مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆ ءوزىنىڭ «ادىلەتتى قازاقستاننىڭ ەكونوميكالىق باعدارى» جولداۋىندا زاڭدى قاتاڭ ساقتاۋدى, قوعامدىق ءتارتىپتى قامتاماسىز ەتۋدى تاپسىرعانى بەلگىلى. پرەزيدەنت دالاداعى, كوشەدەگى ۆانداليزم, كەيبىر ازاماتتارىمىزدىڭ تارتىپسىزدىگى, مادەنيەتسىزدىگى, نەشە ءتۇرلى تۇرمىستىق جانجالدار ەلىمىزدىڭ حالىقارالىق ارەناداعى ابىرويىنا نۇقسان كەلتىرەتىنىنە نازار اۋداردى.
ماسەلەنى شەشۋ ءۇشىن جاستار قاناتىنىڭ بەلسەندىلەرى مەن جاقتاستارى تاريحي ەسكەرتكىشتەردى, تابيعي ساياباقتار مەن كيەلى جەرلەردى بۇزاقىلىق پەن ءۆانداليزمنىڭ ىزدەرىنەن تازارتۋعا كىرىستى. «جاستار رۋحى» توراعاسىنىڭ ورىنباسارى اقەركە ەسكەندىروۆانىڭ ايتۋىنشا, بۇل ماسەلە عالىمدار مەن ساراپشىلاردى عانا ەمەس, بۇكىل قوعامدى الاڭداتىپ وتىر.
«جاقىندا ءبىز «جۇمباقتاس» جارتاسىن تازارتۋعا باردىق. ول جەردە بوياۋ تاستارعا وتە قاتتى ءسىڭىپ كەتكەنى سونشالىق, ولاردى تولىعىمەن تازالاپ كەتىرۋگە بىرنەشە اي ۋاقىت كەتەدى. ءتىپتى ادام اياعى باسا بەرمەيتىن جەردى دە بوياپ تاستاعان, وندا ماشىقتانباعان ادامعا ارنايى جابدىقسىز كوتەرىلۋ قيىن. اينالانىڭ ءبارى ىلعال, تاستار تايعاق بولعاندىقتان وعان جەتۋ مۇمكىن ەمەس. بىراق كەيبىر «شەبەر-بوياۋشىلار» سول جەرگە ارنايى بوياۋ مەن قۇرالدارىن الىپ شىقتى عوي. ەسكەرتكىشتەردى تازارتۋ مەن ساقتاۋدان بولەك, اكتسيامىزدىڭ مادەني-اعارتۋشىلىق ميسسياسى دا بار. جاستار تاريحتى ناقتى مىسالدارمەن زەرتتەپ, سونىمەن بىرگە مادەني جانە تابيعي مۇراعا جاۋاپكەرشىلىكپەن قاراۋدى ۇيرەنەدى», دەدى ول.
اقەركە ەسكەندىروۆا جاستار قاناتى وسى جاعدايعا قاتىستى الەۋمەتتىك زەرتتەۋدى باستاعانىن ايتتى. قازىرگى ۋاقىتتا باتىس قازاقستان, قاراعاندى, پاۆلودار, شىعىس قازاقستان وبلىستارى مەن الماتى قالاسىندا 18 بەن 50 جاس ارالىعىنداعى 100-دەن استام ادامنان ساۋالداما الىنعان. ازاماتتار ۆانداليزمگە قارسى كۇرەسۋدىڭ تيىمدىلىگىن ارتتىرۋ جانە ونىڭ الدىن الۋعا قاتىستى ءتۇرلى ۇسىنىس پەن يدەيالارىن ۇسىنىپ جاتىر. زەرتتەۋ قورىتىندىلارى قاجەتتى شەشىمدەر قابىلداۋ ءۇشىن ءماجىلىس پەن ۇكىمەتكە جولدانباق.
ءماجىلىستىڭ ەكولوگيا جانە تابيعاتتى پايدالانۋ ماسەلەلەرى جونىندەگى كوميتەتىنىڭ توراعاسى, «Amanat» فراكتسياسىنىڭ مۇشەسى ەدىل جاڭبىرشين بۇل ماسەلەنىڭ ءتۇپ توركىنى ءاربىر جەكە تۇلعانىڭ تاربيەسى مەن مادەنيەتىنە بايلانىستى ەكەنىن اتاپ ءوتتى.
«قازاقستانداعى مادەني-تاريحي ەسكەرتكىشتەرىنىڭ 60 پايىزى ماڭعىستاۋ وبلىسىندا ورنالاسقان, «اشىق اسپان استىنداعى مۋزەي» دەپ اتاۋعا بولادى. بۇل كونە داۋىردەن كەلە جاتقان ەسكەرتكىشتەر. ولاردىڭ ءبارى مەملەكەتتىڭ قورعاۋىنا الىنعان, بىراق كەيىنگى كەزدە زاڭنىڭ السىزدىگىنە بايلانىستى كوپتەگەن قورىمدى تەمىر ىزدەيتىندەر قوپارىپ, ءبۇلدىرىپ كەتكەن. ولار تەك سول جەردەگى ۇلتتىق قازىنانى ۇرلاپ قانا قويماي, نىساننىڭ ىرگەتاسىن دا بۇزادى», دەدى ول.
بۇل رەتتە دەپۋتات قولدانىستاعى زاڭناماعا ەنگىزىلۋى قاجەت وزگەرىستەرگە جەكە توقتالدى. ء«بىرىنشى ماسەلە ءارتۇرلى نىساندى قارايتىن ينسپەكتورلار حاتتاما تولتىرا المايدى, ولارعا سول بۇزىپ جاتقان ادامداردى ۇستاپ, جاۋاپكەرشىلىككە تارتۋعا زاڭدى قۇقىق بەرىلمەگەن. ەكىنشى, ەۋروپادا تەمىر ىزدەيتىن قۇرىلعى جەكە ادامعا ساتىلمايدى. ونى ارنايى ماماندانعان مەكەمەلەرگە عانا ساتىپ الۋعا رۇقسات بەرىلەدى جانە ول ليتسەنزيالانادى. ءبىزدىڭ ەلىمىزدە دە سولاي جاساۋىمىز كەرەك. بۇل – ءبىزدىڭ وتكەن تاريحىمىز. ەگەر تاريحتى ساقتاپ قورعاماساق, وندا ەرتەڭ ۇلتتىق مۇرامىزدى جوعالتىپ, قايدان شىققانىمىز, اتا-بابامىز كىم دەگەن تۇپكى تاريحىمىزدى ۇرپاققا جەتكىزە المايمىز. سوندىقتان, تەك تاربيە جۇمىسىمەن اينالىسىپ قويماي, زاڭ جاعىنان دا ءارتۇرلى شەكتەۋ جاساۋىمىز كەرەك», دەدى ەدىل جاڭبىرشين.
ءماجىلىس دەپۋتاتى, پارتيا فراكتسياسىنىڭ مۇشەسى سەرگەي پونومارەۆتىڭ مالىمدەۋىنشە, جىل باسىنان بەرى ەلىمىزدە ءۆانداليزمنىڭ 1200-دەن استام فاكتىسى تىركەلگەن. «مۇنداي جاعداي ءوزىمنىڭ دە باسىمنان ءوتتى. اتا-انام الماتىداعى زيراتتا جەرلەنگەن. ولاردىڭ قابىرىن توناپ قانا قويماي, باسقا دا شويىن قورشاۋلارىن سىندىرىپ, الىپ كەتكەن. قۇقىق قورعاۋ ورگاندارىنا جۇگىنگەنىمە قاراماستان, وسى ارەكەت ءۇشىن ەشكىم دە جازالانعان جوق. سوندا مۇنى قالاي ىستەگەن دەپ سۇرادىم. شويىن – بۇل سىنعىش مەتالل جانە ونى الىپ كەتۋ ءۇشىن كولىككە تيەۋدىڭ قاجەتى جوق. تەك بالعامەن ۇرىپ قۇلاتادى دا, قاپقا سالىپ, تەمىر قابىلداۋ پۋنكتتەرىنە اپارادى», دەدى ول.
دەپۋتات جىل باسىندا قىلمىستىق جانە قىلمىستىق ءىس جۇرگىزۋ كودەكستەرىنە ەنگىزىلگەن تۇزەتۋلەرگە سايكەس, تاريحي-مادەني مۇرالارعا, تاريح جانە مادەنيەت ەسكەرتكىشتەرىنە, مەملەكەت قورعاۋىنداعى تابيعي نىساندارعا جازىپ, بوياپ, سۋرەتتەر سالىپ نەمەسە قوعامدىق تارتىپكە نۇقسان كەلتىرەتىن وزگە دە ءىس-ارەكەتتەرمەن قورلاعانى ءۇشىن 50-دەن 100 اەك-كە دەيىن ايىپپۇل, نە تۇزەۋ جۇمىستارى نەمەسە قوعامدىق جۇمىستارعا 160 ساعاتقا دەيىن تارتۋ نەمەسە 40 تاۋلىككە دەيىن قاماۋعا الۋ كوزدەلگەنىن جەتكىزدى.
پارتيالىقتار وزەكتى ماسەلەگە قاتىستى قاتاڭ شارالار قولدانۋ قاجەت دەپ ەسەپتەيدى. دوڭگەلەك ۇستەل بارىسىندا «Amanat» پارتياسى قوعامدىق ساياسات ينستيتۋتى ديرەكتورىنىڭ ورىنباسارى دينارا سادۋاقاسوۆا ۆاندالدار مەن بۇزاقىلارعا قارسى ارەكەتتىڭ حالىقارالىق تاجىريبەسىن مىسالعا كەلتىردى. سونىمەن, تاريحي ەسكەرتكىشتەردى بۇلدىرگەنى ءۇشىن يتاليادا 5-تەن 32 ملن تەڭگەگە دەيىن, وزبەكستاندا – 1,2 ملن تەڭگە, رەسەيدە 1-دەن 15 ملن تەڭگەگە دەيىن ايىپپۇل قاراستىرىلعان, ال ۇلىبريتانيادا ايىپپۇلدىڭ ەڭ جوعارى مولشەرى مۇلدەم شەكتەلمەگەن.
«كەلتىرىلگەن زياننىڭ اۋىرلىعىنا بايلانىستى باس بوستاندىعىنان ايىرۋ جازاسى دا كوزدەلەدى. ۇلىبريتانيادا – 6 ايعا دەيىن, ال رەسەيدە 2 جىلدان 3 جىلعا دەيىن. بۇل تۇرعىدا ەلىمىزدە ەڭ جەڭىل جازا مەن ەڭ تومەن ايىپپۇل قولدانىلادى. ياعني مەملەكەت مۇنداي فاكتىلەرگە جۇمساق قارايدى. جازا قولدانۋدان بولەك, كەزەكشىلىكپەن كۇزەت پۋنكتتەرىن قويۋ سياقتى ۆانداليزم فاكتىلەرىنىڭ الدىن الۋدى قولعا الۋ كەرەك. كيەلى ورىنداردىڭ بارلىعىندا مۇنداي پۋنكتتەردى بىردەن اشۋ مۇمكىن ەمەس ەكەنى تۇسىنىكتى. ءبىز رەسپۋبليكالىق ماڭىزى بار ەسكەرتكىشتەردەن باستاۋدى ۇسىنامىز. وقۋشىلار مەن ستۋدەنتتەردى ەرىكتىلەر رەتىندە ارحەولوگيالىق ەكسپەديتسيالارعا ءجيى تارتقان ءجون», دەدى ول.
ءماجىلىس دەپۋتاتى باۋىرجان سماعۇلوۆ «جاستار رۋحى» بۇل باعىتتا ماڭىزدى ءارى جەمىستى جۇمىس اتقارىپ جاتقانىن اتاپ ءوتتى. ال ل.ن. گۋميلەۆ اتىنداعى ەۋرازيا ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ دوكتورانتى سەرعازى قۋاندىقوۆ عىلىمي زەرتتەۋلەر مەن ەكسپەديتسيالاردى قارجىلاندىرۋدىڭ جەتىسپەۋشىلىگى ماسەلەسىن كوتەردى. كەزدەسۋ سوڭىندا ستۋدەنتتەر وزدەرىن قىزىقتىرعان سۇراقتاردى قويىپ, دوڭگەلەك ۇستەل تاقىرىبى بويىنشا ۇسىنىسىن ورتاعا سالدى.
ەسكە سالا كەتەيىك, قازاقستاننىڭ تاريحي, مادەني جانە تابيعي مۇراسىن ۆانداليزمنەن قورعاۋعا ارنالعان جالپى رەسپۋبليكالىق اكتسيا بيىل 20 قازاندا باستالدى. «جاستار رۋحىنىڭ» 50-دەن استام بەلسەندىسى وسى باعىتتاعى العاشقى سەنبىلىكتى «بۋراباي» مەملەكەتتىك ۇلتتىق تابيعي پاركىنىڭ اۋماعىندا وتكىزىپ, «جۇماقتاس» جارتاسىن تازالادى.
الماتى وبلىسىنداعى ىلە وزەنىنىڭ بويىندا ورنالاسقان «تامعالى-تاس» شاتقالىنان 10 قاپ قوقىس شىعارىلدى. قوستاناي وبلىسى ميچۋرينسك اۋىلىندا «جاستار رۋحى» بەلسەندىلەرى ىبىراي التىنسارين كەسەنەسىنىڭ اۋماعىندا سەنبىلىك وتكىزدى. وسىنداي ءىس-شارالار بۇكىل ەل اۋماعىندا ءوتىپ, وعان 1500-دەن استام جاستار قاتىستى, ولار 500-دەن استام ەسكەرتكىش پەن كيەلى ورىندى تازارتتى.
