ستراتەگيالىق ارىپتەستىك
فرانتسيا – قازاقستاننىڭ ماڭىزدى ستراتەگيالىق, ساۋدا-ەكونوميكالىق جانە ساياسي ارىپتەسى. فرانتسيانىڭ ورتالىق ازيامەن ساۋداسىنىڭ 90%-ى قازاقستانعا تيەسىلى.
فرانتسيا – باتىس ەۋروپادا ورنالاسقان ەل. جالپى اۋدانى 672 051 شارشى شاقىرىم, حالقى 68 ملن ادامنان اسادى. بۇل ەل ەكونوميكا كولەمى جونىنەن ەۋروپالىق وداقتا ەكىنشى, الەمدە التىنشى ورىن الادى. جان باسىنا شاققاندا جالپى ىشكى ءونىمى - $ 43,6 مىڭ, ءوسىم قارقىنى - 6,8%.
قازاقستان مەن فرانتسيا اراسىندا ديپلوماتيالىق قارىم-قاتىناس 1992 جىلى 25 قاڭتاردا ورناتىلدى. وسى 31 جىل ىشىندە فرانتسيانىڭ ءبىرىنشى تۇلعالارى قازاقستانعا ءۇش مارتە كەلدى – 1993 جىلى فرانسۋا ميتتەران, 2009 جىلى نيكوليا ساركوزي جانە 2014 جىلى فرانسۋا وللاند.
2022 جىلدىڭ قاراشاسىندا قازاقستان پرەزيدەنتى قاسىم-جومارت توقاەۆ ەممانيۋەل ماكروننىڭ شاقىرۋىمەن فرانتسياعا رەسمي ساپارمەن باردى. ساپار اياسىندا ەكى ەل باسشىلارى ساۋدا-ەكونوميكالىق قاتىناستاردى نىعايتۋ جونىندە كەلىسسوزدەر جۇرگىزىپ, ورتالىق ازيا ءوڭىرى مەن حالىقارالىق كۇن تارتىبىندەگى وزەكتى ماسەلەلەر جونىندە پىكىر الماستى. سونداي-اق قاسىم-جومارت توقاەۆ فرانتسيانىڭ ىسكەرلىك ورتاسىنىڭ وكىلدەرىمەن بىرقاتار كەزدەسۋ وتكىزىپ, وندا ەنەرگەتيكا, كولىك جانە باسقا سالالارعا قاتىستى بىرلەسكەن جوبالاردى جۇزەگە اسىرۋ ماسەلەلەرىن تالقىلادى.
بىلتىرعى ساپارىنىڭ سوڭىندا مەملەكەت باسشىسى فرانتسيا پرەزيدەنتىن قازاقستانعا كەلۋگە شاقىرعان ەدى. سونىمەن 2023 جىلعى 1 قاراشادا ەممانيۋەل ماكرون رەسمي ساپارمەن قازاقستانعا كەلەدى. وسى ساپار الدىندا اقوردانىڭ ءباسپاسوز قىزمەتى «ەكى ەل باسشىلارى ساۋدا-ەكونوميكالىق, ينۆەستيتسيالىق جانە ەنەرگەتيكالىق ىنتىماقتاستىقتى نىعايتۋ ماسەلەلەرى جونىندە كەلىسسوز جۇرگىزەدى, سونداي-اق, حالىقارالىق جانە وڭىرلىك كۇن تارتىبىندەگى ماسەلەلەردى تالقىلايدى» دەپ اقپارات تاراتقان بولاتىن.
فرانتسيا قازاقستاننىڭ ينۆەستيتسيالىق ارىپتەستەرىنىڭ توپ-5 قاتارىنا كىرەدى
قازاقستان مەن فرانتسيا قوس ەلدىڭ قارىم-قاتىناسىن دامىتۋعا تىڭ سەرپىن بەرگەن ەكى كەلىسىمگە قول قويدى – 1992 جىلى 23 قىركۇيەكتە قول قويىلعان دوستىق, ءوزارا تۇسىنىستىك جانە ىنتىماقتاستىق تۋرالى شارت جانە 2008 جىلعى 11 ماۋسىمدا قول قويىلعان ستراتەگيالىق ارىپتەستىك تۋرالى شارت. بۇل كەلىسىمدەر ءوز جەمىسىن بەردى. بۇگىندە فرانتسيا قازاقستاننىڭ ساۋدا جانە ينۆەستيتسيالىق ارىپتەستەرىنىڭ ۇزدىك بەستىگىنە كىرەدى.
2022 جىلدىڭ قورىتىندىسى بويىنشا ەلدەر اراسىنداعى تاۋار اينالىمى $4 ملرد قۇرادى. 2023 جىلدىڭ العاشقى 6 ايىندا قازاقستان جالپى سوماسى $1,4 ملرد بولاتىن تاۋار ەكسپورتتادى - 2,2 ملن توننا (2022 جىلمەن سالىستىرعاندا +10%). ەكسپورتتىڭ باسىم بولىگى - $1,3 ملرد – شيكى مۇناي مەن مۇناي ونىمدەرى. يمپورتقا كەلەر بولساق, وسى كەزەڭدە قازاقستان $675,4 ملن سوماسىنا 33,4 مىڭ توننا تاۋار ساتىپ العان.
2023 جىلعى 8 ايدا ەكى ەلدىڭ تاۋار اينالىمى $2,7 ملرد جەتتى.
oec.world مالىمەتى بويىنشا, ەلىمىزدىڭ بارلىق ەكسپورتىنداعى فرانتسيانىڭ ۇلەسى 3,5% بەن 6% ارالىعىندا.
قازىرگى ۋاقىتتا قازاقستاندا فرانتسۋز كاپيتالىنىڭ قاتىسۋىمەن 170-تەن استام كومپانيا جۇمىس ىستەيدى. ونىڭ ىشىندە Total, Orano, Airbus, Vicat, Air Liquide, Alstom, Saint-Gobain, Danone جانە باسقا دا ءىرى كورپوراتسيالار بار. فرانتسيا ەڭ ءىرى توپ-5 ينۆەستور ەل قاتارىنا كىرەدى, 2005 جىلدان بەرى ءبىزدىڭ ەكونوميكامىزعا $18,4 ملرد ينۆەستيتسيا سالعان (ونىڭ ىشىندە $12 ملرد Total Energies كومپانياسى قۇيعان).
2022 جىلدىڭ مامىرىندا تەحنيكالىق گاز ءوندىرۋ سالاسىندا الەمدەگى №1 جەتەكشى كومپانيا Air Liquide قازاقستان پرەزيدەنتى جانىنداعى شەتەلدىك ينۆەستورلار كەڭەسىندە باقىلاۋشى مارتەبەسىن الدى. قازىر وسى كەڭەسكە ماشينا جاساۋ سالاسىنداعى تاعى ءبىر فرانتسۋز الپاۋىت كومپانياسى Alstom توبىن قوسۋ ماسەلەسى قارالىپ جاتىر.
فرانتسيا قازاقستاندا اەس سالۋى مۇمكىن
مۇناي-گاز سالاسىنداعى تاۋەلسىز ساراپشى دىنمۇحاممەد قۇدايبەرگەنوۆتىڭ پىكىرىنشە, الداعى 7-10 جىلدا ەكى ەل اراسىنداعى ساۋدا سالاسى اسا وزگەرە قويمايدى. الايدا الەمدە كومىرتەگىگە تاۋەلدىلىكتى ازايتۋعا باعىتتالعان حالىقارالىق كۇن ءتارتىبىن ەسكەرسەك, بىرقاتار وزگەرىس بولۋى دا ىقتيمال.
«قازىرگى ەنەرگەتيكالىق حالىقارالىق كۇن ءتارتىبى ساقتالاتىن بولسا, قازاقستاننىڭ ەكسپورتى ازاياتىنى تۇسىنىكتى. 2021 جىلى جالپى سىرتقى ساۋدانىڭ 40,2%-ن كومىرتەگى شيكىزاتى قۇراعان ەدى», دەدى دىنمۇحاممەد قۇدايبەرگەنوۆ Kazinform ساراپشىسىنا بەرگەن سۇحباتىندا.
ونىڭ ايتۋىنشا, ەكى ەل اراسىنداعى ىقپالداستىقتى كەڭەيتۋ الەۋەتى وتە جوعارى, ونى بىرنەشە باعىت بويىنشا قاراستىرۋعا بولادى, سونىڭ ءبىرى - يادرولىق سالا.
فرانتسيا – يادرولىق دەرجاۆا. قولدانىستاعى يادرولىق رەاكتورلار سانى بويىنشا ەل الەمدە ەكىنشى ورىندا – بارلىعى 56 ەنەرگوبلوكتىڭ جالپى قۋاتى 61,4 گۆت. وسىنىڭ ارقاسىندا فرانتسيا اتوم ەلەكتر ستانسالارى (اەس) وندىرەتىن ەلەكتر ەنەرگياسىنىڭ ۇلەسى جونىندە الەمدە جەتەكشى ەلگە اينالىپ وتىر. اتوم ەنەرگەتيكاسى ەلدەگى ەلەكتر ەنەرگياسىنىڭ 70,6 %-ن شىعارادى.
بۇدان بولەك, فرانتسيا وسى سالادا زەرتتەۋلەر جۇرگىزەدى, رەاكتورلار شىعارۋ, وتىن ءوندىرۋ جانە كادەگە جاراتۋ بويىنشا تەحنولوگيالارى بار. حالىقارالىق ەكسپەريمەنتالدىق تەرمويادرولىق رەاكتور دا وسى ەلدە سالىنىپ جاتقانى بۇعان دالەل. سوندىقتان قازاقستاندا اەس سالۋ جونىندەگى الەۋەتتى ارىپتەستەردىڭ تىزىمىندە فرانتسيانىڭ بولۋى كەزدەيسوق ەمەس.
فرانتسيا ءۇشىن دە بۇل ءتيىمدى, ويتكەنى اەس-كە وتىن رەتىندە قولدانىلاتىن تابيعي ۋران قورى جونىنەن قازاقستان الەمدە ەكىنشى ورىن الادى. دۇنيەجۇزىلىك يادرولىق قاۋىمداستىق (WNA) مالىمەتى بويىنشا, 2021 جىلى قازاقستاندا تابىلعان جانە وندىرىلگەن ۋران رەسۋرستارى 815 200 توننانى قۇراعان, بۇل الەمدەگى بارلىق ۋران قورىنىڭ 12%-ى. سونداي-اق 2009 جىلى ەلىمىز ۋران ءوندىرۋ بويىنشا الەمدە ءبىرىنشى ورىنعا شىقتى جانە بۇگىنگى تاڭدا دا جەتەكشى ورىننان تۇسپەي كەلەدى. الەمدەگى ۋران ءوندىرىسىنىڭ 40%-ن قازاقستان شىعارادى.
دىنمۇحاممەد قۇدايبەرگەنوۆتىڭ پىكىرىنشە, فرانتسيامەن ىنتىماقتاستىق پەرسپەكتيۆاسى «جاسىل» كۇن تارتىبىنە نەگىزدەلۋى ءتيىس. ويتكەنى 2025 جىلدان باستاپ ەۋروپالىق وداق ترانسشەكارالىق كومىرتەگى سالىعىن ەنگىزەدى.
«قازاقستاننىڭ مەتالل ەكسپورتىن ارتتىرۋعا جاقسى مۇمكىندىگى بار. بىراق بۇل شيكىزات تاۋارى دا 2025 جىلدان باستاپ شەكتەۋ شارالارىنا ۇشىرايدى, ياعني وعان ەو جاڭا ترانسشەكارالىق كومىرتەگى سالىعىن سالادى. دەمەك فرانتسيامەن ىنتىماقتاستىق پەرسپەكتيۆاسىندا قازاقستاندىق ەكسپورتتاۋشىلار شيكىزات تاۋارلارىنىڭ قازىرگى كولەمىن ساقتاپ قالىپ, ونى ارتتىرۋعا مۇددەلى بولسا, ءبىرىنشى كەزەكتە, «جاسىل» ەكونوميكا مەن «جاسىل» مەتاللۋرگيانى ەنگىزۋگە, كۇشەيتۋگە ەكپىن قويۋ قاجەت», دەيدى ساراپشى.
سونىمەن قاتار ساراپشىنىڭ پىكىرىنشە, ەكى ەل باسشىلارىنىڭ كەزدەسۋىنەن كەيىن تيتان ەكسپورتى ارتۋى مۇمكىن, ول مەتالعا فرانتسيانىڭ ۇشاق جاساۋ سالاسىندا سۇرانىس جوعارى. قازاقستان ءىرى تيتان جەتكىزۋشى ەلدەردىڭ ءبىرى سانالادى. ماماننىڭ مالىمەتى بويىنشا, بۇل سالادا قارىم-قاتىناس داميتىن بولسا, ول ەلىمىزدىڭ وڭدەۋشى ونەركاسىبىنە سەرپىن بەرەدى.
«فرانتسيا قازاقستاننان شىققان تيتاندى تۇتىنۋشى توپ-5 ەل قاتارىنا كىرەدى, 2021 جىلى ونىڭ ۇلەسى 20 %-عا دەيىن جەتتى. بۇل مەتالدى كۇردەلى وڭدەۋ ادىسىنە كوشۋ وسى سالاعا فرانتسۋز ينۆەستيتسياسىن تارتىپ, وتاندىق وڭدەۋشى ونەركاسىپكە ساپالى سەرپىن بەرۋى مۇمكىن», دەگەن بولجام جاسادى دىنمۇحاممەد قۇدايبەرگەنوۆ.
بۇدان بولەك, ساراپشىنىڭ ايتۋىنشا, قازاقستاندا فارماتسەۆتيكالىق ءونىم مەن ەلەكتر ماشينالارىن جاساۋ سالالارىندا ءوندىرىس ورىندارىن قۇرۋ ءۇشىن ەلىمىزدىڭ ۇكىمەتى مەن بيزنەسىنە قولايلى ينۆەستيتسيالىق احۋال قالىپتاستىرۋ قاجەت.
ايتا كەتۋ كەرەك, 2021 جىلى ەكى ەل اراسىندا قازاقستان-فرانتسيا ساۋدا-ەكونوميكالىق جانە ينۆەستيتسيالىق ىنتىماقتاستىعىنىڭ 2030 جىلعا دەيىنگى جول كارتاسىنا قول قويىلدى. بۇل ەممانيۋەل ماكروننىڭ باستاماسى ەدى. ال پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ بىلتىرعى فرانتسياعا ساپارى بارىسىندا جالپى سوماسى $3 ملرد بولاتىن 25 قۇجاتقا قول قويىلعان.
