كەز كەلگەن ۇلت, حالىق ءۇشىن ەڭ باستى قۇندىلىق – تاريحى مەن مادەنيەتى. ال وسى قۇندىلىقتىڭ ماتەريالدىق بولىگىن ساقتايتىن بىردەن ءبىر ورىن – ارينە, ارحيۆ.
– سول سەبەپتى دە ارحيۆ ىسىنە جۇكتەلەتىن جاۋاپكەرشىلىك وتە زور. ءارحيۆتىڭ ارقاسىندا ۋاقىت بايلانىسى, مادەنيەت پەن قوعامدىق ءومىردىڭ دامۋ تاريحى ساقتالىپ, قۇجاتتارمەن باياندالادى. ارحيۆ تاريحي شەجىرە قويماسى عانا ەمەس, ءاربىر ۇلتتىڭ باستى قازىناسى دا. قازاقستان مەملەكەتى تاريحىنىڭ قالىپتاسۋىندا ارحيۆتەردىڭ ماڭىزى دا زور بولدى, – دەيدى باتىس قازاقستان وبلىستىق مەملەكەتتىك ءارحيۆىنىڭ باسشىسى ايجان ساۋعاباەۆا.
ءبارى بوكەيلىكتە باستالعان
باتىس قازاقستانداعى ارحيۆ ءىسىنىڭ تاريحى حVIII عاسىردىڭ سوڭىنان باستاۋ الادى. تۇڭعىش ءارحيۆتىڭ قۇرىلۋىنا بوكەي حان مەن ونىڭ ۇرپاقتارى سەبەپ بولىپتى. ال بوكەيدىڭ ۇلى جاڭگىر حاننىڭ تۇسىندا ارحيۆ ءىسى قالىپتاسىپ, كادىمگىدەي دامي باستادى. حان ورداسىنىڭ ءارحيۆى 1784 جىلدان باستالىپ, بوكەي ورداسىن باسقارۋ, ەكونوميكاسى, مادەني ءومىرى, كىشى ءجۇز قازاقتارىنىڭ تاريحى, يساتاي تايمانوۆقا قاتىستى قۇجاتتاردى قامتىعان. الايدا 1917 جىلى قارجى تاپشىلىعى, قۇجاتتاردى ساقتايتىن ارنايى عيماراتتىڭ بولماۋى, بىلىكتى مامانداردىڭ جەتىسپەۋى سالدارىنان بوكەي ءارحيۆى داعدارىسقا ۇشىراعان. سول سەبەپتى قازاق سسر-ءىنىڭ ورتالىق ءارحيۆىن باسقارعان الەكساندر مەلكوۆ 1924 جىلى حان ءارحيۆىن باسقا قۇجاتتارىمەن بىرگە ورتالىق ارحيۆكە كوشىرۋ تۋرالى ماسەلە كوتەرگەن. وسىلايشا, قازاقستان حالىق كوميسسارلار كەڭەسى توراعاسى نىعمەت نۇرماقوۆتىڭ جەكە وكىمىمەن بوكەي حاندىعىنىڭ جانە ورىنبور ءارحيۆىنىڭ قۇجاتتارى تىكەلەي الماتى قالاسىنا كوشىرىلدى. ول قۇجاتتار قازىرگە دەيىن سول جەردە ساقتالىپ تۇر.
ال باتىس قازاقستان وبلىسىنىڭ مەملەكەتتىك ارحيۆ قورى ازامات سوعىسىنان كەيىنگى جىلداردا قۇرىلا باستادى. 1917 جىلدىڭ 1 قازانىنا دەيىن جەرگىلىكتى تاريحقا بايلانىستى قۇجاتتار ماسكەۋ, ورىنبور, الماتى, استراحان, سانكت-پەتەربۋرگ قالالارىنىڭ جانە رەسەي فەدەراتسياسىنىڭ باسقا قالالارىنىڭ ۆەدوموستۆولىق ارحيۆتەرىنە قويىلىپ ساقتالعان. سول كەزدەرى كوپتەگەن قۇجات جوعالىپ, جىرتىلىپ جانە ورتەنىپ كەتكەن.
1923 جىلى 10 مامىردا گۋبەرنيالىق اتقارۋ كوميتەتى پرەزيديۋمىنىڭ «ورال گۋبەرنيالىق ارحيۆ بيۋروسىن ۇيىمداستىرۋ تۋرالى» شەشىمى شىقتى. مىنە, ءدال وسى كۇن باتىس قازاقستان وبلىستىق مەملەكەتتىك ءارحيۆىنىڭ تۋعان كۇنى بولىپ اتالىپ كەلەدى.
ءبىر عاسىردىڭ قازىناسى
ارينە, ورال قالاسى پاتشالى رەسەي كەزىندە دە, كەڭەستىك قازاقستان تۇسىندا دا ماڭىزدى ەلدى مەكەن, قالىپتاسقان ورتالىق بولدى. قالالىق مادەنيەتتىڭ, ۇلكەن ولكەنىڭ كىندىگى رەتىندە ارحيۆ ءىسى دە جەدەل دامي باستادى. ورال گۋبەرنيالىق ستاتيستيكالىق بيۋروسى قۇجاتتارىنان باستالعان ارحيۆتە 1924 جىلدىڭ اياعىنا قاراي 53 قور, 15 270 ءىس تىركەلىپتى. ال 1932 جىلدىڭ 1 ساۋىرىندە 412 قور, 108 677 ءىس, 87 گازەت تىگىندىسى جينالعان.
1941 جىلى سوعىس باستالعاندا ورالعا وداقتاس رەسپۋبليكالاردىڭ ەۆاكۋاتسيالانعان ارحيۆتەرى – ستالينگراد, استراحان, نيكولاەۆ, ودەسسا وبلىستىق مەملەكەتتىك ارحيۆتەرى, مولداۆيا كسر ىىحك كيشينەۆ ۋەزدىك مەملەكەتتىك ءارحيۆى, كسرو-نىڭ ءتۇرلى مەكەمە ارحيۆتەرى كوشىرىلدى. ال 1942 جىلى باتىس قازاقستان وبلىسى ءارحيۆى قۇرامىنان گۋرەۆ ءارحيۆى دەربەس ءبولىنىپ شىقتى.
1953 جىلى باتىس قازاقستان وبلىستىق ءارحيۆى قۇرامىنان ءبىراز قۇجات الىنىپ, ماسكەۋ, الماتى ارحيۆتەرىنە بەرىلگەن. بۇلار نەگىزىنەن اسكەري بولىمدەر مەن گوسپيتالداردىڭ قۇجاتى, سونداي-اق رەۆوليۋتسياعا دەيىنگى بىرقاتار قورلار ەدى.
بۇگىندە باتىس قازاقستان وبلىستىق مەملەكەتتىك ارحيۆىندە 2 499 قور, 677 680 ساقتاۋ بىرلىگى بار ەكەن. بۇل دەگەنىڭىز ءوڭىردىڭ عاسىردان ارتىق جىلناماسى, ميلليونداعان ادامنىڭ تاعدىرى دەگەن ءسوز عوي. قۇرىلۋى 1923 جىل دەگەنمەن, ناقتى قۇجاتتاردىڭ داتاسى 1919 جىلدان باستالادى. سونداي-اق 1864-1927 جىلدار ارالىعىندا تولتىرىلعان مەتىركەلەر – جەرگىلىكتى مەشىتتەر مەن شىركەۋلەردىڭ تىركەۋ كىتاپتارى دا گەنەالوگيالىق زەرتتەۋ, ولكەتانۋ ىزدەنىستەرى ءۇشىن تاپتىرماس اقپارات كوزى. ارحيۆتە ساقتاۋلى 59 مەرزىمدى باسىلىم تىگىندىسىنىڭ ەڭ ءارىسى 1860 جىلدان باستالادى.
– اسىرەسە 1860-1930 جىلدار ارالىعىندا شىققان كونە باسىلىمدار كوبىرەك سۇرانىسقا يە. مىسالى, «يايتسكايا پراۆدا» جانە «كراسنىي ۋرال» گازەتتەرى ءجيى قارالادى. سونداي-اق 1863 جىلدان باستاپ شىققان كىتاپ قورىمىز دا بار. مۇندا اسكەري اتامانداردىڭ ەسەپتەرى, جالپى ساناق قورىتىندىلارى, ورال وبلىسىنا شولۋ, وكرۋگ پەن اۋىلدار تۋرالى, اتاۋلى كۇندەر تىزبەسى سەكىلدى قۇندى قۇجاتتار بار, – دەيدى ايجان نۇرعاليقىزى.
تاۋەلسىزدىك شەجىرەسى
«بۇگىنگى كۇن – ەرتەڭگى تاريح» دەگەن ءسوز راس قوي. وبلىستىق ارحيۆتەگى تاريحي قۇڭدىلىعى جوعارى دۇنيەنىڭ ءبىر پاراسى – 1991 جىلدان قالىپتاسا باستاعان قۇجاتتار. بۇلاردىڭ قۇندى بولاتىن سەبەبى – جاس, تاۋەلسىز قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ, سونىڭ ىشىندە شەكاراداعى باتىس قازاقستان وبلىسىنىڭ دا قالىپتاسۋى مەن دامۋىنىڭ ەلەۋلى ساتتەرى باياندالادى.
ماسەلەن, مايدانگەر جىمپيتى جانە وردا اۋداندارىنىڭ «قۇرمەتتى ازاماتى» مۇحتار اجىعۇلوۆ, بەلگىلى سۋرەتشى ساكەن عۇماروۆ, ەڭبەك ارداگەرى, مادەنيەت سالاسىنىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن قىزمەتكەرى ناۋرىزعالي سىدىقوۆ, تاريح عىلىمدارىنىڭ كانديداتى يساتاي كەنجاليەۆ, جازۋشى ەنگەلس عابباسوۆ, قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن مادەنيەت قايراتكەرى جايسان اقباەۆ تاپسىرعان قۇجات كوللەكتسيالارى وزىنشە قىزىقتى مازمۇندى قۇرايدى.
جەرگىلىكتى ارحيۆيستەر قازاقستان جانە رەسەي مەملەكەتتەرىنىڭ ارحيۆ قورلارىنان سىرىم دات ۇلىنىڭ 250 جىلدىعىنا جانە بوكەي حاندىعىنىڭ قۇرىلعانىنا 100 جىل تولۋىنا بايلانىستى قۇجاتتاردى انىقتاپ, كوشىرمەلەرىن ارحيۆ قورىنا تاپسىردى.
– ەگەمەندىك العاننان باستاپ قۇرىلىپ جاتقان قۇجاتتامانىڭ ماڭىزى زور, ويتكەنى وندا جاس ەگەمەن مەملەكەت – قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ جانە ونىمەن بىرگە ءبىزدىڭ وبلىستىڭ قۇرىلۋى, قالىپتاسۋى مەن دامۋىنىڭ نەگىزگى كەزەڭدەرى بەينەلەنگەن, – دەيدى ارحيۆ باسشىسى.
تولايىم تابىس
ارينە, كەز كەلگەن سالانىڭ جۇمىسىن العا سۇيرەيتىن ساپالى ماماندار عوي. باتىسقازاقستاندىق ارحيۆيستەر دە ەلىمىز بويىنشا ۇنەمى الدىڭعى قاتاردان كورىنىپ جۇرگەن ۇلگىلى ۇجىم.
2015 جىلى قاراشا ايىندا الماتى قالاسىندا وتكەن جاس مۇراعاتشىلار بايقاۋىندا اق جايىق ءوڭىرىنىڭ جاس ارحيۆشىلەرى I ورىندى, 2019 جىلى قىزىلوردادا ءىى ورىندى جەڭىپ الدى. ال 2021 جىلى پاندەميا كەزىندە قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ مەملەكەتتىك جانە ۆەدومستۆولىق ارحيۆتەر اراسىنداعى IV رەسپۋبليكالىق جاس ارحيۆشىلەر بايقاۋى ورال قالاسىندا ونلاين ءوتتى. ەل تاۋەلسىزدىگىنىڭ 30 جىلدىعىنا ارنالعان, قازاقستاننىڭ ءار ايماعىنان 7 كوماندا قاتىسقان سايىستى ورالدىق ارحيۆشىلەر تاماشا ۇيىمداستىرعان بولاتىن.
ارحيۆ ماماندارى بۇرىن-سوڭدى عىلىمي ورتاعا, جالپى كوپشىلىككە بەيمالىم قۇجاتتاردى جۇيەلەپ, قۇجاتتار جيناعى مەن انىقتامالىقتار شىعارۋدى جولعا قويعان. مىسالى ورال ارحيۆشىلەرى دايىنداعان التى تومدىق «بوزداقتار» زەردە كىتابى, بوكەي ورداسىنىڭ تاريحىنا ارنالعان «يستوريا بۋكەەۆسكوگو حانستۆا. 1801-1852 گگ» اتتى جيناق بۇگىندە زەرتتەۋشىلەردىڭ قولىنان تۇسپەيتىن قۇندى ەڭبەككە اينالدى. «كىتاپتار مەن قۇجاتتار جيناعىن شىعارۋدىڭ ءمانى وتە جوعارى. سەبەبى ءبىر تاقىرىپ نەمەسە تاريحي وقيعا بويىنشا توپتاستىرىلىپ, جيناقتالعان ارحيۆتىك قۇجاتتاردىڭ نەگىزىندە ولكەتانۋشى عالىمدارىمىز ەلىمىزدىڭ تاريحىن جازىپ, بەلگىسىز تۇستارىن اشۋعا سەپتىگىن تيگىزەدى», دەيدى ارحيۆ باسشىسى ايجان ساۋعاباەۆا. وكىنىشتىسى, ارحيۆ قىزمەتكەرلەرى دايىنداعان جيناقتىڭ ءبارىن كىتاپ ەتىپ شىعارۋعا قارجى تاپشىلىعىنان مۇمكىندىك بولا بەرمەيدى.
«بولاشاقتىڭ ءارحيۆى»
قازاقستاننىڭ قيىر شەتىندە جاتسا دا, باتىس قازاقستان وبلىستىق مەملەكەتتىك ءارحيۆى – ەلىمىز بويىنشا ەلەكتروندى قىزمەت كورسەتۋدە الدا تۇرعان مەكەمەنىڭ ءبىرى. مۇنىڭ سىرى – ورال ءارحيۆىنىڭ جاڭا تەحنولوگياعا, يننوۆاتسياعا ەرەكشە كوڭىل بولۋىنەن دەپ ويلايمىز. سوناۋ 2015 جىلى-اق بقو ءارحيۆىنىڭ ديرەكتورى ايجان ساۋعاباەۆا جانە زەرتتەۋشىلەرمەن جۇمىس جانە اقپاراتتىق تەحنولوگيالار سەكتورىنىڭ مەڭگەرۋشىسى ايگۇل يسقاقوۆا ازىرلەگەن «ەلەكتروندىق ۇلگىنى پايدالانۋ بويىنشا ادىستەمەلىك ۇسىنىمدار» اتتى جۇمىس رەسپۋبليكالىق بايقاۋدا جۇلدە العان ەدى. مادەنيەت جانە اقپارات مينيسترلىگىنىڭ «بىرىڭعاي ەلەكتروندى ارحيۆ قۇجاتتارى» اتتى اقپاراتتىق جۇيە جوباسى باتىس قازاقستان وبلىسىندا كەڭ اۋقىمدا جۇرگىزىلىپ وتىر.
– بۇگىنگە دەيىن ءبىزدىڭ ارحيۆ قويماسى جانە تسيفرلاندىرۋ ءبولىمى ماماندارى 112 قور, 78 345 مىڭ ءىس, 12 329 807 پاراق قۇجاتتى سكانەرلەپ بازاعا سالدى. عىلىمي ەڭبەكتەردى, الەۋمەتتىك-قۇقىقتىق قۇجاتتاردى ءبىرىنشى كەزەكتە ە-فورماتقا كوشىرىپ جاتىرمىز. بۇل – وتە كەرەك ءىس. اسىرەسە ىندەت كەزىندە ونلاين, تسيفرلىق, ەلەكتروندىق فورماتتىڭ قانشالىقتى ماڭىزدى ەكەنىن كوردىك قوي, – دەيدى ايجان ساۋعاباەۆا.
قازىرگى تاڭدا ءارحيۆتىڭ وقىرمان زالى 200-گە جۋىق تۇلعاعا وفلاين جانە ونلاين باعىتتا قىزمەت كورسەتەدى. زەرتتەۋشىلەر قاتارىندا رەسەي فەدەراتسياسىنان جانە قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ استانا, قوستاناي, اقتاۋ, الماتى, قاراعاندى, اتىراۋ, تاراز, اقتوبە قالالارىنان كەلەتىن عالىمدار دا بار. ورال ءارحيۆىنىڭ ەلەكتروندى قىزمەتىن پايدالانعان تالاي ادام جۇرەكجاردى ريزاشىلىعىن پىكىر پاراعىنا قالدىرىپ جاتادى.
«مەن بقو مەملەكەتتىك مۇراعاتىندا ەلەكتروندى ارحيۆ بارىن اۋەلى فەيسبۋك پاراقشاسىنان كوردىم. بىردەن سايتقا كىرىپ, قورلارمەن تانىسا باستادىم. مەنىڭ زەرتتەۋ تاقىرىبىم «سوعىس بالالارى» (1941-1945 جج) بولعاندىقتان, بىردەن ۇوس-عا ارنالعان قۇجاتتار جيناعىن كورىپ, قۋانا ءارى قىزىعا قارادىم. ايتا كەتەتىن جايت, الماتى, قاراعاندى, شىعىس قازاقستان, پاۆلودار وبلىستارى ارحيۆتەرىنىڭ سايتىنا كىرىپ ەدىم, ەلەكتروندى بازاسى جوق بولىپ شىقتى. سوندا قازاقستان بويىنشا ءسىزدىڭ مەكەمە ءبىرىنشى بولىپ ۇكىمەتتىڭ اقپاراتتى تسيفرلاندىرۋ باعدارلاماسىن جۇزەگە اسىرعان ەكەن. بۇل – باسقا مۇراعاتتارعا ۇلگى بولارلىق ۇلكەن كورسەتكىش. اسىرەسە زەرتتەۋشىلەرمەن جۇمىس جانە قۇجاتتاردى پايدالانۋ ءبولىمىنىڭ ءارحيۆشىسى بوتاكوز ناعىموۆاعا ەرەكشە ريزامىن. ەلەكتروندىق وقۋ زالىنا تىركەلۋ, قاجەتتى قۇجاتقا تاپسىرىس بەرۋ جولدارىن قايتا-قايتا ءتۇسىندىرىپ, ۇيرەتتى», دەپ جازىپتى تاريح عىلىمىنىڭ كانديداتى گۇلبانۋ سۇگىرالىموۆا.
تۇيتكىل تەزىرەك شەشىلسە...
عاسىرلىق تويدىڭ ۇستىندە جۇمىسقا كەدەرگى, كوڭىلگە قاياۋ تۇسىرەتىن جايتتاردى ايتپاي كەتۋگە دە بولار ما ەدى؟
بىراق ايتپاۋعا بولمايدى. جاقىندا سەناتور دارحان قىدىرالى ۇكىمەت باسشىسىنا دەپۋتاتتىق ساۋال جولداپ, بىرنەشە ماسەلە كوتەردى. سونىڭ ءبىرى – ارحيۆ قويمالارىنىڭ كۇردەلى جاعدايى.
«كەز كەلگەن ەلدىڭ وتكەنىن قاتتاپ, بۇگىنىن بولاشاقپەن جالعايتىن جادى, ۇلتتىڭ تاريحي ساناسىن قالىپتاستىراتىن قۇندى قۇجاتى, مەملەكەتتىڭ مەنشىگىن ايقىندايتىن ايعاعى – ارحيۆ ەكەنى بەلگىلى. بىزگە كەلگەن حاتتارعا بايلانىستى ارحيۆتەرىمىزدىڭ جاي-كۇيى قانداي دەگەن سۇراققا جاۋاپ ىزدەگەن ەدىك. جاعداي كوڭىل كونشىتەرلىك ەمەس ەكەن», دەيدى سەناتور.
ءدال وسى ماسەلە باتىس قازاقستان وبلىستىق ءارحيۆىنىڭ دە باسىندا بار. 1978 جىلى سالىنعان ارحيۆ عيماراتى ابدەن تولعان ءارى توزىعى جەتكەن. قۇجاتتاردى قالىپتى تەمپەراتۋرالىق جانە ىلعالدىق رەجىمدە ساقتاۋعا مۇمكىندىك جوق. قازاقستاننىڭ بارلىق وبلىسىندا قالالىق ارحيۆ بولەك مەكەمە بولسا, باتىس قازاقستاندا ول جوق. وسىنىڭ ءبارى وبلىستىق ءارحيۆتىڭ جۇكتەمەسىن ەسەلەپ ارتتىرادى. مىسالى, قۇجات قورىنا ەسەپتەگەندە بقو ارحيۆىندە 83 مامان قىزمەت ەتۋگە ءتيىس. الايدا ارحيۆ شتاتى 28 ادام عانا. ارحيۆشىلەردىڭ ورتاشا جالاقىسى 120 مىڭ تەڭگە شاماسىندا. قازاقستاننىڭ باتىس وڭىرىندەگى ءۇش وبلىستىڭ ارحيۆشىلەرى اۋىلدىق جەردە جۇمىس ىستەگەنى ءۇشىن 25 پايىز ۇستەمەاقى الا الماي وتىر. شىن مانىندە, وڭىرلەردەگى ارحيۆتەرگە كەشەندى وزگەرىس قاجەت.
تاۋەلسىزدىك جىلدارى الماتى, استانا, تۇركىستان, قىزىلوردا, شىمكەنت قالالارىندا عانا جاڭا ارحيۆ عيماراتى سالىنعان. وزگە وبلىستار «قۇرىققا سىرىق جالعاپ», امالسىزدىڭ كۇنىن كەشىپ كەلەدى...
باتىس قازاقستان وبلىسى
