وسىنداي قولداۋلاردىڭ ناتيجەسىندە 2021 جىلعى «اڭساعان ءسابي» ارنايى باعدارلاماسىن ىسكە اسىرۋ ناتيجەسىندە 5 مىڭنان استام ءسابي دۇنيەگە كەلدى. سونداي-اق بالالى بولعىسى كەلەتىن وتباسىلارعا ارنالعان ەكۇ (ەكستراكورپورالدى ۇرىقتاندىرۋ) باعدارلاماسى جۇزەگە اسىرىلۋدا. وسى باعدارلاما اياسىندا الەۋمەتتىك مەديتسينالىق ساقتاندىرۋ جۇيەسى ەسەبىنەن ەكۇ-عا كۆوتالار سانى 7 ەسەگە ۇلعايتىلىپ, 20 مىڭنان استام ايەلدى ەكۇ راسىمدەرىمەن قامتىلىپ وتىر. وسىلايشا, مىڭداعان بەدەۋ وتباسى وسى باعدارلاماعا قاتىسۋعا جانە اتا-انا بولۋعا مۇمكىندىك الادى.
بۇدان باسقا, ءبىر جاسقا تولعانعا دەيىن بالا كۇتىمىمەن اينالىساتىن ايەلدەرگە ورتاشا ايلىق تابىستىڭ 10%-ى مولشەرىندە مىندەتتى زەينەتاقى جارنالارىن سۋبسيديالاۋ; كوپبالالى انالارعا تابىسىنا قاراماستان «التىن القا», «كۇمىس القا» القالارىمەن ناگرادتالعان نەمەسە بۇرىن «باتىر انا» اتاعىن العان, I جانە II دارەجەلى «انا داڭقى» وردەندەرىمەن ناگرادتالعان كوپبالالى انالارعا تولەنەتىن ارنايى مەملەكەتتىك جاردەماقى بەرىلىپ وتىر. ال از قامتىلعان وتباسىلاردان شىققان بالالاردى قامتاماسىز ەتۋ ماقساتىندا 1 جاستان 18 جاسقا دەيىنگى بالالار ءۇشىن وقىتۋ ورنى بويىنشا تەگىن تاماقتانۋدى, قالالىق قوعامدىق كولىكتە جەڭىلدىكپەن جول ءجۇرۋدى, مەكتەپ كيىمىمەن جانە كەرەك-جاراقتارىمەن قامتاماسىز ەتۋدى, مەكتەپ جاسىنا دەيىنگى بالالار ءۇشىن – ازىق-ت ۇلىك جيىنتىقتارىمەن جانە گيگيەنالىق كەرەك-جاراقتارمەن قامتاماسىز ەتۋدى كوزدەيتىن كەپىلدەندىرىلگەن الەۋمەتتىك پاكەتىمىز بار.
2024 جىلدىڭ 1 قاڭتارىنان باستاپ «ۇلتتىق قور – بالالارعا» باعدارلاماسى ىسكە قوسىلادى. باعدارلاما اياسىندا 18 جاسقا دەيىنگى بالالارعا تۇرعىن ۇيمەن جانە ءبىلىم بەرۋمەن قامتاماسىز ەتۋ ءۇشىن ينۆەستيتسيالىق كىرىستىڭ 50%-ىن تولەۋ جونىندەگى تولەم تەتىكتەرى قاراستىرىلىپ وتىر. بۇل شارالار بالالاردىڭ ءال-اۋقاتىن نىعايتۋعا باعىتتالعان.
ارينە بۇل باعدارلامالاردىڭ بارلىعى ەلدىڭ ەكونوميكالىق مۇمكىندىكتەرىن ەسكەرە وتىرىپ جۇزەگە اسىرىلاتىنىن ەسكەرگەنىمىز ءجون. قازىرگى ۋاقىتتا حالىقتىڭ ءوسۋى, ەڭ الدىمەن, مەملەكەتتىڭ قازاقستاندىقتار ءۇشىن قولايلى جاعدايلار جاساۋىمەن بايلانىستى. الەۋمەتتىك جاعداي دۇرىستالماي, دەموگرافيالىق ءوسىمنىڭ بولمايتىنى دا بەلگىلى.
سوندىقتان ەلدەگى دەموگرافيالىق جاعدايدى جاقسارتۋدىڭ ءبىر باعىتى – بالا تۋ دەڭگەيىن, ونىڭ ىشىندە كوپبالالى وتباسىلاردى ماتەريالدىق نەمەسە باسقا دا جاردەماقىلارمەن ىنتالاندىرا ء(ارتۇرلى تولەمدەر مەن بىرقاتار سالىقتاردان بوساتۋ) وتىرىپ الەۋمەتتىك جاعدايدى كوتەرۋ;
بۇل رەتتە ماتەريالدىق كومەك كورسەتۋ, ءتۇرلى جەڭىلدىكتەر جاساۋ, دەموگرافيالىق احۋالدى جاقسارتۋ بويىنشا ءتۇرلى ينستيتۋتتار قۇرۋ, سونداي-اق حالىقتى قولداۋ جونىندەگى وزگە دە باعدارلامالار جۇرگىزۋ ارقىلى حالىقتىڭ ءارتۇرلى توپتارىنا جان-جاقتى قولداۋ كورسەتۋدى ءبولىپ كورسەتكەن ءجون.
ەكىنشى باعىتى – تىسقارىدا جۇرگەن قانداستارىمىزدىڭ ەلگە ورالۋىنا مۇمكىندىكتەر مەن جەڭىلدىكتەر جاساۋ.
قازاقستانعا 1991 جىلدان بەرى 1 ميلليون 103,5 مىڭ قانداس ورالدى. 2021 جىلى 15 637 قازاق قانداس مارتەبەسىن الدى. ولاردىڭ باسىم بولىگى وزبەكستان, قىتاي, رەسەي, تۇركىمەنستان, موڭعوليادان كەلگەن. ولاردىڭ اراسىندا عىلىم, ونەر, كاسىپكەرلىك, ت.ب. سالالاردان كوپتەگەن قايراتكەرلەر شىقتى جانە ولار ءبىزدىڭ ۇمىتىلىپ بارا جاتقان كەيبىر سالت-ءداستۇرىمىزدى جاڭعىرتتى. بۇگىنگى تاڭدا قانداستارىمىز عىلىمنىڭ دامۋىنا جانە ۇلتتىق رۋحتىڭ جاندانۋىنا زور ۇلەس قوسىپ وتىر. ءالى دە بولسا سىرتتا شامامەن 5-5,5 ميلليون قانداستارىمىز بار. بيىل ەڭبەك جانە حالىقتى الەۋمەتتىك قورعاۋ ءمينيسترىنىڭ بۇيرىعىمەن قانداستار مەن قونىس اۋدارۋشىلارعا 2023 جىلى 8 652 ادامعا وڭىرلىك كۆوتا بەلگىلەندى, بۇل 2022 جىلمەن سالىستىرعاندا 566 ادامعا كوپ. بىراق وسى ءبولىنىپ جاتقان كۆوتانى ءتيىمدى پايدالانىپ جاتىرمىز با؟ وسىعان باسا ءمان بەرۋىمىز قاجەت. ەلگە قونىس اۋدارعان قانداستارعا مەملەكەتتەن ءبولىنىپ جاتقان قارجىنى ۇلعايتا وتىرىپ, ولارعا جاعداي جاساپ, شەكارا ايماقتارىنداعى اۋىلدارعا شوعىرلاندىرىلۋى كەرەك. سونداي-اق شەكارالى ايماقتاردان ءوسىپ-ونگەن, قالالىق جەردە وقۋلارىن اياقتاپ, تۇرمىس قامىمەن قالىپ كەتكەن جاستاردى اۋىلدارعا قايتارىپ, جۇمىسپەن قامتىپ, جاعداي جاسالۋى قاجەت. بۇل وتە ماڭىزدى قادامداردىڭ ءبىرى بولار ەدى. ايتا كەتەر جايت, جۇمىسسىزدار جونىندەگى ستاتيستيكاعا تولىق سەنە بەرۋگە بولمايدى. ونى زەرتتەپ, زەردەلەپ سىني كوزبەن قاراۋىمىز كەرەك.
ەلىمىز گۇلدەنىپ, ودان ءارى دامي بەرسىن. ەلىمىز امان, جۇرتىمىز تىنىش بولسىن!
تيمۋر اكىمحان ۇلى,
ش. ءۋاليحانوۆ اتىنداعى
تاريح جانە ەتنولوگيا ينستيتۋتىنىڭ
«تاريحي دەموگرافيا جانە قحا»
ءبولىمىنىڭ مەڭگەرۋشىسى, PhD
