دۇرىس تاماقتانىپ ءجۇرمىز بە؟

ال ۇلت ساۋلىعىنا كەلگەندە,­ دۇنيە­جۇزىلىك دەنساۋلىق ساقتاۋ ۇيىمى حالىق­تىڭ دەنساۋلىعى 20% – تۇقىم قۋالايتىن كەسەلدەرگە, 20% – الەۋمەتتىك جاعدايعا, 10% – دەنساۋلىق ساقتاۋ دەڭگەيىنە, 50% ءار ادامنىڭ ءومىر ءسۇرۋ سالتىنا بايلانىس­تى دەگەندى العا تارتۋمەن كەلەدى. ياعني ءومىرىمىز دە, دەنساۋلىعىمىز دا ءوزىمىزدىڭ ءىشىپ-جەمىمىز بەن ارەكەت­تەرىمىزدەن قۇرالماق.

قۇلاققا ابدەن ءسىڭىستى بولعان «سالا­ماتتى ءومىر سالتىنا» دا ءونىمدى ەڭبەك, بيولوگيالىق ىرعاق پەن تاۋلىكتىك رەجىمدى ساقتاۋ, جەكە باستىڭ تازالىعى, ەڭ باس­تىسى تاماقتانۋ مەن قيمىل-قوزعالىس كىرەدى. وسى ورايدا تۋريزم جانە سپورت مينيسترلىگىنىڭ مالىمەتتەرىنە سەنسەك, 2022 جىلى جۇرتتىڭ 34,2%-ى سپورتپەن اينالىسقان, بۇل كورسەتكىش ءبىر جىل بۇرىن 31,6% بولعان. سونداي-اق ەلىمىزدە 23,2% ادام سالاماتتى ءومىر سالتىن ۇستانادى-مىس.

سونىمەن وتانداستارىمىز نە ءىشىپ, نە جەپ وتىر دەگەن ساۋالعا كەڭىرەك توقتالاتىن بولساق, ايگىلى Euromonitor International حالىقارالىق نارىقتىق زەرتتەۋلەر اگەنتتىگى 2022 جىلدىڭ قاراشا ايى مەن 2023 جىلدىڭ ناۋرىزى ارالىعىندا قازاقستانداعى ازىق-ت ۇلىكتىڭ قۇرامىن زەرتتەي كەلە, نارىقتا تاعامدار تۋرالى حاباردارلىقتىڭ ءالى دە جەتىسپەيتىنىن, وعان قوسا ەل قانشا كالوريا, قانشا قانت تۇتىناتىنىن كورسەتەتىن سەنىمدى ستاتيس­تيكا جوقتىعىن باعامداعان. ماسەلەن, 100 گ/مل-گە شاققانداعى ورتاشا قورەكتىك قۇناردى انىقتاۋ ءۇشىن Euromonitor International قازاقستانداعى ءارتۇرلى بولشەك ساۋدا نۇكتەلەرىندەگى ازىق-ت ۇلىك پەن سۋسىن ونىمدەرىنىڭ تاعامدىق قۇنارىن زەرتتەگەن. ءارتۇرلى ساناتتاعى ونىمدەردىڭ جان باسىنا شاققاندا تۇتىنىلاتىن مولشەرىن ەسەپتەپ, زەرتتەۋ بارىسىندا تەك ورالعان ازىق-ت ۇلىك ەسەپكە الىنعانىن ەسكەرۋ كەرەك. بۇعان جۇمىرتقا, ەت, بالىق جانە تەڭىز ونىمدەرى, سونداي-اق جاڭعاقتار, بۇرشاق جانە بالالار (سۇتتەن جاسالعان) تاعامدارى كىرمەيدى.

Euromonitor مالىمەتتەرىنە كوز جۇگىرت­سەك, 2022 جىلى قازاقستاندا بارلىعى 764 ملن ليتردەن اسا الكوگولدى, 3 ملرد ليتردەن اسا الكوگولسىز سۋسىندار, 2,9 ملن توننا ءارتۇرلى ورالعان ازىق-ت ۇلىك ونىمدەرى, 3,2 ملن تونناعا جۋىق جاڭا پىسكەن كوكونىستەر مەن جەمىستەر (ونىڭ ىشىندە 2,2 ملن توننا كارتوپ) ساتىلعان. وسى ارادا توقتالا كەتەتىن ءبىر جايت, كوروناۆيرۋس پاندەميا­سىنان كەيىن بەلەڭ العان دەنساۋلىقتى كۇتۋ ءۇردىسى وتانداستاردى جەمىس-جيدەك پەن كوكونىستەردى كوبىرەك تۇتىنۋعا ۇيرەتكەن. بۇل ساناتتاعى تاعامداردى ساتىپ الۋ كورسەتكىشى كۇرت ءوسىپ, وتكەن جىلمەن سالىستىرعاندا كوكونىستەر ساتىلىمى 11%-عا, جەمىستەردىڭ ساۋداسى 7,5%-عا ارتقان كورىنەدى. 2022 جىلى ەڭ ءوتىمدى جەمىس-جيدەكتەر «بەستىگىنە» مىنالار كىرەدى: 85,6 مىڭ توننا الما, 32 مىڭ توننا بانان, 30 مىڭ توننا المۇرت پەن ايۆا, 28 مىڭ توننا مۇكجيدەك, كوكجيدەك, قاراجيدەك, 23,4 مىڭ توننا اپەلسين مەن ماندارين ساتىلعان. سول سياقتى تامىرلى كوكونىستەردەن ىشىندە كارتوپ, قىزاناق, پياز كوبىرەك ساتىلعان. ەگەر سالىس­تىرىپ قاراساق, گۇلدى قىرىققابات پەن بروككوليدىڭ تەك 1,2 مىڭ تونناسى عانا ساتىلىپتى.

نۋتريتسيولوگتەر دۇرىس تاماقتانعاندا اسا قاجەت دەپ سانايتىن بۇل كوكونىستەردىڭ باعاسى كارتوپتىڭ باعاسىنان 10 ەسە قىمبات. مۇندايدا ميكروەلەمەنتتەر مەن ۆيتاميندەرگە باي سپارجا, باتات, سەلدەرەيدىڭ باعاسى جايلى نە ايتۋعا بولادى؟ دەمەك, تابىسى ورتاشالاۋ جەرلەستەرىمىزگە پايدالى كوكونىستەردىڭ ارزانداۋى, ياعني اسقاباق, كادى, قىزىلشا, ءسابىز, كادىمگى قىرىققاباتتى تاڭداۋعا تۋرا كەلەدى. الايدا 2022 جىلى جانە بيىلعى قاڭتار مەن ناۋرىز ايى ارالىعىندا باسقا دا تامىرلى كوكونىستەردىڭ ساتىلىمى 542,5 مىڭ توننا بولعان, بۇل كارتوپتىڭ ساتىلىمىنان 4 ەسە از.

ەڭ قىزىعى, Euromonitor ساراپشىلارى پاندەميا كەزىندە دەنساۋلىعى مەن يممۋندىق جۇيەسىنە الاڭداعان كوپشىلىك قانت جەۋدى ازايتۋعا تىرىسقانىن انىقتاپ وتىر. ءبىر وكىنىشتىسى, الەۋمەتتىك شەكتەۋ­لەر الىنىپ تاستالعان سوڭ, پاندەميا كەزىندە ساقتالعان ديەتالىق تارتىپتەر تاز قالپىنا تۇسكەن دەۋگە بولادى. ۇننان جاسالعان جانە كونديتەرلىك ونىمدەرى جان باسىنا شاققاندا ءبىر كۇندە تۇتىناتىن كالوريا مەن قانت مولشەرى جاعىنان باسقا ازىق-ت ۇلىكتى وزدىرمايتىندىقتان ساراپشىلار: «ازىق-ت ۇلىك پەن سۋسىنداردى تاڭداعان كەزدە ەڭ باستى فاكتور ونىڭ دامىنە تىرەلەتىندىكتەن, كونديتەرلىك ونىمدەر, كۇلشە, ءتاتتى توقاش, ۇننان جاسالعان تاعامدار ءالى دە الدا كەلەدى», دەپ وتىر.

Euromonitor ساراپشىلارى قانت, بال جانە ءتاتتى سۋسىنداردىڭ ءالى دە كوپ ساتىلاتىنىن بولجايدى. بۇلار «قاسىقتاپ» جەۋ ءۇشىن عانا ەمەس, ۇيدە پىسىرەتىن ءارتۇرلى از مازىرلەرىنە, توساپ, ءتۇرلى سۋسىندار دايىنداعان كەزدە دە كوپ قوسىلادى.

بارىنەن دە قۇرامىندا ەڭ قانتى كوپ ءىرى ازىق-ت ۇلىك ساناتىنا – الكوگولسىز سۋسىندار كىرەدى. ولاردىڭ ىشىندە كولا سياقتى قۇرامىندا قانت بار سۋسىندار – ءبىرىنشى ورىندا (بارلىق الكوگولسىز سۋسىن­دار ساتىلىمىنىڭ 26%-ى), ال گاز­دالعان قانت بار سۋسىنداردىڭ باسقا تۇرلەرى – ەكىنشى ورىندا (18%). الكو­گول­سىز سۋسىندار نارىعىنىڭ 10%-ىن ىشۋگە بىردەن دايىن شايلار, بوتەلكەدەگى سۋ 22%-ىن قۇرايدى.

ساراپشىلار وتانداس­تا­رىمىزدىڭ قانتتى ۇناتا­تىن­دىقتان, تاتتىلەندىرىلگەن سۋسىنداردىڭ ءالى دە ءوتىمدى ەمەس ەكەنىن ايتادى. دەگەنمەن بۇل ساناتتا «سالاماتتى ءومىر سالتىنىڭ» لەبى بايقالادى. مىسالى, ادامدار حوش يىستەندىرىلگەن بوتەلكەدەگى سۋدى, ىشۋگە دايىن شاي مەن 100% شىرىنداردى كوبىرەك ۇناتاتىندىقتان, كوبىنە تاڭداۋ قانت قوسىلعان تابيعي جەمىس شىرىنىنا تۇسەدى.

ساراپشىلار بىرنەشە جىلدىڭ بەدە­رىندە جەرلەستەرىمىز ءۇشىن قانتى از سۋسىن­دار مەن شىرىنداردىڭ ماڭىزى ارتا تۇسەتىنىنە سەنىمدى. ماسەلەن, ءبىزدىڭ كۇن­دە­لىكتى ءومىر سالتىمىزدا داستارقانعا كوبىنەسە ءتاتتى-ءماتتى قويىپ, قانت قوسىلعان شاي ءىشۋ ادەتى كەڭ تاراعانى تاڭسىق ەمەس. بۇل اينالىپ كەلگەندە قانت پەن قانت قوسىلعان تاعامداردىڭ كوپتەپ ساتىلۋىنا ىقپال ەتەدى. دەگەنمەن ساراپشىلار تۇتىنۋشىلاردىڭ دەنساۋلىق ساقتاۋعا ءجىتى نازار اۋدارۋى وزگە دە دەنساۋلىققا پايدالى تاعامدار مەن سۋسىندارعا سۇرانىستى ارتتىرادى دەپ بولجايدى.

الكوگولدى سۋسىنداردىڭ ىشىندە ساتىلىمنىڭ 84%-ى سىراعا, 10%-ى شاراپقا, 5%-ى اراققا, ال قالعان شاعىن ۇلەسى دايىن كوكتەيلدەر, ليكەرلەر مەن كۇشتى الكوگولگە تيەسىلى. ءبىر قىزىعى, Euromonitor زەرتتەۋلەرى 2022 جىلى الكو­گول­دى سۋسىنداردى ساتۋ وتكەن جىلمەن سالىستىرعاندا 4%-عا, ياعني شامامەن 32 ملن ليترگە ازايعانىن العا تارتىپ وتىر.

سونىمەن قاتار اگەنتتىك ساراپشىلارى قازاقستان ۇكىمەتىنىڭ ارتىق سالماق, سەمىزدىك ماسەلەسىنە ءجىتى كوڭىل ءبولۋى ناتيجە بەردى دەيدى. ددۇ-نىڭ مالىمەتىنە سايكەس, 2016 جىلى وسى ماسەلەگە تاپ بولعان ادامدار سانى 33%-دى قۇراسا, 2022 جىلى 24%-عا دەيىن ازايىپتى. وعان تەك سالاماتتى ءومىر سالتىن قالىپتاستىرۋ ءۇردىسى عانا ەمەس, تاماقتانۋ ستاندارتتارىن ەنگىزۋ دە ەداۋىر ىقپال ەتىپ وتىر.

2022 جىلى دەنساۋلىق ساقتاۋ مينيسترلىگىنىڭ مالىمەتىنشە, ءولىم-جىتىمگە ءجيى دۋشار ەتەتىن دەرتتەرگە قاناينالىم جۇيەسى اۋرۋلارى, تىنىس الۋ جۇيەسىنىڭ ىسىكتەرى مەن اۋرۋلارى, ۋلا­نۋلار, جاراقاتتار مەن اس قورىتۋ جۇيە­سىنىڭ كەسەلدەرى كىرگەن. ەڭ عاجابى, قانت ديابەتى بۇل قاتارعا قوسىلماي قالعان. قىسقاسى, قانت ديابەتىنە قارسى قابىل­دان­عان ۇلتتىق باعدارلاما مەن ءتۇرلى ناۋ­قان­دار حالىقتىڭ اراسىندا قانت ديابەتى تۋرالى حاباردارلىقتىڭ ارتۋى – وسى سىر­قاتتان كوز جۇماتىندار سانىن ازايتىپ­ وتىر­عانى قۋانتادى. كەيىنگى جىلدارى قانت ديابەتىنە شالدىققاندار سانى كەمىپ كەلەدى.

ناقتى دەرەكتەرگە سۇيەنەتىن بولساق, حالىقارالىق ديابەت فەدەراتسياسىنىڭ مالىمەتىنە سايكەس, قازاقستاندا 20-79 جاس ارالىعىنداعىلار اراسىندا قانت ديابەتىنىڭ تارالۋى 2016 جىلى – 6,7%-عا, 2021 جىلى – 6,3%-عا تومەندەگەن.

بۇعان قوسا دەنساۋلىق ساقتاۋ مي­نيستر­لىگى 2021-2025 جىلدارعا ارناپ «دەنى ساۋ ۇلت» جوباسىن جاساعانىن ەسكە سالا كەتۋ كەرەك. وندا سالاماتتى ءومىر سال­­تىن قالىپتاستىرۋ, مەديتسينالىق قىز­­مەتتەردىڭ ساپاسىن ارتتىرۋ, عىلىمي مە­­ديتسينا مەن كادرلىق الەۋەتتى دامىتۋ, دەن­­ساۋلىق ساقتاۋدا بىرىڭعاي تسيفرلىق كەڭىس­تىك قالىپتاستىرۋ سىندى مىندەتتەر قاراس­تىرىلعان.

ەگەر ۇكىمەت كوزدەگەن وسىناۋ كوكەي­كەس­تى ماقساتتار ساتىمەن جۇزەگە اسىپ جاتسا, وندا ەلدەگى ازاماتتاردىڭ ءومىر ساپاسى دۇ­رىس­تالىپ, ورتاشا جاس 75-كە جەتەدى دەگەن ءۇمىت بار.

الماتى