2017 جىلى گازەتىمىزدىڭ بەتىندە وسى ەكى تۇلعانىڭ ەسىمدەرىن ۇلىقتاۋ, ولاردىڭ اتىنا تۋعان جەرلەرىنەن كوشە بەرۋ قاجەتتىگى تۋرالى ماقالا جاريالاعان ەدىك. دۇيسەنبەك ادىرباي ۇلىنىڭ ۇلى ءاشىم ادىرباەۆتىڭ ايتۋىنشا, سودان بەرى 6 جىلدىڭ ءجۇزى ءوتىپ, اتالعان باستامانى جۇزەگە اسىرۋ جايىندا جەرگىلىكتى اكىمدىككە بىرنەشە حات جازىلعانىنا قاراماستان, ءالى دە ناقتى شەشىم قابىلدانباي كەلەدى.
الدىمەن نازاربەك جانە دۇيسەنبەك ادىربايلاردىڭ كىم بولعاندىعى جايىندا ازىراق مالىمەت بەرە كەتسەك. ۇلكەنى نازاربەك ون التىنشى جىلدىڭ وت-جالىنىندا امانگەلدى يمانوۆتىڭ ەرجۇرەك ساربازى, اتاقتى مەرگەندەرىنىڭ ءبىرى بولعان. ول كەزدە 27 جاستا ەكەن. تورعاي ۋەزىندە ەكى سىنىپتىق مەكتەپتى ءبىتىرىپ, قورعاسىنداعى اعىلشىن زاۋىتىندا بىرنەشە جىل جۇمىس ىستەگەن. سول زاۋىتتىڭ ۇستاسىنا ەكى مىلتىق سوقتىرىپ الىپ, ابدىعاپپار حان مەن ساردار امانگەلدىنىڭ قوسىنىنان تابىلعان دەسەدى. ايگىلى مىڭباسىلار كەيكى, وتەن, قوسجانداردىڭ قاتارىندا بولادى.
جىگەرلى جاس ورەن كۇيىك, دوعال, جوسالىداعى سوعىستاردا ەرەكشە ەرلىك كورسەتكەن. ساردار ونىڭ قاسىنا ءجۇز سارباز قوسىپ بەرىپ, شولعىنعا شىعارىپ, تالاي قيىن تاپسىرمالار جۇكتەيدى. ونىڭ جازالاۋشىلار جاساعىمەن بولعان شايقاستا قازا تاپقانىن ەستىگەن امانگەلدى باتىر: «بىرگە ولەتىن سەرىگىم وسى بولار دەپ ويلايتىن ەدىم, اتتەگەن-اي!» دەپ قاتتى قامىعىپتى. سودان 1917 جىلعى اقپاندا اۋىلىنا ارنايى بارىپ, ونىڭ شەيىت بولعانىن شەشەسىنە ەستىرتىپ, كوڭىل ايتادى. كەيىن ۇلىنىڭ سۇيەگىن جەتكىزىپ, ول اكەسى ادىربايدىڭ قاسىنا جەرلەنەدى.
تورعايدىڭ شاكارىمى اتانعان ۇلكەن تۇلعا, ءىرى اقىن فايزوللا يشان ساتىبالدى ۇلىنىڭ «داۋىلدا ۇشقان جاس قىران» داستانى باتىردىڭ رۋحىنا ارناپ مۇسىندەلگەن بىردەن-ءبىر ەسكەرتكىش جانە ەرلىگىنىڭ العاش حاتقا تۇسكەن ايعاعى. «وسىنداي ۇلت ازاتتىعى ءۇشىن جان قيعان باتىر سارباز نازاربەكتىڭ ەسىمى قاستەرلەنۋگە ءتيىس دەپ ويلايمىز. بىراق ءالى كۇنگە دەيىن ونىڭ اتى-ءجونى تورعاي كوتەرىلىسىنە قاتىسۋشىلاردىڭ تىزىمىندە دە جوق. بوزداقتىڭ ەسىمى ارقالىق قالاسىنىڭ مۇراجايىنان جانە امانگەلدى اۋدانىنىڭ ورتالىعىنداعى امانگەلدى يمانوۆ مۇراجايىنان لايىقتى ورىن السا دەگەن تىلەگىمىز بار. ءارى امانگەلدى كەنتىنىڭ ءبىر كوشەسىنە نازاربەك ادىرباي ۇلىنىڭ ەسىمى بەرىلسە دەگەن تىلەگىمىز بار», دەيدى ءا.ادىرباەۆ.
نازاربەك باتىردىڭ تۋعان ءىنىسى دۇيسەنبەك ادىرباي ۇلى اكەدەن التى ايلىعىندا, قامقور اعادان جەتى جاسىندا ايىرىلىپ, اناسى بوزجەتكەننەن وتىز ەكىنىڭ ناۋبەتىندە كوز جازىپ, تاعدىر تاۋقىمەتىن كوپ كورەدى. 1932 جىلى تاشكەنت قۇرىلىس تەحنيكۋمىنا وقۋعا ءتۇسىپ, بىتىرگەن سوڭ شىرشىق قۇرىلىسىنا جولداما الادى. تاس قالاۋشىلىقتان باستاپ, كوپ ۇزاماي قۇرىلىسشىلاردىڭ بريگاديرى بولادى. اشارشىلىققا ۇشىراپ, تارىداي شاشىراپ كەتكەن تورعايداعى اعايىنداردى جۇمىسقا تۇرعىزىپ, قول ۇشىن سوزادى. دۇيسەنبەكتىڭ بريگاداسى ءۇستى-ۇستىنە تولىعىپ, وزات قۇرىلىسشى رەتىندە بۇكىل وزبەكستان بويىنشا تانىلىپتى.
1936 جىلى ءالىبي جانگەلديننىڭ كومەگىمەن بەس ۆاگونعا ارتىنىپ-تارتىنعان 42 وتباسى, كۇللى بريگاداسىمەن ەلگە قايتىپ, اقمولاعا كوشىپ كەلۋى دە اڭىز بولعان وقيعا. ءسويتىپ, دۇيسەنبەك ادىرباي ۇلىنىڭ قازاق تەمىرجولىنداعى العاشقى ۇلتتىق قۇرىلىسشى كادر رەتىندەگى ۇزاق جىلدارعا سوزىلعان جەمىستى قىزمەتى باستالادى. ونىڭ ىسىلعان بريگاداسى اقمولا, بۋراباي كۋرورتى, تايىنشا, قىزىلجار ستانسالارىندا جاۋاپتى نىساندار مەن تۇرعىن ۇيلەر تۇرعىزادى. بريگادا 1940 جىلى اتاقتى اقمولا-قارتالى تەمىرجول بويىنىڭ قۇرىلىسىنا شاقىرىلادى. 1941 جىلدىڭ جەلتوقسانىندا اقمولا-قارتالى تەمىرجولى ەڭبەك مايدانى بولىپ جاريالانادى. 1948 جىلعا دەيىن 680 شاقىرىمدىق تەمىرجول توسەپ, ستانسالار مەن كوپىرلەر, دەپو سالادى. بريگاداسىمەن بىرگە دۇيسەنبەك ادىرباي ۇلى ۇلكەن ابىرويعا جەتەدى.
ال 1955 جىلدىڭ قىركۇيەگى دۇيسەكەڭ ءۇشىن تاريحي ءسات بولعانى راس. امانگەلدى اۋداندىق پارتيا كوميتەتىنىڭ ءبىرىنشى حاتشىسى ت.بودامباەۆ, ەكسپەديتسيانىڭ ساياسي ءبولىمىنىڭ باستىعى م.بۇركىتوۆ جانە دۇيسەنبەك ادىرباي ۇلى ۇشەۋى بولاشاق ارقالىق قالاسىنىڭ ورنىن بەلگىلەپ, العاشقى قازىعىن قاقتى. سول جەردە ونىڭ بريگاداسى سالعان العاشقى ءتورت ءۇي بوي كوتەردى.
زەينەتكە شىققان كەزىندە دە عيبراتتى, سالاماتتى ىستەردىڭ باسى-قاسىنان تابىلدى. ءوزى قۇرمەتتى ازاماتى اتانعان ارقالىقتا مەشىت اشىلۋىنا ۇيىتقى بولدى. «كوزى تىرىسىندە-اق «قازاقتىڭ قارا نارى» اتانعان جاننىڭ مۇنداي ونەگەسىن ۇمىتۋعا بولا ما؟ ءوزى العاشقى قازىعىن قاعىپ, باستاپ سالعان ارقالىقتىڭ ءبىر كوشەسى وسى كىسىنىڭ اتىنا نەگە بەرىلمەسكە؟ مۇراجايىن دا نەگە ۇلىقتاماسقا؟» دەيدى ۇلى ءا.ادىرباەۆ.
ونىڭ ايتۋىنشا, جەرگىلىكتى اكىمگە ايماقتىڭ ەلگە سىيلى ازاماتتارى قول قويعان ءوتىنىش حات بىرنەشە رەت جازىلعان. 2019 جىلى ارقالىق قالاسى اكىمىنە جولدانعان حاتقا جەرگىلىكتى ارداگەرلەر كەڭەسىنىڭ توراعاسى, قالالىق مەشىتتىڭ باس يمامى, باسقا دا ەل ءۇمىتىن ارقالاعان ازاماتتار قول قويعان. بيىل دا ءاشىم ادىرباەۆتىڭ ءوزى اكىمدىككە وتىنىشپەن شىققان. الايدا ازىرگە قايران بولماي تۇر. حالقىنا قىزمەت ەتكەن قوس قىران دا – تۋعان ەلى مەن جەرىندە قۇرمەتكە لايىقتى تۇلعالار.
