جۇرتتى الاڭداتقان ينتەرنەت الاياقتىق

وسى كۇنى جاقىندارىمىزدىڭ جارقىن ساتتەرى تۋرالى ەستەلىكتەردى ءوز اۋىزىنان ەمەس, جەلىدەن ەستيمىز. ايلاپ ەمەس, جىلدار بويى سويلەسپەگەن تانىسىڭنىڭ كۇندەلىكتى ءومىرىن الەۋمەتتىك جەلىدەگى جازبالارىنان-اق بىلۋگە ەش كەدەرگى جوق. جاڭالىعى بىلاي تۇرسىن, جەلىدە جەكە دەرەكتەرىن كورسەتىپ جىبەرەتىندەر بار. ال الەۋمەتتىك جەلىنىڭ كۇندەلىكتى اقپاراتىن سۇزگىدەن وتكىزىپ وتىراتىن الاياقتارعا بۇل – مول ازىق. ويتكەنى ادامداردىڭ اڭعالدىعىن ءارتۇرلى سيپاتتا تولىققاندى زەرتتەيتىندەر كانىگى پسيحولوگ ءتارىزدى. جەلىدەگى جاريالانىمى ارقىلى جەمتىك ىزدەيتىندەر كوبىنەسە «اۋىردىڭ استى, جەڭىلدىڭ ۇستىمەن» اقشالى بولعىسى كەلەتىندەردىڭ ءالسىز تۇسىن الدىن الا بىلەدى. نارىقتىڭ زامانىندا ەكونوميستەر ءاربىر تيىننىڭ سالماعى بارىن, ال قۇزىرلى ورىندار ءجىپسىز بايلايتىن جەلىدەگى قاۋىپ-قاتەردى قاپەرگە ۇستاۋ قاجەتتىگىن ايتىپ جاتادى. ولاي بولسا, الەۋمەتتىك جەلىدە ءالىپتىڭ ارتىن باقپايتىنداردىڭ ارتىندا اڭعالدىق, الدە پايداكۇنەمدىك جاتىر ما؟

ءتاسىلى تۇرلەنگەن الاياقتار

ءىىم كيبەرقىلمىسقا قارسى كۇرەس ورتالىعى باسشىسىنىڭ ورىنباسارى رۇس­تەم دۇيسەتاەۆ «كيبەرقىلمىس, ونىڭ ىشىندە ينتەرنەت پايدالانۋشىلارعا قا­تىستى الاياقتىق جاعدايلارى جيىلەپ كەت­تى», دەپ وتىر. بيىل ازاماتتاردى ينتەرنەت ارقىلى الداۋعا بايلانىستى 15,5 مىڭ قىلمىس تىركەلسە, الاياقتاردىڭ ارەكە­تىنەن جابىرلەنۋشىلەرگە 13 ملرد تەڭگە زالال كەلتىرىلدى. ونىڭ ايتۋىنشا, مۇن­داي قىلمىستاردىڭ كوپشىلىگى شەتەلدە جاسالادى. ونىڭ ىشىندە قازىر الاياقتىق سحەمالارعا تارتۋ تاسىلدەرى تۇرلەنىپ جا­تىر. ماسەلەن, مەسسەندجەرلەر مەن الەۋ­مەتتىك جەلىلەردە جەڭىل تابىس تۋرالى حابار­لاندىرۋلار ءجيى ورنالاستىرىلاتىن بولعان. سودان سوڭ تەلەگەي تەڭىزدىڭ تولقىنى سەكىلدى تاسىپ كەلەتىن تابىستى الۋ ءۇشىن كارتا ءنومىرىن سۇرايدى. كومەك قولىن سوزۋعا ء«ازىر» الاياقتار سەنىمگە كوز­سىز سەنەتىندەردى بۇدان كەيىن ءوز اتىنا كارتا مەن ابونەنتتىك ءنومىر اشۋعا ۇگىت­تەيدى. ۇمىتتەرى اقتالىپ جاتسا, وسىنداي ارە­كەت­تەرگە باسقا ادامداردى تارتۋدى ۇسى­نىپ, وزگەلەردىڭ دە ءوزى سەكىلدى تىرنەك­تەپ ەڭبەك ەتپەي-اق ساۋساقتىڭ ۇشىن جى­بىر­لاتىپ تابىستىڭ كىلتىن يەمدەنۋگە شاقىرادى. «كەيبىر جاعدايلاردا تەلەفونعا بانكينگ ورناتۋدى نەمەسە كارتالاردى باس­قا ادامدارعا بەرۋدى سۇرايدى. كورسەتىل­گەن كارتالار مەن ابونەنتتىك نومىرلەردى الاياقتار اقشا الۋ ءۇشىن پايدالانادى. مۇنداي كەزدە كارتا ءۇشىن بىرجولعى تولەم جۇرگىزىلەدى, نە وعان كريپتوۆاليۋتا بيرجالارى, حالىقارالىق اۋدارىم جۇيەلەرى ارقىلى باسقا ادامدارعا اۋدارۋ قاجەت اقشا تۇسەدى. مۇنداي قىزمەتتەر ءۇشىن جالپى سومادان بەلگىلى ءبىر پايىزداردى, ادەتتە 3-تەن 10%-عا دەيىن قالدىرۋ ۇسىنىلادى. وسىلايشا, ادامدار زاڭسىز وندىرىلگەن اقشانى قولما-قول اقشاعا اينالدىرۋدىڭ الاياقتىق سحەمالارىنا تارتىلىپ, وزدەرى قىلمىسقا قاتىسادى», دەيدى ر.دۇيسەتاەۆ.

قۇقىق قورعاۋ ورگاندارى قازىر وسىنداي تىزبەكتەردى انىقتاپ, جەڭىل پايدا الۋ ماقساتىندا الاياقتارعا ءوز شوتتارىنا اق­شا شىعارۋعا كومەكتەسكەن وتاندىق ازاماتتاردىڭ دا قولىنا كىسەن سالۋعا كىرىسكەن. سوندىقتان كۇماندى سحەمالارعا قاتىسقاندار جابىرلەنۋشى عانا ەمەس, قىلمىسقا قاتىسۋشى رەتىندە دە زاڭعا سايكەس جازالانادى.

«قايىرىمدى» جۇمىس بەرۋشىلەر

كەيىنگى ۋاقىتتا مەسسەندجەر ارقىلى اقشا بەرىپ الدايتىن الاياقتىق قاپتادى. جەمتىگىن جەلىدەن ىزدەيتىن قىلمىسكەرلەر جەكە تەلەفون ءنومىر ارقىلى تىركەلەتىن مەسسەندجەرلەرگە دە كەلدى. الەۋمەتتىك جەلىدە مول بايلىقتىڭ يەسى ەكەنىڭدى ايتىپ ەسىڭدى الاتىن شەتەلدىكتەردىڭ Whatsapp پەن تەلەگرام ارقىلى جۇمىس ۇسىنۋى كادىمگىدەي سەنىم ۇيالاتاتىنى راس. بىراق جاعدايىڭا قارايلايتىن «قايىرىمدى» جۇمىس بەرۋشىلەر ايلاسىن اسىرسا, قاقپانعا ءتۇستىم دەي بەرىڭىز. تانىمال بلوگەر ءارى IT سالاسىنىڭ مامانى ارشات وراز وسىلاي دەپ وتىر. «كۇماندى ادامدار Whatsapp ارقىلى جۇمىس ۇسىنادى. كەلىسىپ جاتساڭىز Telegram-اككاۋنتقا سىلتەمە جىبەرىپ, مەنەدجەر جۇمىس بارىسىن تۇسىندىرەدى. ول قوناق ۇيلەرگە «باعا بەرۋدى», ياعني لايك باسۋدى جانە سكرينشوتتار ارقىلى راستاۋدى سۇرايدى. وسى قىزمەتىڭ ءۇشىن كۇنىنە 10 مىڭ مەن 68 مىڭ تەڭگە اراسىندا اقشا تابۋعا بولاتىنىن ايتادى. ءارى قاراي تاپسىرمالار ارنايى توپتاردا بەرىلۋى مۇمكىن», دەيدى ول.

الاياقتاردى ودان كەيىنگى تاپسىرماسىنا قوناق ۇيلەردىڭ رەيتينگىن ونلاين كوتەرىپ, الدىن الا برونداۋ كىرەدى. سو­نىڭ ارقاسىندا كوميسسيا جينالادى-مىس. الايدا بروندار «Booking» سياقتى تانىمال پلاتفورمالاردا ەمەس, بىرەۋدىڭ كارتاسىنا اۋدارىلۋعا ءتيىس. «ماعان دا جۇمىس ۇسىنىلدى. قازىر كارتامنان اۋدا­را المايتىنىمدى, بىراق اقشا بار ەكە­نىن, كارتامدى بۇعاتتان شەشۋ ءۇشىن 40 مىڭ­داي اقشا بەرە تۇرۋلارىن سۇرادىم. سو­سىن شەشىلگەن بويدا قايتاراتىنىمدى ايتىپ, الاياقتاردىڭ ءوزىن سان سوقتىرعىم كەل­گەن. بىراق بۇل جوسپارىم ورىندالمادى. قىزىقتىڭ ءبارى ورتاق چاتتا باستالدى. وزدەرىنىڭ ادامدارى «اقشا اۋداردىق» دەپ سكريندارىن جىبەرە باستادى. بىرەۋىندە «ماسكەۋ ساعاتى» دەپ قازاقستان ۋاقىتى كورسەتىلگەن. ال ەكىنشىسى كوميسسياسىز «Halyk bank»-تان باسقا بانككە اقشا اۋدارادى. ال ترانزاكتسيا ءنومىرى 10 ەمەس, 11 تاڭبالى. وزگەرتىلگەن ۋاقىت «Photoshop» ەمەس, سمارتفون رەداكتورى ارقىلى جاسالعان. سولاردى ايتىپ ەدىم, توپتان بىردەن شىعارىپ جىبەردى. جالپى ايتقاندا, كەيىنگى كەزدە ءبىراز توقىراۋعا كەتكەن الاياقتىق جۇيەلەرى جاڭاشا كەلبەت الا باستاپتى», دەيدى بلوگەر.

جەكە دەرەكتەر ساتىلىمدا ءجۇر

وسىدان ەكى جىل بۇرىن الەۋمەتتىك جەلى قولدانۋشىلارىنىڭ جەكە مالىمەتتەرى كۇللى الەمگە جاريا بولدى. جەلىگە دەرەك­تەرى جاريالانعان قولدانۋشىلاردىڭ جالپى سانى 533 ملن بولسا, ونىڭ ىشىندە 3 214 990 وتانداسىمىز بار. سول كەزدە-اق ساراپشى ماماندار ايداي الەمگە جارق ەتكەن جەكە مالىمەت ەرتەڭگى كۇنى الاياقتاردىڭ ارمانىن ورىنداۋعا سەپتىگىن تيگىزەتىنىن اتاپ ءوتتى. ال جاقىندا وتانداستارىمىزدىڭ جەكە باسىنا قاتىستى قۇپيا مالىمەتتەردى تەگىن تاراتاتىن رەسەيلىك Telegram-ارنا بەلگىلى بولدى. دەمەك بۇل «ەلىمىزدەگى دەربەس دەرەكتەردىڭ قاۋىپسىزدىگى سىن كوتەر­مەي­تىنىن كورسەتپەي مە؟» دەگەن زاڭدى سۇراقتى قويۋعا ءماجبۇر ەتەدى.

IT-ساراپشى ەرلان وسپان الاياقتىق­تىڭ بۇل ءتۇرى تەك ءبىزدىڭ ەلگە كەلگەن كەساپات ەمەس ەكەنىن ايتادى. ونىڭ سوزىنشە, الاياقتاردىڭ مەملەكەتكە اكەلگەن شىعىن ەسەبىن جاريالاپ تۇراتىن ەلدەر كوپ, قازاقستان سول ءتىزىمنىڭ الدى دا, سوڭى دا ەمەس. «جەكە مەسسەندجەرگە حابارلاسا­تىن الاياقتار قايدان كەلدى؟ بۇل كادىمگى پارسينگ ءادىسى. قىزمەتكەرلەردىڭ تەلەفون ءنومىرى جاريالانعان سايتتار كوپ. باع­دارلاماشىلار سول سايتتارداعى ءماتىن ىشىنەن تەلەفون ءنومىردى ءسۇزىپ الاتىن روبوت جازىپ, نومىرلەردىڭ بازاسىن تۇزەدى. بۇل اسا قيىن ەمەس. مەكتەپ وقۋشىسىنىڭ قولىنان كەلەتىن كود دەر ەدىم. ەكىنشىدەن, ولار راندوم نومىرلەر گەنەراتورىن جاسايدى. سوسىن سول نومىرلەردى حاتتارمەن اتقىلايتىن بوتتارعا قوسادى. بوتتار «تيسە تەرەككە, تيمەسە بۇتاققا» دەگەن پالساپامەن حات-حاباردى بارلىق نومىرگە جىبەرە بەرەدى. ال سول ءجۇز مىڭ ادامنىڭ ىشىنەن 20-سى ء«وزىنىڭ قازىر عانا 5 مىڭ دوللار ۇتىپ العانىنا» سەنىپ قالادى», دەيدى مامان.

سونداي-اق ازاماتتاردىڭ دەرەگى قول­جە­تىمدى بولۋىنىڭ ءبىر سەبەبىن ساراپشى «تسيفرلانۋدى جوبالاۋ كەزەڭىندە قاۋىپسىزدىك ماسەلەسى نازاردان تىس قالۋى مۇمكىن» دەپ وتىر. ءتىپتى 2000-جىلداردىڭ وزىندە وتانداستارىمىزدىڭ تەلەفون ءنومىرى مەن تۇرعىلىقتى جەرىنىڭ دەرەكقورلارى كومپاكت-ديسكىمەن ساتىلعان. ەڭ قىزىعى, ول ديسكىلەردى ماسكەۋدىڭ ايگىلى «گوربۋشكي» بازارىنان اكەلگەن. جەكە باس قۇپياسىنا نەمقۇرايدىلىق سونشا, مالىمەت ساتۋ­شىلار ديسكىنىڭ سىرتىنا «اقتوبە قا­لاسى», «الماتى قالاسى» دەگەن لەيبلدەر دە باسقان ەكەن. ال قازىرگىدەي ينتەرنەت قىلمىس كوبەيگەن زاماندا ۆە­دوم­ستۆوارالىق اقپا­رات الماسۋداعى كەلەڭ­سىزدىكتەر, زاڭ­دار­دا قۇپيانىڭ جاريا بولۋىنا جاۋاپتى ۇيىم مەن ادامنىڭ اتى اتالماۋى ماسە­لەنى ءارى قاراي ۋشىقتىردى. وسىلاي دە­گەن ساراپشى: «قازىر حاكەرلەردىڭ جا­بىق قاۋىم­داستىقتارىندا ءنومىر يەسىن ءبىلىپ بەرۋ, م ۇلىكتەرىنىڭ ءتىزىمىن شىعارۋ سياق­تى قىزمەتتەر ۇسىنادى. ولار مۇنىڭ بار­لىعىن اسپاننان الىپ وتىرعان جوق. كور­پو­راتسيالار ىشىندە قاۋىپسىزدىك جولعا قويىلماعان سوڭ الدەنەگە رەنجىگەن نەمەسە نيەتى بۇزىق قاتارداعى قىزمەتكەر دە دەرەكقوردى كوشىرىپ الا الادى. مىسالى, ەلەكتروندىق قولتاڭبا قولدى بولىپ, سىرتىنان نەسيە رەسىمدەلگەن قۇرباندار تۋرالى مالىمەتتەر اشىق دەرەككوزدەردە تولىپ ءجۇر», دەيدى.

قىلمىسكەردىڭ قۇربانى كىم؟

ءىىم كيبەرقىلمىسقا قارسى كۇرەس ور­تالىعى تۇرعىندار اراسىندا ءتۇسىندىرۋ جۇمىسىن تۇراقتى جۇرگىزىپ, ينتەرنەت­تەگى ءاربىر اقپاراتقا مۇقيات بولۋدى, تەلەفون ارقىلى حابارلاسقان كەز كەلگەن قوڭى­راۋ يەسىنە قۇپيانى اشا بەرۋدىڭ قاتە­لىك ەكەنىن ۇزدىكسىز ايتىپ كەلەدى. ماسە­لەن, ورتالىق باستىعى جاندوس ءسۇيىن­باي­دىڭ سوزىنە قاراعاندا, بيىل باق-تا پرو­في­لاكتيكالىق سيپاتتاعى 6 مىڭنان استام ماتەريال جاريالانعان. ونىڭ سىر­­­تىندا بايلانىس وپەراتورلارىمەن جاسالعان مەموراندۋمدار تاعى بار. الايدا حالىقتى اقپاراتتاندىرۋ بويىن­شا اۋقىمدى جۇمىس جۇرگىزىلگەنىمەن, جەلىدە جەمتىك بولعاندار كوپ. ال اڭقاۋ ەلدىڭ وسال تۇسىن وپ-وڭاي تاباتىن قىل­مىسكەرلەردى قۇرىقتاۋ ءتىپتى قيىن. سەبە­بى باسقا قىلمىستارعا قاراعاندا كيبەر­قىلمىستىڭ ەرەكشەلىگى بار.

ينتەرنەتتەگى الاياقتىق اقپاراتتىق تەحنو­لوگيالاردىڭ كومەگىمەن جاسالادى. قىل­مىسكەر ءتىپتى شەتەلدە وتىرۋى مۇم­كىن. سوندىقتان قۇقىق قورعاۋ ورگاندارى ولاردى انىقتاعان كۇننىڭ وزىندە قىلمىسكەردى الدىرتۋ – كۇردەلى جۇمىس. الاياقتىق جاسالعان مەملەكەتپەن ارادا كەلىسىمشارت بولماسا, سۇراۋ حاتتىڭ سوڭى دا سيىرقۇيىمشاقتانىپ كەتۋى مۇمكىن. ايتكەنمەن شەتەلدىك ءنومىر كورسە, شەكەسى شىلقي مايعا مالىناتىنداي كورەتىن ادامدار جەتەرلىك.

ونىڭ سەبەبىن پسيحولوگ ماماندار پايداكۇنەمدىك پەن كۇيزەلىستەن ىزدەيدى. سىمسىز جەلىنىڭ سىرىن بىلمەي, سىرتىنان جۇرگەن جاندارمەن جۇمىس ىستەيتىن پسيحولوگ ايگۇل قارامانوۆا «الاياقتاردىڭ ارباۋىنا تۇسكەندەردىڭ كوبى جاقىندارى­نان جىلى ءسوز ەستىمەگەن قىز-كەلىنشەك­تەر» دەپ وتىر. ادامنىڭ جان دۇنيەسىن جان-جاقتى زەرتتەيتىن الاياقتار ادەمى سوزىمەن ەلىتىپ, ەرتەگىگە بەرگىسىز قيالعا جەتەكتەپ كەتە بارادى ەكەن. ال پسيحولوگ سەرىكگۇل ءسالي وڭاي ولجاعا اسىعاتىنداردىڭ كوبى ەڭبەك ەتپەي مول تابىس تابۋعا اسىعاتىن تار تۇسىنىكتە قالىپ قويعاندىعىن ايتادى. دەمەك قازىرگىدەي دەرەكتەردىڭ اشىق­تان اشىق ساۋداعا ءتۇسىپ جاتقان كەزەڭىندە ادامداردىڭ اشكوزدىگى مەن اڭعالدىعى دا الاياقتاردىڭ ايىن وڭىنان تۋدىرا بەرەرى انىق.