە يرريگاتسيا» مينيسترلىگىن قۇرۋدان باستالدى. سۋ سالاسىندا جۇمىس ىستەۋگە ىنتالى مامانداردى تارتۋ ءۇشىن 2024 جىلدىڭ 1 قاڭتارىنان باستاپ سۋ شارۋاشىلىعى قىزمەتكەرلەرىنىڭ جالاقىسىن ورتا ەسەپپەن 25 پايىزعا ءوسىرۋ كوزدەلىپ وتىر.
سونداي-اق جاۋاپتى مينيسترلىك سۋ رەسۋرستارى سالاسىنا سەرپىن بەرىپ, مەملەكەت باسشىسىنىڭ سايلاۋالدى باعدارلاماسىن ىسكە اسىرۋ ءۇشىن جانە جولداۋدا بەرگەن تاپسىرمالارىن ورىنداۋ ماقساتىندا قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ سۋ رەسۋرستارىن باسقارۋ جۇيەسىن دامىتۋدىڭ 2024-2030 جىلدارعا ارنالعان تۇجىرىمداماسىن ازىرلەدى.
قۇجاتقا سايكەس, 2027 جىلعا دەيىن جامبىل, قىزىلوردا, الماتى, اقمولا جانە باتىس قازاقستان وبلىستارىندا 1,7 تەكشە شاقىرىم جيناقتاۋ كولەمى بار 9 جاڭا سۋ قويماسىن سالۋ جوسپارلانىپ وتىر. وسىلايشا, الداعى ءتورت جىلدا اۋىز سۋمەن قامتاماسىز ەتۋ جانە سۋ ەكوجۇيەلەرىن تۇراقتى ۇستاۋ ءۇشىن, اۋىل شارۋاشىلىعى مەن ونەركاسىپتە پايدالانۋعا بولاتىن قوسىمشا 1,7 تەكشە شاقىرىم سۋدى جيناقتاۋ جوسپارلانعان.
ەكىنشى كەزەڭدە اقتوبە, قىزىلوردا, شىعىس قازاقستان جانە قاراعاندى وبلىستارىندا 11 سۋ قويماسىن سالۋ جوسپارلانعان. بۇدان بولەك, تۇجىرىمداماعا بوگەتتەردىڭ قاۋىپسىزدىگى دەكلاراتسياسىن ازىرلەۋدى ەسكەرە وتىرىپ, سۋ شارۋاشىلىعى وبەكتىلەرىنە كوپ فاكتورلى زەرتتەۋ جۇرگىزۋ, سۋدى پايدالانۋ ليميتتەرىن بەلگىلەۋ تەتىگىن ازىرلەۋ, ماگيسترالدىق جانە شارۋاشىلىقارالىق سۋارۋ ارنالارىندا سۋدى ەسەپكە الۋدى تسيفرلاندىرۋ, گيدرولوگيالىق بەكەتتەر سالۋ, سۋارۋدىڭ سۋ ۇنەمدەيتىن تەحنولوگيالارىن ەنگىزۋ جونىندەگى ءىس-شارالار ەنگىزىلگەن.
تۇجىرىمدامانى ىسكە اسىرۋ جونىندەگى ءىس-قيمىل جوسپارىندا سۋدى ۇتىمدى پايدالانۋ ماسەلەلەرىن, ءبىرىنشى كەزەكتە سۋدى ەڭ كوپ شىعىندايتىن (40%-عا دەيىن) اۋىل شارۋاشىلىعى سالاسىندا شەشۋ كوزدەلگەن. اتاپ ايتقاندا, سۋارمالى اۋىل شارۋاشىلىق جەرلەرىنىڭ جالپى اۋدانىن 2,5 ملن گەكتارعا دەيىن جەتكىزە وتىرىپ, ەكى ەسەگە ارتتىرۋ, قوسىمشا 4 تەكشە شاقىرىم مولشەرىندە سۋ جيناقتاۋ ءۇشىن 20 جاڭا سۋ قويماسىن سالۋ جانە جۇمىس ىستەپ تۇرعان 15 سۋ قويماسىن رەكونسترۋكتسيالاۋ, 3,5 مىڭ شاقىرىم سۋارۋ جەلىلەرىن قايتا جاڭارتۋ, 212 كانالداعى سۋدى ەسەپكە الۋدى تسيفرلاندىرۋ ارقىلى سۋارۋ كەزىندە تىرشىلىك ءنارىن ۇنەمدەۋ جوسپارلانىپ وتىر.
سۋ تاپشىلىعىن الا جازداي تەر توككەن شارۋالار سەزىنبەۋى ءتيىس. ەلدىڭ وڭتۇستىك ايماعىنداعى اعايىنداردىڭ «باس اۋرۋىنا» اينالعان جايتتى شەشۋ ءۇشىن قۇزىرلى ورگان كورشىلەس وزبەكستان, قىرعىزستان تاراپىمەن كەلىسىم جاساستى. ناتيجەسىندە قازاق-قىرعىز بىرلەسىپ شۋ-2 اينالما كانالىن سالۋعا ۋاعدالاسسا, وزبەكستانمەن «دوستىق» كانالى ارقىلى تۇراقتى سۋ جىبەرىپ تۇرۋ كەلىسىمىنە قول جەتكىزىلدى.
پرەزيدەنت سايلاۋالدى باعدارلاماسىندا ء«ار ۇيدە, ءاربىر وتباسىندا اۋىز سۋ بولۋ شارت» قاعيداسى نەگىزىندە الداعى 5 جىلدا ەلدى مەكەندەردىڭ 100 پايىزىن سۋمەن جابدىقتاۋ قىزمەتتەرىن قامتاماسىز ەتۋدى تاپسىرعان بولاتىن.
تاپسىرمانى ورىنداۋ ءۇشىن سۋ رەسۋرستارى جانە يرريگاتسيا مينيسترلىگى بيىل اقمولا, الماتى, اتىراۋ, ۇلىتاۋ, قىزىلوردا, ماڭعىستاۋ, تۇركىستان جانە سولتۇستىك قازاقستان وبلىستارىندا 34 جوبانى ىسكە اسىرىپ جاتىر. اتالعان ءىس-شارا اياسىندا 158 ەلدى مەكەندە سۋمەن قامتاماسىز ەتۋ جانە سۋ جۇيەسىن جاڭارتۋ جۇمىستارى جۇرگىزىلەدى. ناتيجەسىندە 450 مىڭنان استام تۇرعىن ساپالى اۋىز سۋعا قول جەتكىزەدى. جوبالاردىڭ اياقتالۋ مەرزىمى 2024-2025 جىلدارعا جوسپارلانعان.
جاۋاپتى ورگان توپتىق سۋ قۇبىرلارىن سالۋ جانە رەكونسترۋكتسيالاۋ بويىنشا 8 جوبانى ىسكە اسىرماق. جوبا شەڭبەرىندە 22 مىڭنان استام ادام تۇراتىن 41 ەلدى مەكەندى ساپالى اۋىز سۋمەن قامتاماسىز ەتۋ كوزدەلگەن.
قازاقستاندا 15,5 تەكشە شاقىرىم مولشەرىندە سۋ قورى بار. 3 692 اۋىز سۋ ورنى بارلاندى. بۇل شارۋاشىلىقتى جانە تۇرعىنداردى اۋىز سۋمەن قامتاماسىز ەتۋ ءۇشىن قاجەت. بۇل رەتتە, ەلىمىزدە جىلىنا شارۋاشىلىق – اۋىز سۋ قاجەتتىلىكتەرى ءۇشىن 1 تەكشە شاقىرىمنان ارتىق سۋ الىنادى.
ورتا ازيا مەن ەل تەرريتورياسىندا سۋ تاپشىلىعىن تۋدىرماۋ ءۇشىن ۇلتتىق گيدروگەولوگيا قىزمەتىن قايتا قۇرۋ ءىسىنىڭ قولعا الىنۋى دا سايلاۋالدى تاپسىرمانىڭ سەپتىگى.
قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ «ادىلەتتى قازاقستان: ءبارىمىز جانە ارقايسىمىز ءۇشىن. قازىر جانە ءاردايىم» سايلاۋالدى باعدارلاماسىندا «ەكولوگيالىق ويلاۋ» تاقىرىبىندا «سۋ رەسۋرستارىن ۇتىمدى پايدالانۋعا, قورعاۋعا جانە تازارتۋعا باعىتتالعان جاڭا سۋ كودەكسىن قابىلداۋدى قامتاماسىز ەتۋ» مەجەسى قويىلدى.
سۋ رەسۋرستارى جانە يرريگاتسيا مينيسترلىگى جاڭا سۋ كودەكسىن ازىرلەدى. قۇجاتتا سۋ رەسۋرستارىن باسقارۋدى قايتا قاراۋ, ونى قورعاۋ جانە ۇنەمدەۋگە باسىمدىق بەرىلىپ وتىر. سۋ كودەكسىنىڭ بۇعان دەيىنگى رەداكتسيادان 6 باستى ايىرماشىلىعىن نازارلارىڭىزعا ۇسىنامىز.
- قورعاۋ باسىمدىعى: جاڭا سۋ كودەكسىندە سۋ رەسۋرستارىن قورعاۋعا ۇلكەن نازار اۋدارىلىپ وتىر. سۋ رەسۋرستارى جانە يرريگاتسيا مينيسترلىگى تىرشىلىك ءنارى كوزدەرىن سارقىلۋدان, لاستانۋدان جانە بىتەلۋدەن قورعايتىن بولادى جانە وسى باعىتتا كەشەندى جۇمىس جۇرگىزەدى.
- سۋ قورى اۋماقتارىندا جەر قويناۋىن يگەرۋگە تىيىم سالۋ: سۋ قورى اۋماقتارىندا كاسپي تەڭىزىندە مۇناي ءوندىرۋدى, التىن, تۇز جانە ەمدىك بالشىق جيناۋدان بولەك, جەر قويناۋىن يگەرۋگە تىيىم سالىنادى. سەبەبى پايدالى قازبالاردى كەڭ اۋقىمدا يگەرۋ شاعىن وزەندەر مەن ولاردىڭ سالالارىنىڭ تارتىلۋىنا اكەلدى. ماسەلە, اسىرەسە, الماتى, جەتىسۋ, تۇركىستان جانە جامبىل وبلىستارىندا وتە وزەكتى. وزەن ارنالارى مەن تاۋ بوكتەرىندەگى ايماقتاردا كەن يگەرۋ شاعىن وزەندەردىڭ جويىلۋىنا اكەلىپ سوعادى, سونداي-اق جەر استى جانە جەر ءۇستى سۋلارىنىڭ قالىپتاسۋىنا كەرى اسەر ەتەدى.
- سۋ ۇنەمدەۋ ءپرينتسيپى: مينيسترلىك كليماتتىڭ وزگەرۋىنە بەيىمدەلۋ جاعدايىندا سۋدى ۇنەمدەۋ بويىنشا ارنايى باعدارلامانى ازىرلەۋ ماسەلەسىن قاراستىراتىن بولادى.
- سۋارمالى ەگىنشىلىككە جاڭا كوزقاراس: قازاقستانداعى سۋ رەسۋرستارىنىڭ ەڭ ءىرى پايدالانۋشىسى - اۋىلشارۋاشىلىق سالاسى. مينيسترلىك سۋارمالى القاپتاردىڭ كولەمىن ارتتىرا وتىرىپ, تۇراقتى تۇردە سۋمەن قامتاماسىز ەتۋدى جوسپارلاپ وتىر. ول ءۇشىن اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترلىگىمەن بىرلەسە بىرنەشە ءداندى-داقىل ءتۇرىن كەزەكتەسىپ نەمەسە قاتار ءوسىرۋ تاجىريبەسىن ناسيحاتتاۋعا نيەتتى. سەبەبى ءبىر القاپتا بىردەي داقىلداردى ءوسىرۋ ءبىر مەزەتتە سۋارمالى سۋعا سۇرانىستىڭ ارتۋىنا اكەلەدى. سونداي-اق سۋارمالى جەرلەردى جوسپارلى تۇردە سۋمەن قامتاماسىز ەتۋ ءۇشىن سۋ قۇبىرلارىن بىرلەسىپ پايدالانۋ ءۇشىن شارۋالاردى يرريگاتسيالىق كوندومينيۋمدارعا نەمەسە بىرلەستىككە بىرىكتىرۋدى كوزدەيدى.
- سۋمەن قامتاماسىز ەتۋدىڭ جاڭا نورمالارى: جاڭا كودەكستىڭ ماڭىزدى بولىمىندە اۋىز سۋدىڭ ساپاسىن جاقسارتۋ, سۋدىڭ ەسەبىن ناقتىلاۋ جانە سۋدىڭ ساپاسىن وندىرىستىك باقىلاۋ, اۋىز سۋمەن تۇراقتى قامتاماسىز ەتۋ ءۇشىن سۋ جەتكىزۋشى مەكەمەلەردىڭ جاۋاپكەرشىلىگىن ارتتىرۋ قاراستىرىلعان.
- باسسەيندىك سۋ ينسپەكتسيالارىنىڭ قۇزىرەتىن ارتتىرۋ: جاڭا كودەكستە باسسەيندىك سۋ ينسپەكتسيالارىنا مەملەكەتتىك باقىلاۋدى جۇزەگە اسىرۋمەن قاتار, سۋ قورىن قورعاۋ جانە قاداعالاۋ فۋنكتسيالارىن بەرۋ قاراستىرىلعان. بۇل سۋدى ءوز بەتىنشە پايدالانۋ, بەلگىلەنگەن ليميتتەن ارتىق سۋ الۋ, سۋ قورىن قورعاۋ جانە پايدالانۋ سالاسىنداعى زاڭ بۇزۋشىلىقتاردى ازايتۋعا جانە قۇقىق بۇزۋشىلىققا قارسى جەدەل ارەكەت ەتۋگە مۇمكىندىك بەرەدى.
«سۋدىڭ دا سۇراۋى بار». سۋ ايدىندارى مەن وزەن-كولدەردەگى ساقتىق شارالارى سايلاۋالدى باعدارلامادا قوزعالدى. «ەلىمىزدىڭ سۋ وبەكتىلەرىنىڭ ەكوجۇيەسىن ساقتاۋعا, ولاردى ناقتى ونەركاسىپ ورىندارىنىڭ لاستاۋىنان قورعاۋعا باعىتتالعان سۋ سالاسىن دامىتۋدىڭ كەشەندى جوسپارىن ازىرلەۋ».
سالاعا جاۋاپتى مەكەمە سۋ رەسۋرستارىن باسقارۋ جۇيەسىن دامىتۋدىڭ 2024-2030 جىلدارعا ارنالعان تۇجىرىمداماسىندا سۋ وبەكتىلەرىنىڭ ەكوجۇيەسىن ساقتاۋ جانە ولاردى لاستانۋدان قورعاۋ ماسەلەلەرىن قاراستىرعان. تابيعي سۋ وبەكتىلەرىن ساقتاۋ جانە قالپىنا كەلتىرۋ كەلەسى ءىس-شارالار ناتيجەسىندە قامتاماسىز ەتىلەدى دەپ جوسپارلانىپ وتىر:
- سۋ وبەكتىلەرىندە سۋ جىبەرۋ, درەناج جانە سۋ بۇرۋ مونيتورينگىنىڭ اۆتوماتتاندىرىلعان جۇيەسىن ەنگىزۋ;
- كارىز-تازارتۋ قۇرىلىستارىن سالۋ جانە رەكونسترۋكتسيالاۋ ارقىلى قورشاعان ورتانى لاستاۋشى قالدىقتاردىڭ كولەمىن ازايتۋ;
- اعىندى سۋلاردى تازارتۋ مەن پايدالانۋدىڭ ۇتىمدى سحەمالارىن, سونداي-اق اينالىمدى سۋمەن جابدىقتاۋ جۇيەلەرىن ازىرلەۋ جانە ەنگىزۋ;
- شاعىن وزەندەردى وڭالتۋ باعدارلامالارىن ازىرلەۋ;
- وزەندەر مەن كولدەردى تازارتۋ;
- سولتۇستىك ارال تەڭىزى مەن سىرداريا وزەنىنىڭ سالالارىن قالپىنا كەلتىرۋ جونىندەگى ءىس-شارالار كەشەنى;
- قازاقستاندا كاسپي تەڭىزىن عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتىن قۇرۋ;
- تابيعاتتى قورعاۋ ءىس-شارالارىن جۇرگىزۋ;
- توزىعى جەتكەن سۋارۋ جۇيەلەرىن قالپىنا كەلتىرۋ;
- يەسىز, وزدىگىنەن اعىپ جاتقان گيدروگەولوگيالىق ۇڭعىمالاردى كرانيزاتسيالاۋ (ۇڭعىمالارعا بەكىتۋ, ارماتۋراسىن ورناتۋ).
بۇل پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ «ادىلەتتى قازاقستان: ءبارىمىز جانە ارقايسىمىز ءۇشىن. قازىر جانە ءاردايىم» سايلاۋالدى باعدارلاماسىنداعى سۋ سالاسىنا قاتىستى تاپسىرمالاردىڭ 1 جىل كولەمىندە جۇزەگە اسقاندارى. الداعى التى جىلدا سايلاۋالدى باعدارلاماداعى تاپسىرمالاردىڭ تولىق ورىندالۋى ءاردايىم مەملەكەت باسشىسىنىڭ نازارىندا بولماق.
