ينفوگرافيكانى جاساعان – امانگەلدى قياس, «ەQ»
قازاقتىڭ ۇلەسى – 70,4%
بۇعان دەيىن جاريالانعان ساناقتىڭ الدىن الا قورىتىندىلارى بويىنشا قازاقتاردىڭ ۇلەس سالماعى 70 پايىزدان اسقانى ايتىلعانى بەلگىلى. ۇلتتىق ستاتيستيكا بيۋروسى جاريالاعان سوڭعى ناقتى دەرەكتەر قازاق حالقىنىڭ سانى 13,4 ملن ادامدى قۇراپ, 2009 جىلدان بەرى 33,7 پايىزعا ارتقانىن كورسەتىپ وتىر. ياعني 63,1 پايىزدان 70,4 پايىزعا كوتەرىلدىك. العاشقى بەستىككە ورىس (2,9 ملن ادام), وزبەك (614 مىڭ), ۋكراين (387 مىڭ), ۇيعىر (290 مىڭ) ەتنوسى كىرگەن.
ساناق قورىتىندىسى بويىنشا ەلىمىزدەگى ەتنوس سانى 124-ءتى قۇرادى. ولاردىڭ اراسىندا ليۆ, ۆەپسى, وروچ, دولگان, ۋدەگەي, تساحۋر, مانسى, ناناي, موڭعول, سەلكۋپ, چۋكچا, ۋلتا, نيۆح, يجور, كەت, كورياك, قىرىمشاق, نگاناسان, ساام, چۋۆان سەكىلدى از ساندى ۇلت وكىلدەرى دە بار. ايتا كەتەيىك, 2021 جىلعى ساناق ساۋالدامالارىنا «ۇلتتى كورسەتپەۋ» جاۋاپ نۇسقاسى قوسىلعان بولاتىن. وسىلايشا, 24,8 مىڭ ادام ءوز ۇلتىن كورسەتۋدەن باس تارتقان.
2009 جىل جانە 2021 جىلداعى حالىق ساناقتارىنىڭ ناتيجەلەرىنە قاراساق, 12 جىلدىڭ ىشىندە قازاقتان باسقا, نەگىزىنەن مۇسىلمان ۇلتتاردىڭ بارلىعى ءوسىم كورسەتسە, وزگە ءدىندى ۇستانۋشىلار قاتارى, سونىڭ ىشىندە ورىستار ازايعان. ماسەلەن, قازاقتاردىڭ جالپى سانى ورىستاردان 4,5 ەسە كوپ. ال 1 جاسقا دەيىنگى قازاقتاردىڭ سانى وسى جاستاعى ورىستاردان 11 ەسە اسىپ تۇسكەن. بۇل كورسەتكىش ءبىزدىڭ حالىقتا تۋ كورسەتكىشى اناعۇرلىم جوعارى ەكەنىن, وسى ۇرپاق ءوسىپ-جەتىلگەندە ەلىمىزدەگى حالىقتىڭ ۇلتتىق قۇرامى مۇلدەم باسقاشا بولاتىنىن بىلدىرەدى. ەلىمىزدە الەۋت, ۋلچا, نەگيدال, شۆەد حالقىنىڭ وكىلدەرى مۇلدەم جوعالىپ كەتسە, جاڭادان دانيالىقتار, كەت, نگاناسان, ۋلتا, موڭعول حالقىنىڭ وكىلدەرى پايدا بولعان.
117 مىڭ قازاق انا تىلىنەن تامىر ۇزگەن
حالقىمىزدىڭ سانى ارتقانى جاقسى, ال ءتىل مەڭگەرۋى مەن ءدىني ۇستانىمى قانداي دەڭگەيدە؟ بۇل جاعىنان, وكىنىشكە قاراي, ءالى دە سان سوعار ساتتەر بارشىلىق. ماسەلەن, ۇلتتىق ستاتيستيكا بيۋروسى جاريالاعان جيناقتاعى «ۇلتى جانە انا ءتىلى بويىنشا حالىق» بولىمىندە ەلىمىزدەگى 13 497 891 قازاق ۇلتىنىڭ 13 380 107-ءسى قازاق ءتىلىن ءوز «انا ءتىلى» رەتىندە اتاسا, 117 784 قازاق باسقا ۇلتتىڭ ءتىلىن تاڭداعان. بۇل ەلىمىزدە مەملەكەتتىك تىلدە سويلەي المايتىنى ءوز الدىنا, ءتىپتى انا تىلىنەن تولىقتاي تامىرىن ۇزگەن قانداستارىمىزدىڭ دا ءالى دە كوپ ەكەنىن اڭعارتىپ تۇر.
ءبىر قۋانتارلىق كورىنىس, 700 مىڭنان استام ورىس ۇلتىنىڭ وكىلى مەملەكەتتىك ءتىلدى مەڭگەرگەندىگىن ايتقان. بۇل – ەلىمىزدەگى ورىس حالقىنىڭ 25 پايىزى. وزگە دە ۇلتتار اراسىندا مەملەكەتتىك تىلدە سويلەيتىندەر قاتارى ارتىپ كەلەدى. سونىمەن بىرگە 629 مىڭ ورىس ۇلتىنىڭ وكىلى بولاشاقتا قازاق ءتىلىن ۇيرەنۋدى جوسپارلاپ جۇرگەن بولسا, 602 مىڭ ورىس ءتىلدى ازامات قازىرگى كۇنى مەملەكەتتىك ءتىلدى ۇيرەنىپ جاتىر.
ءدىن ۇستانۋ تۇرعىسىنا كەلسەك, بۇرىن «ەل حالقىنىڭ 70 پايىزدان استامى مۇسىلمان» دەيتىن بولساق, بۇل جولى جاعداي كۇرت وزگەرگەنى قايران قالدىرادى. 2021 جىلعى ساناق قورىتىندىسى بويىنشا حالقىمىزدىڭ 69,3 پايىزى عانا ءوزىن مۇسىلمان سانايتىنىن ايتىپتى. 17,2 پايىزى – حريستياندار. دىنگە سەنبەيتىندەر 2,3 پايىزدى قۇراسا, ءدىنىن كورسەتۋدەن باس تارتقاندار 11 پايىز بولعان. 2009 جىلعى ساناق كەزىندە ولاردىڭ ۇلەسى 0,5% ەدى. ءوز سەنىمىن جاسىرعانداردىڭ قاتارى 12 جىلدا 20 ەسەگە ارتۋىنىڭ ارتىندا قانداي سىر جاتقانى جۇمباق.
الماتى – پوليگلوتتار قالاسى
2021 جىلعى حالىق ساناعى بويىنشا 5 جاستان اسقان حالىقتىڭ 44,9 پايىزى ەكى ءتىلدى, 28,6 پايىزى ءۇش ءتىلدى مەڭگەرگەن. ساناق قورىتىندىسى بويىنشا تاعى 1,7 پايىزى 4 تىلدە سويلەيدى, 5 ءتىلدى حالىقتىڭ 0,2 پايىزى بىلەدى. 6 ءتىلدى بىلەتىن پوليگلوتتاردىڭ ۇلەسى 0,1 پايىز نەمەسە 8 845 ادامدى قۇرادى.
قىزىقتى دەرەك, ەرلەرگە قاراعاندا 4-5 ءتىلدى مەڭگەرگەن ايەلدەردىڭ ۇلەسى باسىم, ولار سايكەسىنشە 47,9 جانە 52,1 پايىز. بىراق 6 جانە ودان دا كوپ ءتىلدى بىلەتىن ەرلەر ۇلەسى, كەرىسىنشە, ايەلدەردىڭ ۇلەسىنەن اسىپ تۇسەدى – 55,6 پايىز.
وڭىرلىك بولىنىستە 5 جانە ودان دا كوپ ءتىلدى بىلەتىن پوليگلوتتار الماتى قالاسىندا تۇرادى. بۇل رەتتە 35,1% نەمەسە 6 042,1 مىڭ ادام اعىلشىن ءتىلىن بىلەدى, ونىڭ 27,6 پايىزى ەركىن سويلەيدى. جاس سەگمەنتىندە اعىلشىن ءتىلىن بىلەتىندەردىڭ ۇلەسى 10-14 جاس جانە 25-29 جاس ارالىعىندا كوپ.
20 ميلليونعا قاشان جەتەمىز؟
ۇلتتىق ستاتيستيكا بيۋروسىنىڭ مالىمەتىنشە, 1 قازاندا ەلىمىزدەگى حالىق سانى 19 967 964 ادامدى قۇرادى, ونىڭ ىشىندە قالا تۇرعىندارى – 12 387 957, اۋىل تۇرعىندارى – 7 580 007 ادام. جىل باسىنان بەرى حالىق ءوسىمى 1,02% نەمەسە 201,1 مىڭ ادامدى قۇرادى. حالىق سانىنىڭ ەڭ جوعارى ءوسۋ قارقىنى استانا مەن الماتى قالالارىندا, تيىسىنشە – 4,06, 2,28 جانە ماڭعىستاۋ وبلىسىندا 1,94 پايىز تىركەلگەن.
حالىقتىڭ تابيعي قوزعالىسى ەسەبىنەن ءوسۋدىڭ ەڭ جوعارى قارقىنى تۇركىستان وبلىسىندا بايقالدى, وندا حالىق سانى – 34 097, شىمكەنت قالاسىندا – 19 242, الماتى وبلىسىندا 18 251 ادامعا ءوستى. حالىق ءوسىمىنىڭ قارقىنىن ەسكەرسەك, بيىل قاراشا ايىندا ەل تۇرعىندارىنىڭ سانى 20 ميلليونعا جەتەدى.
