ۇلت مادەنيەتىنىڭ الەمدىك ابىرويى نەمەسە پرەزيدەنتتىڭ سايلاۋالدى باعدارلاماسى قالاي ورىندالىپ جاتىر؟

ماسەلەن, بۇگىندە قازاقتىڭ مادەني قۇندىلىقتارى كۇللى الەمگە ايان. ەلىمىز تاۋەلسىزدىككە قول جەتكىزگەننەن كەيىن بۇل سالاعا ەرەكشە نازار اۋدارىلىپ, تاريحي-مادەني مۇرالارىمى­ز­دى ساقتاۋ, دامىتۋ, ناسيحاتتاۋ جۇمىس­تارى قارقىندى جۇرگىزىلگەنى بەلگىلى. مۇنى حالىقارا­لىق دەڭ­گەي­دە جۇزەگە اسىرۋ ماقساتىندا الەم­دىك كونۆەنتسيالارعا قوسىلىپ, ناتي­جەسىندە يۋنەسكو-نىڭ مادەني مۇرا­لار ءتىزىمىن ءوز مۇ­رالارىمىزبەن تولىقتىرىپ كەلەمىز.

ايتالىق, وسى ۋاقىتقا دەيىن يۋنەسكو-نىڭ بۇكىلالەمدىك مۇرا تىزى­مىنە ەلىمىزدەن وننان اسا تاريحي ەسكەرت­كىش جانە ادامزاتتىڭ ماتەريال­دىق ەمەس مادەني مۇرا­سىنىڭ كورنەكى تىزى­مىنە دە بىرقاتار رۋحاني مۇرا ەنگىزىلدى.

قازىرگى تاڭدا دا مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆ قازاقستاننىڭ تاريحي-مادەني مۇراسىنىڭ بىرەگەي وبەكتىلەرىن يۋنەسكو-نىڭ بۇكىلالەمدىك مۇرا تىزىمىنە نوميناتسيالاۋ بو­يىنشا جۇمىس جۇرگىزۋدى باستى نازاردا ۇستاپ وتىر. وسى ورايدا كۇنى كەشە عانا پاريجدەن «جىل قۇسىنداي جاڭالىق» جەتكەنىن دە ايتا كەتەيىك. مەملەكەتتىك كەڭەسشى ەرلان قاريننىڭ مالىم­دە­ۋىنشە, ەلىمىز 2023-2027 جىل­دار­عا دۇنيەجۇزىلىك مۇرالار كوميتەتىنىڭ مۇشەسى بولىپ سايلاندى.

«يۋنەسكو باس كونفەرەنتسياسى جۇمىسىنىڭ سوڭعى كۇنى قا­زاق­ستان 2023-2027 جىل­دا­ر­عا دۇنيەجۇزىلىك مۇرالار كومي­تە­تى­نىڭ مۇشەسى بولىپ سايلاندى. قۇرامىنا 21 مەملەكەت كىرەتىن دۇنيەجۇزىلىك مۇرالار كوميتەتى ─ يۋنەسكو-نىڭ اسا ماڭىزدى ءارى بەدەلدى باسقارۋشى ورگانى. بۇل كوميتەتتىڭ نىسانداردى دۇ­نيە­جۇزىلىك مۇرالار تىزىمىنە ەن­گىزۋگە جانە الىپ تاستاۋعا اي­رىق­­شا قۇ­قىعى بار», دەلىنگەن جازبادا.

ەلىمىزدىڭ دۇنيەجۇزىلىك مۇرا­لار كوميتەتىنە مۇشە بولىپ سايلانۋى, ەڭ الدىمەن, بىرەگەي مادەني جانە تابيعي مۇرالارىمىزدى ساق­تاۋعا قاتىستى بەلسەندى جۇ­مى­­سىمىزدى حالىقارالىق قا­ۋىم­­داستىقتىڭ مويىندايتى­نىن كورسەتەدى. سونداي-اق بۇعان دەيىن يۋنەسكو-نىڭ ال­ما­­تى­داعى كەڭسەسىنە ورتالىق ازيا مەملەكەتتەرىنەن بولەك, اۋعان­ستان, پاكىستان جانە يران مەم­لە­كەتتەرىن قامتيتىن كوپ­سەك­تورلى ايماقتىق كەڭسە (بيۋرو) مار­تەبەسىن بەرۋ تۋرالى شەشىم قا­بىلدانعان بولاتىن.

القيسسا

ۋاقىت ارناسىنان ءسال كەيىنگە شەگىنسەك, سوناۋ 1972 جىلى يۋنەسكو ۇيىمى دۇنيەجۇزىندەگى مادەني جانە تابيعي مۇرالاردى قورعاۋ تۋرالى قارار قابىلداعان بولاتىن. 2010 جىلى بۇل قاراردى بۇۇ-عا مۇشە 187 مەملەكەت راتيفيكاتسيالادى. سونىڭ ىشىندە قازاقستان دا بار. سودان بەرى جىل سايىن تۇراقتى تۇردە الەمدىك مۇرا كوميتەتى سەسسياسى ءوتىپ, «الەم­دىك مۇرا مارتەبەسىن بەرۋ» ما­سەلەسى تالقىعا سالىنادى. نە­گىز­گى ءتىزىم اياسىندا الەمدىك مۇرا رەتىندە جوعالۋ قاۋپىندەگى ەس­كەرت­كىشتەر بار. ەلىمىز بۇل ۇيىم­عا تمد ەلدەرىنىڭ (بالتىق بويى ەلدەرىن ەسەپتەمەگەندە) اراسىنان ءبىرىنشى بولىپ ەندى. ياعني 1992 جىلى 22 مامىردا مۇشە بولىپ, يۋنەسكو-مەن بەلسەندى ارىپتەستىككە قول قويدى. 1993 جىلى ۇيىممەن ءوزارا قارىم-قاتىناستا نەگىزگى باعىتتاردى انىق­­تايتىن ءسىم جانىنان يۋنەسكو ءىسى بويىنشا ۇلتتىق كو­ميس­سيا قۇرىلعانىن دا بىلەمىز.

وسى رەتتە حالىقارالىق قا­ۋىم­­داستىق الدىنداعى مىن­دە­تىن ورىنداۋ ماقساتىندا ما­دە­نيەت جانە سپورت مينيسترلىگى «ما­دەنيەت­تەردى جاقىنداستىرۋ ور­تا­لىعى» مەملەكەتتىك مۋزەيى» رەس­­پۋب­ليكالىق مەملەكەتتىك قا­زى­نالىق كاسىپورنىن قۇردى. بۇل ورتالىق جۇمىسى ۇلتتىق مۇرانى ساقتاۋ جانە پايدالانۋ سالاسىنداعى جوبالاردى, قول­دان­بالى جانە عىلىمي زەرت­تەۋ­لەردى جۇزەگە اسىرۋعا, حا­لىق­ارالىق ىن­تىماقتاستىقتى نىعاي­تۋ­عا باعىتتالعان.

«الەم ەستەلىگىنە» نەلەر ەندى؟

سونىمەن, يۋنەسكو-نىڭ «الەم ەستەلىگى» حالىقارالىق قۇ­جات­تىق مۇرا رەەستەرىندە قا­زاق­ستاننان قوجا احمەت ياساۋي جانە ونىڭ شاكىرتتەرىنىڭ قول­جاز­باسى, «نەۆادا-سەمەي» يادرو­عا قارسى حالىقارالىق قوز­عا­­لىسىنىڭ ارحيۆتىك ماتەريالدارى, سونداي-اق «ارال تەڭى­زى­نىڭ ارحيۆتىك قورلارى» بار. 2012 جىلى ا.ءفيردوۋسيدىڭ «شاحناما» قولجازباسىنىڭ تۇ­رىك نۇسقاسى ۇسىنىلدى. قازاق­س­تان­نىڭ ۇسىنىسىمەن ۇيىم «ما­دەنيەتتەردىڭ 2013-2022 جىل­دارعا ارنالعان حالىقارالىق ون­جىلدىعى» اتتى جوسپارىن قا­بىلدادى. ەلىمىزدە يۋنەسكو-نىڭ قورعاۋىنا الىنعان تاريحي ەسكەرتكىشتەردىڭ قاتارىنا قوجا احمەت ياساۋي كەسەنەسىنەن باسقا تاڭبالى ارحەولوگيالىق لاندشافىنداعى پەتروگليفتەر, «جىبەك جولى», سارىارقا جانە سولتۇستىك قازاقستاننىڭ دالاسى مەن كولدەرى ەنگىزىلدى. ناقتىراق ايتساق, «جىبەك جولىنىڭ» قا­زاق­ستاندىق بولىگى بويىنشا الماتى, جامبىل وبلىستارىنىڭ اۋماق­تارىنداعى قويلىق, قا­را­مەرگەن, تالعار, اقتوبە, اقىر­تاس, قۇلان, قوستوبە, ورنەك سە­كىل­دى ورتاعاسىرلىق سەگىز نىسان ەنگىزىلدى. سارىارقا دالاسى مەن سولتۇستىك قازاقستاننىڭ كولدەرى جالپى اتاۋىنىڭ ىشىندە قورعالجىن جانە ناۋرىزىم قو­رىق­تارى دا تىزىمگە كىردى. ال ما­تەريالدىق ەمەس قۇندىلىقتار تىزىمىنە دومبىرامەن تارتىلعان كۇيلەر, قازاق پەن قىرعىزدىڭ كيىز ۇيلەرىن تىگۋ شەبەرلىكتەرى قوسىلعان ەدى. الەمدىك اۋقىمداعى تاريحي قۇندىلىقتارعا ولجاس سۇلەيمەنوۆتىڭ ۇسىنىسىمەن «حا­لىقتاردىڭ العاشقى ۇلى كوش­كىنى» كونفەرەنتسيالار ءتىزىمى ەن­گىزىلىپ, ول ادامداردىڭ عالام­شار­داعى قازىرگى قونىستانۋ ەرەك­شەلىكتەرىنە دەيىنگى كەزەڭ­دى قام­تيتىن بولدى. 2014 جىلعى قارا­شا­دا ادامزاتتىڭ ما­تەريال­دىق ەمەس مادەني مۇرا­سىنىڭ رەپ­رەزەنتاتيۆتىك تىزىمىنە ال­عاش­قى ۇلتتىق ءوتىنىم «دوم­بى­را كۇيىن ورىنداۋ ونەرى» جانە قىر­عىز­ستان­مەن بىرلەسكەن «كيىز ءۇيدى جاساۋ ماشىقتارى» اتالىمى ەندى. 2015 جىلعى 2 جەلتوقساندا رەپرەزەنتاتيۆتىك تىزىمىنە قازاق-قىرعىز بىرلەسكەن «ايتىس/اي­تىش, سۋىرىپ سالما ونەرى» اتالىمى كىردى. ودان بولەك, ەلىمىزدە يۋنەسكو-نىڭ قورعالۋىنا الىن­عان ماتەريالدىق ەمەس قۇن­دى­لىقتاردىڭ قاتارىنا «قازاق كۇرەسى» سپورتى, «ناۋرىز» مە­رەكەسى, «سۇڭقارمەن اڭ اۋلاۋ» سەكىلدى ساياتشىلىق ونەرى, اسىق اتۋ ويىنى جانە باسقا دا ۇلتتىق ناقىشتار ەندى.

وسىدان بىرەر جىل بۇرىن «قور­قىت اتا» تۇركى ەپوسى يۋنەسكو-نىڭ ماتەريالدىق ەمەس مادە­ني مۇرالار تىزىمىنە قو­سىل­­عانى دا ءمالىم. بۇل شەشىم ما­­تەريالدىق ەمەس مادەني مۇرا­نى ساقتاۋ جونىندەگى ۇكىمەت­ارالىق كوميتەتىنىڭ ماۆريكي رەسپۋبليكاسىنداعى پورت-لۋي قالاسىندا وتكىزگەن وتىرىسىن­دا قابىلداندى. ال بيىل التىن ەمەل مەن بارساكەلمەستىڭ ءشولدى ەكوجۇيەلەرى يۋنەسكو-نىڭ دۇنيەجۇزىلىك مۇرا تىزىمىنە ەندى. سونداي-اق ماروككودا وتكەن 17-وتىرىستا قازاقتىڭ «ورتەكە» مۋزى­كالىق-قۋىرشاق ونەرى مەن قوجا­ناسىر تۋرالى ءازىل-وسپاق اڭگىمەلەرىن يۋنەسكو تىزى­مىنە ەنگىزۋ تۋرالى شەشىم قابىل­دان­دى.

بۇگىن مەن ەرتەڭ: جوسپار مەن جوبا

بۇگىندە ەل پرەزيدەنتىنىڭ «ادى­لەتتى قازاقستان: ءبارىمىز جانە ارقايسىمىز ءۇشىن. قازىر جانە ءاردايىم» سايلاۋالدى باع­دار­لاماسىنىڭ «قازاقس­تان­نىڭ تاريحي-مادەني مۇرا­سى­نىڭ بىرەگەي وبەكتىلەرىن يۋنەسكو-نىڭ بۇكىلالەمدىك مۇرا تىزىمىنە نوميناتسيالاۋ بو­يىنشا» 116-تارماعىن ىسكە اسىرۋ بويىنشا بىرقاتار جۇمىس اتقا­رىلىپ وتىر. مادەنيەت جانە اقپارات مينيسترلىگى مادەنيەت كوميتەتىنىڭ توراعاسى كۇمىس سەيىتوۆانىڭ ايتۋىنشا, ەلىمىز 1989 جىلى باستالعان ەجەلگى ۇلى جىبەك جولىنىڭ تاريحي-مادەني مۇراسىن جاڭعىرتۋ جونىندەگى يۋنەسكو باع­دار­لاماسىنا بەل­سەندى قاتى­سىپ كەلەدى. جوباعا اۋماعى بو­يىنشا جىبەك جولى وتكەن جانە سونىڭ ارقاسىندا ازيا مەن ەۋروپانىڭ ءتۇرلى ەلدەرىنىڭ ەكونوميكاسى, مادەنيەتى جانە جالپى ءوزارا ءتيىمدى ىنتى­ماق­تاس­تىعى وركەندەگەن بارلىق ەل قاتىسادى. جالپى, اتالعان جوبا ءارتۇرلى ەلدەردىڭ تاريحي-مادەني مۇرا وبەكتىلەرىن يۋنەسكو-نىڭ بۇكىلالەمدىك مۇرا تىزىمىنە ۇسىنۋ ماقساتىن كوزدەيدى.

«مينيسترلىك 2007 جىلى «جىبەك جولى ورتالىق ازيا مەن قىتايدا» سەريالىق نوميناتسياسىن يۋنەسكو-نىڭ بۇكىلالەمدىك مۇرا تىزىمىنە دايىنداۋ بويىنشا جۇمىستارىن باستادى. مۇنىڭ باستاپقى ناتيجەسى – 2014 جىلى « ۇلى جىبەك جولى: چاناننان تيانشانعا دەيىن» ترانسۇلتتىق نوميناتسياسى شەڭبەرىندە قازاق­ستان, قىتاي جانە قىرعىز­ستان تاريح جانە مادەنيەت ەسكەرت­كىشتەرىن يۋنەسكو تىزى­مىنە ءساتتى ەنگىزۋ بولدى. قا­زىرگى ۋاقىتتا «سىرداريا» وزەنى­نىڭ ىرگەلەس اۋماعىندا ورنالاسقان جانە ۇلى جىبەك جولىنا «فەرعانا-سىرداريا ءدالىزى» رەتىندە جاتاتىن تاريحي-مادەني مۇرا وبەكتىلەرى بويىنشا نوميناتسيالىق قۇجات­تار ازىرلەنىپ جاتىر. بۇل ترانس­ۇلتتىق نوميناتسياعا 4 ەلدەن 30-عا جۋىق وبەكت كىرەدى: قازاقستان, قىرعىزستان, تاجىك­ستان جانە وزبەكستان», دەيدى كوميتەت باسشىسى.

سونداي-اق ول «فەرعانا-سىر­داريا ءدالىزى» نوميناتسياسى بو­يىنشا ەلىمىزدىڭ ەكى وبلىسىندا ورنالاسقان 6 نىسان – قىزىلوردا وبلىسىنان جانكەنت, سىعاناق قالا­شىقتارى, جەتىاسار ءوازيسىنىڭ ەسكەرتكىشتەرى, تۇركىستان وبلىسىنان ياسسى-كۇلتوبە, ساۋران, وتىرار قالاشىقتارى كىرەتىنىن ايتتى.

«2023 جىلى رەسپۋبليكالىق بيۋد­جەتتەن قاراستىرىلعان قارا­جات شەڭبەرىندە ياسسى-كۇل­توبە, ساۋران قالاشىقتارى بو­يىن­شا عىلىمي قۇجاتتامالارى دايىن­­دالىپ جاتىر. 2024 جىلى ازىر­­لەنگەن قۇجاتتامانى يۋنەسكو-نىڭ ستاندارتتارىنا سايكەس­تەن­دى­رۋ, قىرعىزستان, تاجىكستان جانە وزبەكستان وبەك­تىلەرىنە بارۋمەن جالپى كار­توگرافيالىق قۇجاتتى دايىنداۋ, نوميناتسيانى باعالاۋ ءۇشىن يۋنەسكو-نىڭ ساراپشىلارى شاقىرىلادى. ال 2025 جىلى يۋنەسكو-نىڭ بۇكىلالەمدىك مۇرا ورتالىعىنىڭ قاراۋىنا نوميناتسيانى ەنگىزۋ جوسپارلانىپ وتىر», دەدى كۇمىس سەيىتوۆا.

سونداي-اق الداعى جىلدارى قازاقتىڭ كورنەكتى تۇلعالارى بەردىبەك سوقپاقباەۆ پەن نۇرعيسا تىلەنديەۆتىڭ مەرەيتويى يۋنەسكو كولەمىندە اتالىپ وتپەك. اقجولتاي حاباردى جۋىر­دا عانا مەملەكەتتىك كەڭەسشى ەرلان قارين جاريالاعان ەدى.

«يۋنەسكو باس كونفەرەن­تسياسىنىڭ 42-سەسسياسىندا يۋنەس­كو-نىڭ اتاۋلى كۇندەرى تىزبەسىنە 2024 جىلى تانىمال جا­زۋشى ب.سوقپاقباەۆتىڭ جانە 2025 جىلى ايگىلى كومپوزيتور, كۇيشى ن.تىلەنديەۆتىڭ 100 جىلدىعىن ەنگىزۋ تۋرالى قازاقستاننىڭ ۇسىنىسى قول­داۋ تاپتى. قازاقستان, ازەر­باي­جان, قىرعىزستان, تۇر­كيا, تۇرىكمەنستان جانە وزبەك­ستان­نىڭ «ديۋاني لۇعات ات-تۇرك» اتتى تۇركى تىلدەرىنىڭ تۇڭعىش ەنتسيكلوپەديالىق سوزدى­گىنىڭ 950 جىلدىعىن اتاپ ءوتۋ تۋرا­لى بىرلەسكەن ۇسىنىسى دا قابىل­دان­دى. سوزدىكتى ماحمۇد ءال-قاشقاري 1074 جىلى جازعان. يۋنەسكو باس كونفەرەن­تسيا­سى­نىڭ بۇل شەشىم­دەرى قازاق مادەنيەتىنىڭ دۇنيە­جۇزىندە دا­رىپ­تەلۋىنە سەپ­تىگىن تيگىز­ەرى ءسوز­سىز», دەپ جازدى ە.قارين.

ۇلت مادەنيەتىنىڭ مايەگى سانا­لاتىن تۇلعالار مەن ەڭبەك­تەر­دىڭ الەمدىك دەڭگەيدە باعا­لانىپ, ناسيحاتتالىپ جاتقانى – ۇلكەن ولجا. ءالى دە بولسا, قازاقتىڭ مىڭ بوياۋلى مادەني ايشىقتارىن, ۇلتتىق قۇندى­لىق­تارىن حالىقارالىق الاڭدا تانىتا ءتۇسىپ, ادامزاتتىق وركە­نيەت­كە قوسا الۋىمىز قىر­ۋار جۇ­مىستى قاجەت ەتەدى. حالقى­مىز­­دىڭ رۋحاني-مادەني جاڭعىرۋ كە­زەڭى جاڭا لەپ, جاڭا تىنىسپەن جالعاسا بەرمەك.