سودان بولار ەۋروپا تىلدەرىندە ءبىزدىڭ سوزدەرىمىز بار دەگەندە كۇمانمەن قاراپ قالۋىمىز عاجاپ ەمەس. وعان سەبەپ, بىرىنشىدەن, قازىرگى كەزدە باسقا تىلدەن ءبىز كوپ ءسوز الامىز, ەكىنشىدەن, الەمنىڭ كوپتەگەن ءسوزىن بىزدىكى دەپ ايتاتىنداي «حالىق ەتيمولوگيالارى» كوبەيىپ كەتتى. ارينە, سولاردىڭ ىشىندە برازيليا ء«بىراز ەل», ارگەنتينا «ارعىن ەلى», كاراوكە «قارا وقى», سالفەتكا «سال بەتكە», فۋت (فۋتبول) «بۇت», ەكۆاتور «ەكى باتىر», مەديتسينا (مەدەت يبن سينا) دەگەن سياقتى قالجىڭ رەتىندە ايتا سالىنعاندارى دا جەتەرلىك. قازاق «حاس – ساقتان», كەرەكۋ – «كەرەگەدەن», وساكاروۆكا – «اسا قارلىدان» كەلدى دەگەندەر دە ىشتەي قۇپتارلىق بولسا دا, شىندىققا جاناسپايدى.
دەگەنمەن اتويلاپ تۇرعان داۋىردە كورشى سلاۆيان حالىقتارىنا بىزدەن بۇرىنعى كەزدە كوپ ءسوز كىرگەنى شىندىق. سونداي ءسوزدىڭ ءبىرى – دەنگي. ونىڭ قازاقتىڭ تەڭگەسىنەن كەلگەنى راس پا؟ سونى تالداپ كورەيىك.
تەڭگە – قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ۇلتتىق ۆاليۋتاسى. پرەزيدەنتتىڭ 1993 جىلعى
15 قاراشاداعى جارلىعى بويىنشا اينالىسقا ەنگىزىلدى. ءتول تەڭگەمىزگە بيىل 30 جىل تولىپ وتىر. باسشىلىق تەڭگەنى رەسمي ۆاليۋتا رەتىندە بەكەر تاڭداعان جوق. بۇل اتاۋ كونە داۋىرلەردەن بەرى قازاق دالاسىندا بار, بەرتىن كەزدىڭ وزىندە «سوم, اقشا, كۇمىس تيىن, جيىرما تيىن» دەگەن ماعىنادا ايتىلىپ كەلدى. قازاق جانە تۇركى تىلدەرىنىڭ ءبىرازىندا ەڭ كەڭ تارالعان سەمانتيكاسى ول – «جيىرما تيىنعا تەڭ كۇمىس مونەتا». ابايدىڭ اۋدارما شىعارماسىندا دا كۇمىس تيىن دەگەن ءمانى ايقىن اڭعارىلادى: كەردەڭ باسىپ شىركەۋگە جاقىن باردى / قالتادان ءبىر تەڭگەلىك كۇمىس الدى. ءبارىڭ بىردەي تالاسپاي, ءبولىپ ال, دەپ / ءبىر تەڭگەلىك كۇمىستى لاقتىردى (ۆاديم پوەم.).
التىنوردا داۋىرىندە, ءتىپتى رۋسكە دەنگا جانە تەنكا بولىپ كىردى. ورىس ءتىلى ەتيمولوگيالىق سوزدىگىنىڭ اۆتورى فاسمەر ورىس تىلىندە دەنگا جانە تەنكا ۇعىمدارى 1361 جىلدان بەرى بار ەكەنىن ايتىپ, ونىڭ تۇركى تىلدەرىنەن كىرگەنىن العا تارتادى:
«درەۆنەرۋسسكايا دەنگا, تاكجە تەنكا «مونەتا», زايمستۆوۆانى يز تيۋركسكوگو تەڭكە «دەنگي, سەرەبرەنايا مونەتا» (فاسمەر I 1986: 499).
دوبرودوموۆ تا ونىڭ التىنوردا داۋىرىندە كىرگەنىن انىق دالەلدەرمەن تۇجىرىمدايدى:
«ك تيۋركسكومۋ سلوۆۋ تەڭگە ۆوسحوديت رۋسسكايا دەنگا «مونەتا, دوستوينستۆوم ۆ پولكوپەيكي». سلوۆو يزۆەستنو پو پامياتنيكام رۋسسكوي پيسمەننوستي س XIV ۆەكا, كوگدا نا رۋسي پوسلە پوچتي ترەحۆەكوۆوگو پەرەرىۆا ۆوزوبنوۆيلاس چەكانكا سوبستۆەننوي مونەتى پو زولوتووردىنسكيم وبرازتسام. وت دەنگا پرويسحوديت وبششەە نازۆانيە دەنگي» (دوبرودوموۆ 1967: 367).
تەڭگە ءسوزىنىڭ شىعۋ توركىنىن لينگۆيستەر تۇرلىشە انىقتايدى. فر. ميكلوشيچ جانە ك.فرەن تامگا (تاڭبا) سوزىمەن بايلانىستىرسا, ۆ.رادلوۆ تەڭەرەك «دوڭگەلەك (توڭىرەك)» دەپ تۇسىندىرەدى. ال دوبرودوموۆ تەڭگەنى تيىن سوزىنە قاتىستى دەپ جورامالدايدى. م.رياسيانەن وسى پىكىرگە جاقىن تەڭگەنى تۇڭعىس-مانجۇر تىلىندەگى «بۇلعىن» ماعىناسىنداعى دەنكە اتاۋىمەن بايلانىستىرادى كورگەن (رياسيانەن 1955: 25). تيىننىڭ ءتيىن تەرىسىنەن شىققانىنداي بۇل جورامالدار اقىلعا قونارلىق. بىراق گەراكلەيد, حورن, ميۋنكاچي, ەگوروۆ, احمەتيانوۆ, ت.ب. ەتيمولوگ عالىمداردىڭ تەڭگەنى پارسىنىڭ داڭ/داناگ ء(بىزدىڭ دان/دانەك) سوزىمەن بايلانىستىرعاندارى ءالى دە دالەلدى قاجەت ەتەدى.
تەڭگە قازىرگى تۇركى تىلدەرى ىشىندە قاراقالپاق, قىرعىز, تاتار مەن باشقۇرتشادا, سونىمەن قاتار وزبەك, ۇيعىر, تۇرىكمەن تىلدەرىندە «سوم, اقشا, جيىرما تيىن, مونەتا, كۇمىس تيىن» ءتىپتى «بالىق قابىرشاعى» دەگەن ماعىنالاردا قولدانىلادى. التاي, چۋۆاش, ءتىپتى موڭعول تىلىندە «كۇمىس تيىن» دەگەن ماعىنالاردا ساقتالعان.
قورىتا كەلگەندە, قازىرگى دەنگي ءسوزى قازاقتىڭ (قىپشاقتاردىڭ) تەڭگەسىنەن كەلگەنى شىندىق. ال ونىڭ و باستا «تاڭبا (تامعا)» نەمەسە «دوڭگەلەك» ماعىناسىنداعى تەڭەرەك (توڭىرەك) سوزىمەن توركىندەس ەكەنى انىق. يا بولماسا, التاي تىلدەر توبىنداعى ء«تيىن, بۇلعىن» ماعىناسىنداعى دەڭكەمەن تۇبىرلەس بولۋى عاجاپ ەمەس. ويتكەنى تەڭگەنىڭ كونە جانە كەڭ تارالعان ماعىناسى تيىن (كۇمىس تيىن) دەگەنگە سايادى. وسىلايشا, بيىل رەسمي ۆاليۋتا رەتىندەگى 30 جىلدىعى تويلاناتىن تەڭگەمىزدىڭ تاريحى تەرەڭدە جاتىر. ۆاليۋتالىق تەرمين رەتىندە وتىز جىل تولىپ جاتسا دا, جەكە ءسوز رەتىندەگى قولدانىس تاريحى ارىدە جاتقانىن ەشكىم جوققا شىعارا المايدى. سوندىقتان تەڭگەمىز ماڭگى بولسىن, قۇنى تۇسپەي نىعايا بەرسىن.
ايتپاقشى, ۇلى دالادا تەك تەڭگە ەمەس التىن, كۇمىس, ءدالدىر, باقىر, شاقا, جارماق, اقشا, ەلگەي, سولكەباي, ءمىر, سوم, تيىن, پۇل, مانات, قۇرىش دەگەن سياقتى كوپتەگەن ءتۇبى تۇركى اقشا اتاۋى قولدانىستا بولعان. ولاردىڭ ىشىندە ورىس تىلىنە التىن, التىننيك, نيبىرتينكي ء(بىر تيىن دا جوق), پولتيننيك (جارتى تيىن), ۋنتىنكا (ون تيىن), يارماك, گروشى (تۇرىك تىلىندە kuruş), مونەت بولىپ كىردى. ءتول اتاۋلاردان بولەك دينار, ديرحام, ءدىلدا دەگەن اراب-پارسىدان كەلگەن قارجى تەرميندەرى قاراحان داۋىرىنەن بەرى قاتار قولدانىلدى. ولار دا سولتۇستىككە ءبىز ارقىلى كىرىپ, تيۋركيزم رەتىندە تىركەلگەن بولاتىن. تۇركى اقشاسىنىڭ تاريحى مەن ەتيمولوگياسى تۋرالى توم-تومداپ كىتاپ جازۋعا بولاتىنداي.
مارلەن ءادىلوۆ,
«استانا» حالىقارالىق قارجى ورتالىعىنىڭ اعا مەنەدجەرى
