– داۋرەنبەك ءماجيت ۇلى, ۇلتتىق ۆاليۋتامىز – تەڭگەنى قالاي باعالاعان دۇرىس؟ مەملەكەتتىك رامىزدەر قاتارىنا قويۋعا بولا ما؟
– ۇلتتىق ۆاليۋتانى مەملەكەتتىك ءرامىز رەتىندە دە باعالاعان دۇرىس. ونى مەملەكەتتىك تۋ جانە ەلتاڭبامەن قاتار قويۋعا بولادى. ويتكەنى مەملەكەتتىڭ باسقا دەربەس اتريبۋتتارى سىندى تەڭگە دە – ەل تاۋەلسىزدىگىن ەكونوميكالىق تۇرعىدا ايشىقتايتىن نىشان. مەن تەڭگەگە ەكونوميكالىق كاتەگوريا تۇرعىسىنان قارايمىن. تەڭگە اقشا بولعاندىقتان, ءوزىنىڭ اتقاراتىن فۋنكتسيالارى بار. قۇن ولشەۋ جانە ايىرباس فۋنكتسياسى. تولەمدەردى بىرىنشىدەن ەكىنشىگە, ودان ءارى ۇشىنشىگە اۋدارۋدا قازاقستاننىڭ بارلىق تولەم جۇيەسى ۇلتتىق ۆاليۋتا – تەڭگە ارقىلى جۇرگىزىلەدى. سوندىقتان تەڭگەنى ۇلتتىق رامىزدەر قاتارىنا قويۋعا قوسىلامىن. وندا ەشقانداي استامشىلىق نەمەسە ابەستىك جوق. ەلىمىز تاۋەلسىز مەملەكەت بولعان سوڭ, ءوزىنىڭ اقشا-كرەديت ساياساتى بار. سول سەبەپتەن رامىزدەرگە قاراعاندا تەڭگەنىڭ كاتەگورياسىنا, اتقاراتىن فۋنكتسيالارىنا كوبىرەك كوڭىل بولەمىن.
نەگىزى اقشا جۇيەسىن جاساۋدا ءار مەملەكەتتىڭ ءوز يدەياسى مەن يدەولوگياسى بولادى. ءبىزدىڭ دە ۇلتتىق ۆاليۋتا تۋرالى ديزاين تۇجىرىمداماسى بار. ونى تەك ۇلتتىق بانك قانا ەمەس, ەل پرەزيدەنتى بەكىتەدى. ۇلتتىق بانك ءتول ۆاليۋتانى اينالىمعا شىعاراتىن جانە سول جۇيەنى باسقاراتىن بولعاندىقتان, بارلىق جۇمىستى, بۇكىل يدەيانى العا قويىپ وتىراتىن بىردەن-ءبىر قۇزىرەتتى ورگان. بىراق ۇلتتىق ۆاليۋتانىڭ قاعاز نەمەسە مەتالل كۇيىندەگى سوڭعى ۇلگىلەرى سول ديزاين تۇجىرىمداماسىنا ساي بولۋى قاجەت.
مەملەكەتتىك رامىزدەر – تەڭگەنىڭ ايشىقتى ەرەكشەلىكتەرى بولۋىمەن قاتار, ۇلتتىق يدەولوگيانى جۇرگىزۋدىڭ, ونى ازاماتتاردىڭ ساناسىنا ءسىڭىرۋدىڭ ءبىر قۇرالى دا. باستاپقى كەزدەگى ۇلتتىق ۆاليۋتاعا قاراڭىز. وندا ۇلتتىڭ ۇلى تۇلعالارىنىڭ پورترەتتەرى تاڭبالاندى (1 تەڭگە – ءال-فارابي, 3 تەڭگە – ءسۇيىنباي, 5 تەڭگە – قۇرمانعازى, 10 تەڭگە – شوقان, 20 تەڭگە – اباي, 50 تەڭگە – ابىلقايىر حان, 100 تەڭگە – ابىلاي حان). كەيىنگى سەريالاردىڭ بانكنوتتارىن جاساۋدا جاڭا تەحنولوگياعا قاتتى كوڭىل ءبولىندى. بۇگىندە ەشكىم بانكنوتتى اۋەل باستاعىداي قولمەن سىزىپ, سۋرەت سالىپ وتىرمايدى. ديزاينى دا, باسقاسى دا كومپيۋتەرمەن جاسالادى. قازىر تەڭگەگە كەرەكتى ءىستىڭ ءبارىن اتقاراتىن – تسيفرلى تەحنولوگيا.
ۇلتتىق ۆاليۋتانىڭ بەتىنە ۇلتتىق تانىم نىشاندارىن ناقىشتاي بەرۋ كەرەك. سوندىقتان تەڭگەنىڭ ەكىنشى سەرياسىندا بايتەرەك پەن ونىڭ اينالاسى كورىنىس تاپتى. بۇل 2007 جىل ەدى. ول سەريادا پورترەتتىك نۇسقالاردان شىعىپ, دامىپ كەلە جاتقان جاڭا قازاقستان, استانامىزدىڭ سيمۆولىنا اينالىپ, كوك اسپانعا قول سوزعان بايتەرەك كورسەتىلدى. ال ەكىنشى بەتىن ءبىر قالىپقا اكەلدىك.
– تەڭگە دۇنيەگە قالاي كەلدى؟ بۇل ۇلتتىق يگى جۇمىستىڭ باسىندا كىمدەر تۇردى؟
– مەن بانك سالاسىنا 1994 جىلى كەلدىم. ۇلتتىق ۆاليۋتا اينالىمعا 1993 جىلى 15 قاراشادا ەنگىزىلدى. اۋەلى قىزمەتىمدى كوممەرتسيالىق ەكىنشى دەڭگەيلى بانكتەردەن باستادىم. ال ۇلتتىق بانكتە 1997 جىلدان بەرى جۇمىس ىستەدىم. اۋەلى اقشا دەپارتامەنتىن, كەيىن قاراعاندى بولىمشەسىن باسقاردىم. بولىمشە جۇمىسى رەتكە كەلتىرىلىپ بولعاندا, ورتالىققا قايتا شاقىرىپ, ۇلتتىق بانك توراعاسىنا كەڭەسشى قىزمەتىن بەردى. زەينەتكە شىققانشا تابان اۋدارماي سوندا ەڭبەك ەتتىم.
ايتايىن دەگەنىم, تەڭگە تۋرالى تاريحي وقيعالاردى جاقسى بىلەمىن. ۇلتتىق ۆاليۋتانى جاساپ, اينالىمعا ەنگىزۋدە الاپات ۇلكەن جۇمىس جاسالدى. اقشانى اينالىمعا ەنگىزۋدە تەحنيكالىق كۇردەلى كەدەرگىلەر كولدەنەڭدەي بەرگەنى – ءبىر جاعى عانا. ال ساياسي-الەۋمەتتىك جاعىنان وتە-موتە قيىن بولعانىن ۇلتتىق بانكتە 20 جىلداي قىزمەت ەتكەن تاجىريبەمنەن جاقسى بىلەمىن. وندا بىرىڭعاي ەكونوميكالىق زونادا رەسەيدەن شىعۋ ء(بولىنۋ) كەرەك پە, جوق پا دەگەن كۇدىك, كۇمانگە تولى اسا ۇلكەن پروبلەمالار تۇردى. 1991 جىلى 16 جەلتوقساندا تاۋەلسىزدىكتى جاريالادىق. ال بالتىق جاعالاۋىنداعى ەلدەر 1990 جىلدىڭ باسىندا ەگەمەندىگىن جاريالاپ, ءتول ۆاليۋتالارىن اينالىمعا ەنگىزىپ جىبەرگەن ەدى. ال ءبىز – كەڭەستىك رەسپۋبليكالار ىشىندە كسرو قۇرامىنان ەڭ سوڭىنان شىققان ەلمىز. سوعان ساي بەرىگە دەيىن رۋبل زوناسىندا جۇردىك. باسقا مەملەكەتتەر رۋبل زوناسىنان 1990-1991 جىلدارى شىعىپ كەتكەن بولسا, ءبىز 3 جىلدان كەيىن عانا ۇلتتىق ۆاليۋتامىزدى اينالىمعا كىرگىزدىك. بۇل جۇمىس قۇپيا تۇردە جۇزەگە اسىرىلدى. سەبەبى ايتىلعان ماسەلەلەر وتە كوپ تالقىلانىپ, ءار تەڭگە مەن تيىن, تاۋەلسىز ەكونوميكالىق ساياساتتىڭ ءجون-جوسىعى مەن باعىت-باعدارى قايتا-قايتا ەسەپتەلدى. اينالدىرعان 1-1,5 جىلدا رەسەي مەن قازاقستان اراسىندا ون شاقتى رەت ۇكىمەتارالىق كەزدەسۋ بولعان. ەڭ جوعارى باسقارۋشى ورگانداردىڭ دا ءبىر پاتۋاعا كەلۋى وڭاي بولماعان. ونى ۇلتتىق بانكتىڭ تۇڭعىش توراعاسى عالىم باينازاروۆ ەستەلىگىنەن بىلە الاسىزدار. تەڭگەنىڭ جاسالىپ, اينالىمعا ەنۋىنە كۋا بولعان مىقتى ماماندارمەن بىرگە قىزمەت ىستەدىم. ولاردىڭ ايتۋىنا قاراعاندا, 1992 جىلدان باستاپ «تەڭگە جاساۋدى اسا قۇپيا تۇردە جۇرگىزە بەرەيىك. ونى كىرگىزەمىز بە, جوق پا نەمەسە قانداي جولمەن ەنگىزەمىز – ونىڭ ءبارى سول كەزدە شەشىلەدى», دەپ ماماندار ءبىر پاتۋاعا كەلگەن. ءسويتىپ, تەڭگەنى جاساۋ جۇمىسىن ءبىر ساتكە دە ىرىكپەدى.
ۇلتتىق بانك توراعاسى بولماسا دا, اسا كورنەكتى مەملەكەت قايراتكەرى داۋلەت سەمباەۆ تەڭگەنى جاساۋدا, اينالىمعا ەنگىزۋدە كوپ ەڭبەك ءسىڭىردى. ول كەزدە بۇل كىسى ۇكىمەت باسشىسىنىڭ ءبىرىنشى ورىنباسارى ەدى. كەيىن ۇلتتىق بانك توراعاسى قىزمەتىن دە ابىرويمەن اتقاردى. وسى د.سەمباەۆ, ع.باينازاروۆ سىندى ساياسات پەن ەكونوميكا سالاسىنداعى ساڭلاق اعالارىمىز باستاعان ارنايى توپتار تەڭگەنى جاسادى, اينالىمعا ەنگىزدى, ءتۇپ-تامىرىنا قۋات بەرىپ نىعايتتى, الەمدىك نارىقتاعى ورنىن نىقتاپ قالىپتاستىردى.
ءتول ۆاليۋتانى اينالىمعا كىرگىزۋگە اتسالىسقان, اسىرەسە ونىڭ قاجەتتىگىن جوعارى دەڭگەيدە دالەلدەپ بەرگەن سول كەزدەگى ءىرى قايراتكەرلەر بولدى. ولاردىڭ الدىڭعى لەگىندە جوعارعى كەڭەستىڭ بيۋدجەت-قارجى كوميتەتىنىڭ توراعاسى بولعان تاكەجان تاۋفيك ۇلى ءجۇردى. ەلىمىزدە تۇڭعىش ءارى سوڭعى ۆيتسە-پرەزيدەنت بولعان ەرىك اسانباەۆ تا ءتول تەڭگەنىڭ كەرەكتىگىن دالەلدەپ, قورىقپاي قولدانىسقا ەنگىزىلۋىنە باسشىلىق جاساعان. بۇل كىسى مەملەكەتتىڭ ىرگەتاسىن قالاپ, تاۋەلسىزدىك تۋىن بيىككە كوتەرگەن تاۋ تۇلعا, ەلىمىزدەگى وتە ءىرى ەكونوميست بولدى. رۋبل زوناسىنان شىعىپ, ۇلتتىق ۆاليۋتانى اينالىمعا كىرگىزۋ تۇجىرىمىن جاساپ, ونى قورعاپ, قولداعان قايراتكەر ەرىك اسانباەۆ ەدى.
ۇلتتىق بانك توراعاسىنىڭ ورىنباسارلارى مەن كوپتەگەن مامانى ءتول ۆاليۋتانى قولدانىسقا بەرىپ, حالىقتىڭ دۇرىس پايدالانىپ كەتۋى ءۇشىن كوپ ەڭبەك ءسىڭىردى. قازاقستان سۋرەتشىلەر وداعىنىڭ توراعاسى تيمۋر سۇلەيمەنوۆ, العاشقى تەڭگەدەگى ۇلت ۇلىلارىنىڭ پورترەتتەرىن سالعان اعىمسالى دۇزەلحانوۆ سىندى ەرەن ونەر يەلەرى ءتول اقشانى ەل ازاماتتارىنىڭ جانىنا جاقىنداتىپ, ونداعى يدەولوگيانى جادىنا سىڭىرە ءبىلدى. تەڭگەنىڭ تەڭگە بولۋىندا وسى اتالعان ادامداردىڭ ەڭبەگى ۇشان-تەڭىز. ارينە, قىسقا مەرزىمدە ءوز تاپسىرماسىن ورىنداپ, كەلىپ-كەتكەن قانشاما ادامنىڭ ەڭبەگى بار. ءبىز تەك قانا قاداۋ-قاداۋ ەرەن تۇلعالاردى عانا اتاپ وتتىك.
ەلىمىزدە سوناۋ التىن وردا داۋىرىنەن بىلاي قاراي مونەتا سارايى, اقشا بانكنوتىن جاسايتىن ەشبىر تەحنولوگيا بولعان جوق. ونى اياقاستىنان سالۋ – اسا كۇردەلى شارۋا. ال قازىر وسكەمەندەگى مونەتا سارايىنا بارساڭىز, زاماناۋي قۇرىلعىلارمەن, جوعارى دەڭگەيدەگى تەحنولوگيامەن جابدىقتالعان كاسىپورىندى كورەسىز. حالىقارالىق ەكسپەرتيزادا مىناداي ۇعىم بار. قاي مەملەكەتتە ءوزىنىڭ بانكنوت فابريكاسى مەن مونەتا سارايى بار, دەمەك ول ەل تەحنيكا-تەحنولوگيالىق تۇرعىدان ارتتا قالماعان. قۇدايعا شۇكىر, سونىڭ ءبارى بىزدە وتە جاقسى جۇمىس ىستەپ تۇر.
– بالتىق جاعالاۋى ەلدەرىنەن باستاپ, بۇكىل قاپ تاۋىنداعى رەسپۋبليكالار, كورشى وزبەكستان, تۇرىكمەنستان سياقتى ەلدەردىڭ ءبارى ۇلتتىق ۆاليۋتالارىن اشىق تۇردە اينالىمعا كىرگىزدى. سوندا تەڭگەنىڭ شىعۋىن سونشالىقتى قۇپيالاندىرۋ نەگە كەرەك بولدى؟
– ولاردا ساياسي شەشىم اشىق قابىلدانعان عوي. وزبەكستان, گرۋزيا, ت.ب ەلدەر نەگە بانكنوتتارىن قۇپيا تۇردە جاساعان جوق؟ ويتكەنى ولار وزدەرىنىڭ تاۋەلسىزدىك دەكلاراتسياسىندا ۇلتتىق ۆاليۋتاسى بولاتىنىن انىق جازىپ كورسەتتى. وندا ء«وزىمىزدىڭ ۇلتتىق اتريبۋتىمىز, ۇلتتىق ۆاليۋتامىز بولادى» دەلىنگەن. ال ءبىز كوپ ويلانىپ-تولعاندىق. «رۋبل زوناسىنان شىعامىز با, جوق پا؟» دەگەن سياقتى. سونىڭ سالدارىنان ەگەمەندىك دەكلاراتسياسىندا ۇلتتىق ۆاليۋتا تۋرالى ونداي شەشىمدەر جازىلعان جوق. ال باسقا رەسپۋبليكالاردا ەكونوميكالىق, الەۋمەتتىك, يدەولوگيالىق تاۋەلسىزدىك – ءبارى ءبىر-اق قابىلداندى. ۇلتتىق ۆاليۋتانىڭ قۇپيا تۇردە جاسالعانىنىڭ سىرى وسىندا.
– تاۋەلسىزدىكتى جاڭادان العان ەلدەردىڭ ۇلتتىق ۆاليۋتاسىن ەكونوميكالىق اينالىمعا ەنگىزۋ ءۇشىن قانداي شارتتار مەن قاعيدالار بولۋى كەرەك؟ التىن قورى نەمەسە جەراستى قازبا بايلىقتارى سىندى قازىناسى مول بولۋى ءتيىس پە؟ بولماسا الەمدىك قارجى ورتالىقتارى مەن دۇنيەجۇزىلىك بانكتەردە قانداي دا ءبىر مولشەردە ۇلتتىق قورى بولۋعا ءتيىس پە؟ نەمەسە ۇلكەن ءبىر ەلدىڭ, ايتپەسە جاھاندىق ءىرى قارجى ينستيتۋتتارىنىڭ كەپىلدەمەسىنە ءزارۋ مە؟
– ۇلتتىق ۆاليۋتانى شىعارعاندا, ونىڭ تەڭگە ەكەنىن انىقتادىق. ول ءۇشىن جوعارعى كەڭەستە ارنايى كونفەرەنتسيالار ۇيىمداستىرىلىپ, پىكىرتالاستار مەن وي جارىستارى وتكىزىلدى. ول كەزدە مەن قارمۋ-دا پرورەكتور ەدىم. جاس ەدىك. سول كونفەرەنتسيالاردا ەكى باعىت بويىنشا جۇمىس جۇرگىزىلدى. ءبىرىنشى – تەڭگەنى اينالىمعا تىكەلەي ەنگىزۋ. ەكىنشى – تەڭگەنى بىرنەشە جىلعا جوسپارلاپ, رۋبلمەن پاراللەل جۇرگىزىپ ەنگىزۋ. كەڭەس وداعى كەزىندە اقشا, كرەديت رەفورماسىندا جاڭا اقشا ەسكى ۆاليۋتامەن قاتار قولدانىلىپ, وتەم, اينالىس, قۇن ولشەۋ قۇرالى رەتىندە قىزمەتىن اتقارىپ جۇرە بەرەتىن ەدى. ءسويتىپ, ۋاقىت وتكەن سايىن ەسكى بانكنوت, ديزاين اينالىمنان شىعارىلىپ, جاڭارىپ تۇراتىن. بۇل دا – تاجىريبەدە ءوز تيىمدىلىگىن دالەلدەگەن ءتاسىل. بىراق بۇل – ءبىر مەملەكەتتىڭ تەرريتورياسىندا, ءبىر ەلدىڭ ىشىندەگى ەكى رەسپۋبليكادا بولاتىن جاعداي. ال بىزدە يمپەريا قۇلاپ, ءبارى جەكە-جەكە تاۋەلسىزدىك الىپ كەتكەننەن كەيىن, ەندىگى بوتەن ەلدىڭ ۆاليۋتاسىمەن پاراللەل جۇرگىزۋ نونسەنس بولاتىن ەدى. بۇل – دۇرىس ەمەس. سوندىقتان قوسىمشا بارلىق دۇنيەنى شەتكەرى ىسىرىپ تاستاپ, ءبىر-اق ساتتە اينالىمعا كىرگىزۋ كەرەك دەگەن شەشىم شىقتى. ادەپكىدە پرەزيدەنتتىڭ ەكى جارلىعى جاريالاندى. تەڭگەنىڭ اينالىمعا قانداي امال-تاسىلمەن ەنگىزىلەتىنى, شەتەل ۆاليۋتالارىمەن باعامى قالاي بولاتىنى پرەزيدەنت جارلىعىندا انىق كورسەتىلدى.
جوعارعى كەڭەس ۇلتتىق ۆاليۋتانىڭ اتىن تەڭگە دەپ قويىپ بەردى. ورتاق پىكىرتالاستاردا تانگا, تەنگە, سوم, سۋم, ءدىلدا, پۇل دەپ تە اتاعىسى كەلگەن ەكەن. ءتۇرلى ۇسىنىس-پىكىرلەر مەن ۇلگىلەردىڭ ءبارى قاراستىرىلعان عوي. ەندى تەڭگەنى اينالىمعا شىعارۋدا قانداي شارتتار بولۋى كەرەك دەگەنگە قايىرىلساق. ول قالاي بوستان-بوسقا اينالىمعا ەنگىزىلە سالادى؟ نەگىزىندە, ءار ۇلتتىق ۆاليۋتانىڭ ارتىندا ماتەريالدىق قۇندىلىقتار تۇرادى. تەڭگەنى اينالىمعا ەنگىزەردەن بۇرىن ۇلكەن ەسەپتەۋلەر جۇرگىزىلىپ, ولار ابدەن پىسىقتالعان ەدى. ەلىمىزدە جالپى قانشا ىشكى جالپى ءونىم بار, ونىڭ باعاسى قانداي, ونى باسقارۋعا قانشا اقشا كەرەك دەگەن سەكىلدى ەسەپتەۋلەر تىڭعىلىقتى جۇرگىزىلدى. ودان كەيىن ۆاليۋتانى اينالىمعا ەنگىزەردە ونى ءبىر مەملەكەتتىك قۇزىرەتتى ورگانعا جۇكتەيدى. «سەن ءوزىڭنىڭ اكتيۆتەرىڭمەن, جارعىلىق قورىڭمەن شىعارىلعان اقشانى جۇيەلەيسىڭ», دەپ تاپسىرادى. سودان ۇلتتىق بانك اقشا ميسسياسىمەن, اقشا-كرەديت ساياساتىمەن, جارعىلىق قورىمەن اينالىمعا شىعارىلعان اقشانى تۇگەل جابۋى كەرەك. شىعارىلعان تەڭگەنى اينالىمدا جۇرگىزەتىن قۇزىرەتتى ورگان – ۇلتتىق بانك. سونداي-اق اينالىمعا شىعارىلعان تەڭگەنىڭ ءبارى – باس بانكتىڭ مىندەتتەمەسى. نەگە ءبىز تەڭگەگە, ۇلتتىق ۆاليۋتامىزعا سەنۋىمىز كەرەك؟ قاعاز اقشا كۇيىندە نەمەسە مەتالل تۇرىندە شىعارسا دا؟ ويتكەنى شىعارىلعان اقشانى قايتارىپ بەرۋ, ونى قۇنسىزداندىرماۋ جانە ونىڭ ىشكى ءارى سىرتقى ساتىپ الۋ قابىلەتىن السىرەتپەۋ – قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ, ونىڭ قۇزىرەتتى ورگانى ۇلتتىق بانكتىڭ فۋنكتسياسى. نەگە ۇب ءوزىنىڭ التىن رەزەرۆىن جاسايدى؟ ول تەگىننەن-تەگىن ەمەس. قازىر سول التىن رەزەرۆى 60 ملرد-قا جەتىپ قالدى. بۇل – ءبىر عانا ۇلتتىق بانكتىڭ التىن رەزەرۆى. ول نە ءۇشىن؟ بۇل ونىڭ جاۋاپكەرشىلىگىنە العان مىندەتتەمەسى ەكەن. قازىر اينالىمداعى ءبىر عانا اقشا اگرەگاتى – مو, بۇل قولما-قول اقشا قازىر 10 ملرد-تان استى. سول 10 ملرد-تاي اقشانى قانداي دا ءبىر فورس-ماجورلىق جاعداي بولسا, حالىقتىڭ قاراجاتىن قايتارىپ بەرۋگە, ونى وتكىزۋگە, قاجەتتى بارلىق جاعدايدى جاساۋعا ۇب-نىڭ ءوزىنىڭ اقشا قورى, التىن رەزەرۆى بار.
– دەمەك تەڭگە العاش اينالىمعا ەنگەلى تۇرعاندا سونداي رەزەرۆ ەلىمىزدە بولدى عوي؟
– ارينە, قازىرگىدەي كوپ ەمەس تە شىعار. بىراق تەڭگەنىڭ نىعايىپ الۋىنا جەتكىلىكتى قور بولعان. ودان كەيىن ونى كوبەيتىپ, مولايتۋ شارالارى قارقىندى جۇرگىزىلدى. ەسكە الساق, ول كەزدە شىعارىلعان اقشانىڭ ءتۇرى – 100 تەڭگە ەڭ ۇلكەن بانكنوت بولدى. نەگىزى بىزدە ەڭ كوپ رەزەرۆ التىن ەدى. بىزدە اقشا جاساۋ مۇمكىندىكتەرىمىز از بولعانىمەن, التىن ءوندىرۋ وتە جوعارى دەڭگەيدە بولدى. بارشاعا ءمالىم, قازاقستان جىل سايىن 10 توننادان اسا التىن وندىرە الادى. ول كەزدە دە, قازىر دە. ونىڭ كوپ بولىگى ەلىمىزدىڭ التىن رەزەرۆىن تولتىرۋعا جۇمسالادى.
– قازىر ەل تاريحىن التىن وردامەن بايلانىستىرساق دەگەن تالپىنىس بار. وسى تەڭگە تاريحىن دا سول كەزدەن باستاۋعا قالاي قارايسىز؟ ول كەزدە دە مەملەكەتتىك مونەتالارىمىز بولدى عوي.
– مەن تاريحشى ەمەسپىن. سوندىقتان تەڭگەنىڭ تاريحىن قاي كەزەڭنەن باستاۋ كەرەگىن ناقتى ايتا المايمىن. جاي ازامات رەتىندە كوڭىل اۋدارتقىم كەلەتىنى, ءبىزدىڭ تاريحىمىز تاسقا باسىلعان, وتە تەرەڭنەن تامىر الادى. ونى ەشكىم جوققا شىعارا المايدى. ەكونوميكالىق قاتىناس, قازىرگى جاعدايدا بولماسا دا, ۇلى جىبەك جولىنداعى ساۋدا-ساتتىق قاتىناسىنىڭ ءبارى دە تاۋارلى-اقشالاي قاتىناسقا نەگىزدەلگەن. تەك قانا ناتۋرالدى تۇردە ايىرباس بولعان جوق. نەگە ءبىز ۇلى جىبەك جولىنا كوپ كوڭىل اۋدارامىز؟ ەكونوميست رەتىندە ايتارىم, ءبىزدىڭ ەلدى باسىپ وتكەن جىبەك جولدارىندا «سەن ماعان 10 مەتر جىبەك ماتا اكەل, مەن ساعان 5 دوربا قۇرت بەرەمىن» دەگەن سياقتى الىس-بەرىس ەمەس, اقشا ارقىلى ساۋدا قىلۋعا تىرىسقان. الماتى اينالاسىندا, كونە تاراز, سايرام, جالپى وڭتۇستىك وڭىرلەردە قازبا جۇمىستارىن جۇرگىزىپ, زەرتتەگەندە ساۋدا-ساتتىقتا جالپىعا بىردەي ەكۆيۆالەنت رەتىندە جۇرگەن تەمىر, كۇمىس اقشالار پايدالانىلعانى انىقتالعالى نەشە زامان ءوتتى. ۇب جانە ونىڭ فيليالدارىنىڭ مۇراجاي كورمەلەرىندە ولاردىڭ كوپتەگەن ءتۇرى سامساپ تۇر. ديرحام, قاراپ وتىرساڭىز ونىڭ باعاسى اراب تىلىندە جازىلىپ كورسەتىلگەن. وعان قوسا قاي جەردە شىعارىلعانى تاڭبالانعان. ول زاماندا دا سول اقشالاردى جاسايتىن ستانوكتار بولعان. ديرحامنىڭ قولدانىستا بولعان كەزى – 1400-1500 جىلدار. بۇل التىن وردادان ءارى نەمەسە بەرى كەزدە شىعار. قازبا جۇمىستارى كەزىندە تابىلعان تەمىر اقشالار جالپى كولەمدە تولەم قۇرالى ەدى. سول كەزدەگى اقشا اينالىمى تاۋارلاردى ناتۋرالدى ايىرباسپەن الۋ شاراسى بىرتىندەپ كەتە باستاعانىن كورسەتەدى. بۇل ايعاقتار قازاق جەرىندە ەجەلدەن اقشا بولعانىن, ونىمەن ساۋدا-ساتتىق قاتىناسىن جاساعانىن دالەلدەيدى.
– دەمەك اقشا قولدانىسى ءبىزدىڭ حالقىمىزدا ەجەلدەن بولعان. ەندى تەڭگەنىڭ شىققانىنا 30 جىل تولعاندا ول تۋرالى قانداي جەتىستىكتى ايتىپ ماقتانۋعا بولادى؟
– تەڭگەنى تەحنيكالىق, تەحنولوگيالىق تۇرعىدان الاتىن بولسا, قاعاز كۇيىندە دە, مەتالل تۇرىندە دە بيىك دەڭگەيدە. بانكنوتتار وزىق تەحنولوگيامەن جاسالادى. بۇل جاعىنان ەشكىمنەن كەم قالىپ جاتقان جوقپىز. وعان دالەل, قازاقستاننىڭ بانكنوت فابريكاسىندا باسقا مەملەكەتتەردىڭ دە تاپسىرىستارىن ورىنداپ, سالاعا قاتىستى كەز كەلگەن زاتىن جاساۋعا مۇمكىندىگىمىز بار. ەلىمىزدىڭ وسكەمەندەگى مونەتا سارايىندا دا ۇزدىك تەحنولوگيالار. سونىڭ ارقاسىندا بىزدە شىعارىلىپ جاتقان ەسكەرتكىش, مەرەيتويلىق, تاعى باسقا مونەتالاردىڭ ساپاسى وتە جوعارى. ەكى فابريكا دا 1993-1995 جىلدارى سالىندى. سوندىقتان دامىعان تەحنولوگيالار پايدالانىلعان ەدى. ناتيجەسىندە, بانكنوت جاساپ شىعارۋ تەحنولوگياسى ءمىنسىز ساپالى دەۋگە بولادى. تەڭگە سارايىندا بىردە-ءبىر كونە تەحنولوگيا قولدانىلمايدى. ارينە, تەحنولوگيا جىل سايىن جاڭعىرتىلىپ وتىرادى.
جاڭا تەحنولوگيا نەگە ءبىزدىڭ ارتىقشىلىعىمىز؟ مىسالى, كورشى رەسەي فەدەراتسياسى دا ءوز تەحنولوگياسىن پايدالانادى. ونىڭ باتىستان الدەقايدا كەيىن قالىپ كەلە جاتقانى ەشكىمگە قۇپيا ەمەس. وعان قوسا ولار پاتشا زامانىنان بەرى قولدانىلاتىن تەحنولوگياعا قاراپ وتىر. تاعى ءبىر ارتىقشىلىعىمىز, ماماندارىمىز جاڭا تەحنولوگيانى تەز ارادا مەڭگەرىپ, جۇمىستى ساپالى الىپ كەتە الدى. ەكىنشى جاعىنان, ءبىزدىڭ بانكنوت فابريكامىز بەن مونەتا سارايىمىز وزدەرى قوسىمشا شارۋالارمەن دە اينالىسا بەرەدى. ۇلتتىق بانك اقشا باستىرعاندا ونىڭ قۇنى قانشا تۇرادى, سونى بانكنوت فابريكاسىنا تولەيدى. باسقا ۋاقىتتا ەكى ساراي دا ءوزىنىڭ قىزمەتىن كوممەرتسيالىق باعىتتا جالعاستىرا بەرەدى. پايدا تابۋمەن شۇعىلدانادى. تەڭگە سارايىندا جۇزدەن اسا اتاۋلى بۇكىل قورعانىس ەلەمەنتى بار قۇجاتتاردى باسىپ شىعارادى. وندا قاۋىپسىزدىك مىعىم. ەشقانداي اقپارات ەشقايدا شىقپايدى. قاي جەردە قانداي قورعانىس ەلەمەنتى بارىن بىلەدى. مىسالى, جەكە كۋالىگىڭىز, تولقۇجاتىڭىز سول بانكنوت فابريكاسىندا جاسالادى. وندا ءوزىڭىز تۋرالى اقپاراتتىڭ ءبارى بار. وعان قوسا مۇقيات قورعالادى. بىرەر كەلەڭسىزدىك بولا قالعان جاعدايدا قۇجاتىڭىزداعى اقپارات قاجەتىڭىزگە جارايدى. الەمنىڭ كەز كەلگەن ەلىنە ۇشاقپەن ۇشاتىن بولساڭىز, سىزدەن قايدان كەلە جاتىرسىڭ دەپ سۇراي بەرمەيدى. ويتكەنى سۇراعىنا قاجەت اقپاراتتىڭ ءبارى تولقۇجاتىڭىزدا تۇر. ونىڭ سىرتىندا قانشاما مەملەكەتتىك ماڭىزدى ءارى قۇپيا قۇجاتتار بار. سونىڭ ءبارىن ەلدەگى تەڭگە سارايىندا باسىپ شىعاراتىنىمىز قانداي جاقسى. ايتقانداي, قورعانىس ەلەمەنتتەرىمەن شىعاتىن اكتسيزدىك ماركالار, اتتەستات, ديپلوم سىندى جەكە باس قۇجاتتارى – وعان قوسىمشا. سونداي-اق كۇشتىك قۇرىلىمدار مەن قۇقىق قورعاۋ ورگاندارىنىڭ كۋالىكتەرى دە تەڭگە سارايىندا جاسالادى. قازىر بارىندە مىندەتتى تۇردە چيپ بولۋى كەرەك.
ەكى ساراي دا – بيۋدجەتكە قاراپ اۋىز اشىپ وتىرماي, كوممەرتسيالىق باعىتپەن بارلىق جاعىنان ءوزىن-ءوزى قامتاماسىز ەتىپ وتىرعان توق قۇرىلىم. ولار شەتەلدىك تەندەرلەرگە قاتىسىپ, ودان دا قوماقتى تابىس تاۋىپ ءجۇر. ءسويتىپ, باسقا, بوتەن مەملەكەتتەردىڭ دە قىزمەتىن جاساپ, تاپسىرىسىن ورىنداپ بەرەدى. وعان ولاردىڭ رۇقساتى بار. مونەتا سارايى مەتالل اقشانى شىعارۋمەن قاتار, باسقا دا تولىپ جاتقان تاپسىرىستاردى ورىنداپ, تابىس تاۋىپ جاتىر. عارىشقا ۇشاتىنداردىڭ قاجەتتەرىن جاساۋدان باستاپ, بۇكىل وردەن, مەدالداردى, قۇقىق قورعاۋ ورگاندارىنىڭ مەتالل جۇلدىزشالارىن, باسقا دا بەلگى, نىشاندارىن تۇگەل جاسايدى. سوندىقتان تەڭگەمىزدىڭ تامىرى تەرەڭ, تەگەۋرىنى مىقتى دەپ ايتامىن.
– اڭگىمەڭىزگە راحمەت.
اڭگىمەلەسكەن –
نۇرباي جولشىباي ۇلى,
«Egemen Qazaqstan»
