كوللاجدى جاساعان – زاۋرەش سماعۇل ,«EQ»
ءى
تۇرمىستىق بۇيىمداردىڭ مۇنشالىق تەرگىلەنىپ جازىلۋى بەكەر ەمەس ەكەنى ءوز-وزىنەن بەلگىلى. «وسكەن وركەننىڭ» كەيىپكەرىنىڭ ايسۇلۋ اتانۋى دا جايدان-جاي ەمەس.
...بۇل ىزگى نيەتتى ساپارىندا م.اۋەزوۆ شايان, سوزاق, تۇركىستان, كەنتاۋ, ءشاۋىلدىر, ماقتاارال, يليچ, سارىاعاش, كەلەس, سايرام اۋدان-قالالارىن ارالادى, تالاي اداممەن دامدەس-تۇزداس, سىرلاس تا بولدى. بۇل ساپارداعى اسەرىن ۇلكەن وچەرك ەتىپ جاريالادى دا.
ۇلى قالامگەردىڭ تالانتىنا تابىنىپ, باس يگەندەردىڭ ءبىرى – جوعارىدا اتى اتالعان تۇتقاباي ەدى. مۇحاڭ تەك تۇتقابايدىڭ فاميلياسىن ادەيى تۇرىسوۆ دەپ وزگەرتىپ جازعان سياقتى. مىسالى, «وسكەن وركەن» كەيىپكەرى, سول كەزدەگى وبكوم حاتشىسى ۆ.ي.ماكاروۆ تا «كارپوۆ» دەپ الىنعان. العاشقى بايانداۋشى ايسۇلۋ مەن تۇتقاباي تۇرسىنباەۆتار قازىر وزبەكستاننىڭ جىزاق وبلىسىنداعى ءمىرزاشول اۋدانىنىڭ ورتالىعى گاگارين قالاسىندا تۇرادى. ول كەزدە ءمىرزاشول جەرى قازاقستاننىڭ يليچ اۋدانىنا قارايتىن. تۇتقاباي تۇرسىنباەۆپەن اڭگىمەلەسىپ وتىرمىز:
– مەن ول كەزدە «زاريا كوممۋنيزما» كولحوزىندا پارتكوم حاتشىسى ەدىم. باستىق ءبىر جاققا كەتىپ, مەن مىندەتىن اتقارىپ جۇرگەن ەدىم. 4 وكتيابر كۇنى مۇحاڭ بىزگە كەلدى. استىندا – زيم ماشينا... (ال ەرتەڭىنە 5 وكتيابر كۇنى ماقتا تاپسىرۋ جوسپارى ورىندالىپ, ول قۋانىشتى قوناقتىڭ قۇتتى قادامىنا جورىعانىمىز ەسىمدە). قاسىندا «وڭتۇستىك قازاقستان» گازەتىنىڭ رەداكتورى ءادىلباي وماروۆ, اقىن ومارباي مالقاروۆ, ءتىلشى جاقىپبەك قۇلباەۆ, تاعى بىرقاتار كىسى بار. كەڭسەدە كۇتىپ الدىق. سىيلى قوناقتارعا ارنالعان مەيمانحانامىز بار ەدى. بىراق مەن ۇيگە شاكىردىم.
– بۇل جەردىڭ بۇرىنعى اتى نە؟ – دەپ سۇرادى مۇحاڭ.
– قاروي دەگەن جەر. مالعا جايلى, جەرى قۇنارلى, اتا-بابامىزدىڭ مەكەنى عوي. وسى اتىراپتاعى ەڭ جوعارى ءونىمدى دە وسى جەر بەرەدى, – دەپ جاۋاپ قايتاردىم. ول باسىن يزەدى.
ۇيگە كەلدىك. ەسىك الدىندا 5–6 قوزى جايىلىپ ءجۇر ەدى. الدىنا ايداپ كەلىپ, تاڭداۋ رۇقساتىن سۇرادىم.
– مىنا قارا قوزىنى سوي, – دەدى. كىرىستىم. كەيىنىرەك اۋاتكوم, وبكوم, اۋپارتكوم قىزمەتكەرلەرى – ەگەمقۇل تاسانباەۆ, دەربىس ءالجانوۆ, وبكومنىڭ يدەولوگيا جونىندەگى سەكرەتارى قارجاۋ جارقىنبەكوۆ, كيروۆ اۋداندىق پارتيا كوميتەتىنىڭ حاتشىسى مۇقاتاي جۇرماعانبەتوۆ, ماقتاارال اۋداندىق پارتيا كوميتەتىنىڭ حاتشىسى ەرمات وماروۆ, يىرجارداعى ترەست باسقارۋشىسى مۇستاحىم ىقسانوۆ, سول كەزدە ماقتادا جۇرگەن وقۋ ورىندارىنىڭ رەكتورلارى دا كەلدى. جاسىراتىن ەشتەڭەسى جوق, لاۋازىمدى كىسىلەر مۇحاڭنىڭ مەنىڭ كىشكەنتاي ۇيىمە تۇسكەنىنە قوڭىلتاقسىدى. مەن مۇلدەم جاس ەدىم. سونى سەزگەن سوڭ:
– ءسىزدىڭ كەلگەن-كەتكەنىڭىزدى مايىن تامىزا اڭگىمەلەپ, ەلگە ايتاتىن ءبىز بولامىز دەپ ءۋاج ايتتى مىنا تۇتقاباي. مەن سوعان كوندىم, – دەپ جاتىر مۇحاڭ.
ارينە, اتاقتى جازۋشىنىڭ بۇل ساپارىنداعى ءار ساعاتى ولشەۋلى ەدى. سوندىقتان باسشى-قوسشى ازاماتتار ۇيدە وتىرىپ, مۇحاڭمەن اقىلداسىپ, كەزدەسۋ, ساپار جوسپارىن جاسادى. ەرتەڭىنە كيروۆ اۋدانىنا, ودان ماقتاارالعا, دزەرجينسكي بولىمشەسىنە, سوتسياليستىك ەڭبەك ەرى ن.ەسەنتاەۆقا باراتىن بولىپ كەلىستى.
شاي ۇستىندە مۇحاڭ ولكە تاريحىنا وتە قاتتى قىزىعىپ, سۇراستىرا ءبىلىپ وتىردى. گاگارين قالاسى ول كەزدە جوق, اۋدان ورتالىعى اۋىزەكى «رايتسەنتر» اتالاتىن. قازاقستانعا قاراۋشى ەدى. بۇرىنعى اتى – ەرجار (دۇرىسى – ءيىرجار, قۇجاتتا قاتە جازىلعان دەپ جورامالداۋعا بولادى. 1928 جىلعى كولحوزداستىرۋ قاعازدارىندا كەزدەسەدى).
ەرجار اتىن مۇستاحىم ءبىلال ۇلى ىقسانوۆتان (كەيىن قازاقستان كومپارتياسى ورتالىق كوميتەتىنىڭ حاتشىسى) سۇرادى.
– جەر اتى الابوتەن ەكەن, قازاقتىڭ قويعان اتى ما ءوزى؟ الدە ءيىرجار ما ەكەن؟ – دەگەنىندە, ىقسانوۆ:
– رايتسەنتر دەپ ءجۇرمىز عوي, – دەپ ساسقالاقتاي جاۋاپ بەردى.
– نەگە رايتسەنتر؟ جەردىڭ ءوز اتىن قويۋ كەرەك. جەردىڭ اتى بولۋى كەرەك قوي. مىنا تۇتقاباي اۋىلىنىڭ ەسكى اتىن قاروي دەپ ايتىپ وتىر...
بەتپاقدالادا, مىرزاشولدە ءىرى قۇرىلىستار جۇرگىزگەن ترەستىڭ تۇڭعىش باسقارۋشىسى ىقسانوۆتان ەرجار تۋرالى سۇراي وتىرىپ, مۇحاڭنىڭ ايتقان ءبىر پارا اڭگىمەسى مىناداي:
– «ەرجار» دەپ ءوز اتىن قويماي, «گولودنايا ستەپ» دەگەن دۇرىس ەمەس. اش دالا ەمەس قوي بۇل. ءمىرزاشول عوي, اش ءشول ەمەس. مىرزا. ەلدى تويعىزاتىن ءشول عوي. جەر جاڭبىرمەن كوگەرەدى, ەل العىسپەن كوگەرەدى دەگەن. مۇنى مىرزانىڭ دالاسى دەپ قويۋ كەرەك قوي. قازاقتىڭ ءتىلى باي. ورىستار پريسۆويت ەتىپ وزگەرتىپ ءجۇر. ءبىر كۇنى فرانتسيادا پروگۋلكادا جۇرسەم, عاجاپ مۋزىكا ەستىدىم. اينىماعان قازاقشا. ءسويتىپ, تىڭداپ, انىقتاي كەلە, فرانتسۋزدار ءبىزدىڭ مۋزىكانى وزىنە پريسۆويت ەتىپ العانىن اڭعاردىم (ايتپاقشى, ءمىرزاشول اۋدانىنىڭ ورتالىعى كەيىن ەرجار ەمەس, گاگارين قالاسى بولىپ اتالدى. بىراق «يرجارسوۆحوزستروي» ترەسى ءالى بار. سولاي اتالادى).
– وتكەندى ەسكە الا وتىرىپ ويلايمىن, – دەيدى تۇتقاباي, – قوناق كۇتۋ قامىمەن ءجۇرىپ, اسا تاعىلىمدى دا, قىزىقتى, سونى اڭگىمەلەردى, مۇحاڭ لەبىزىن ءبىر قۇلاعىممەن تىڭداعانىما, سونداي ۇلى ادامنىڭ ەڭ تۇڭعىش كەلۋى – سوڭعى ساپارى ەكەنىن استە ۇعىنباعانىما وكىنەمىن. كىم ويلاپتى؟ تاعى ءبىر وكىنىشتىسى, «جەتىساي» گازەتىندە 1965–1966 جىلدارى ءمۇسىلىم ايداربەكوۆتىڭ رەداكتور كەزىندە مۇحاڭنىڭ بۇل ساپارى تۋرالى قىسقا ماقالا جاريالانعانى بولماسا, ول كەزدەگى مۇحاڭ توگىلتىپ ايتقان اعىل-تەگىل, الۋان سىرلى, قاتپار-قاتپار اڭگىمەلەردى جازىپ العان ەشكىم بولمادى. وكىنىشتى-اق! (سول كەزدەگى «سوتسياليستىك قازاقستان» گازەتىنىڭ ءتىلشىسى جاقىپبەك قۇلباەۆ كىتاپ جازىپ ءجۇرمىن دەۋشى ەدى. بۇل پىكىردى ول كىسىنىڭ جۇبايى, كوپ جىلدار پارتيا, كەڭەس قىزمەتىندە بولعان ساميعا اۋباكىروۆا اپاي دا قۇپتايدى. بىراق جاقاڭ كوپ ويىن جۇزەگە اسىرا الماي دۇنيەدەن ءوتتى).
ءبىز جەردە وتىرىپ, تاماق ىشتىك. تۇنگى تورتتەر شاماسىندا تارقادىق. مۇحاڭ قيسايماي وتىردى. باسقالار قيسايدى. سۇيەگىنە بەرگەن سىپا ادام ەكەن. قاراپايىم ءۇي كيىمدەرىمەن وتىردى. كەلىنشەگىم ايسۇلۋ كيىمدەرىن جۋىپ, تازالاپ, ۇتىكتەپ ەرتەڭگى ساپارىنا دايىنداپ بەردى.
– تۇندە جەگەن قوي كارى مە, ەتى قاتتى ما؟ بىلمەدىم, – دەپ ء«ىىى ينتەرناتسيونال» كولحوزىندا بولعان كەشەگى كۇنىن ەسكە الىپ, ءبىزدىڭ پىسىرگەن جۇمساق ەتكە ريزاشىلىعىن بىلدىرە, ك ۇلىمسىرەپ وتىرىپ ەدى, جارىقتىق.
مۇحاڭ ءومىرىنىڭ وتكەن جىلدارىن دا كوپ ەسكە الىپ وتىردى.
– موسكۆادا مەيمانحانادا تۇرىپ, ۋنيۆەرسيتەتتە ساباق بەرىپ, قازاقستاننان ءبىر جىل قول ءۇزىپ قالدىم, – دەپ باسىن شالقايتا, ماڭدايى جارقىراي, كوزىن جۇما ويلانىپ بارىپ:
– قازاقستان قۋىپ جىبەردى دەسە دە بولادى. ونىڭ الدىن الا قاشىپ كەتتىك دەسە دە بولادى, – دەپ ەدى ءبىر سوزىندە.
اڭگىمە اۋانى ءار تاقىرىپقا ويىسا وتىرىپ, «وڭتۇستىك قازاقستان» جۋرناليستەرىنە دە تىرەلدى. و.مالقاروۆ پەن ءا.وماروۆقا قاراپ:
– سەندەر ءبارىڭ جۋرناليست ەسەبىنەن نان جەيسىڭدەر. بىراق جۋرناليست جۇمىسىن ىستەمەيسىڭدەر. جۋرناليست ادام – وبكوم ۋاكىلىمىن دەپ قورقىتاسىڭدار. ماقتا باسىنان قايتپاي, ۋاكىلسىنبەي, زەرتتەي جازىپ, ءوز ايلىق الىپ جۇرگەن جۇمىسىڭدى قوسا قابات تىندىرىپ كەتكەنىڭ ءجون, – دەدى.
باسقالار كەلىسىپ تە, كەلىسپەي دە جاتتى. ء«وزى – ءبىر مويىنداۋ, ءوز ايتقانى بولماسا كونە قويمايتىن تۋراشىل ادام ەكەن عوي» دەپ ويلادىم. جاستىق اڭعالدىقپەن سولاي كورىندى مە, كىم ءبىلسىن؟ جالپى, مۇحاڭ سوزاقتا «مەن وڭتۇستىكتىڭ وسى ءبىر جاعىن كوپ بىلمەگەنىمە وكىنىپ ءجۇرمىن» دەپ ايتىپتى دەگەندى سول وتىرىستا ەستىگەنمىن. اڭگىمە سيپاتىنان ولكە جايىن نەعۇرلىم كوبىرەك بىلۋگە ىنتاسى قاتتى اڭعارىلدى. دەگەنمەن ۋاقىت قىسقا. ءتۇن ورتاسى جاقىندادى.
كۇز كەلىپ قالعان. دالادا سامالداپ, تاماقتان كەيىن قىدىرىستاپ ءارلى-بەرلى جۇرگەن سوڭ ۇيگە كىردىك. بوساعادا كۇمىسى بار قۇيىسقان ءىلۋلى تۇراتىن. سوعان وتە قىزىعىپ, ۇستاپ كوردى. بەتىندە ايناسى بار سارى شكاف تا تۇرعان, ءالى بار. ۇيلەنگەنىمىزگە ءبىر-ەكى جىل بولعاندىقتان, ايسۇلۋدىڭ جۇكتەرىنىڭ دە قىرى بۇزىلماعان-دى. جۇك ەكى قاتار ەدى.
– كەلىننەن كەلگەن جۇك پە؟ – دەپ سۇرادى.
– ءيا.
مەنەن دە, ايسۇلۋدان دا ءار بۇيىمنىڭ اتىن سۇراپ, بلوكنوتىنا جازىپ وتىردى. قاتە ايتساق, ونىڭ قازاقشا اتى بىلاي عوي دەپ تۇزەتىپ, كەڭەس بەرە اڭگىمەلەستى, قىزىقتىرا باياندادى.
ايسۇلۋ ايتادى:
– مۇحاڭ جۇكتىڭ ورنەگىنە كوز جۇگىرتە بايىپپەن قاراپ, سۇراق بەرە باستادى. جاستىققا سالعان بەلگىلەردى اتىمەن ايتا باستادىم. ول كىسى تۇزەتىپ تۇردى. اق جامىلعىداعى بەلگىلەردى دە سۇراپ جازىپ الدى. جۇكاياق ويۋلارىنا ءۇڭىلدى, ۇستاپ كوردى. بۇل بۇيىمداردى ءوزىمىز ءۇشىن قىمبات بولعان سوڭ جانە مۇحاڭنىڭ قولى تيگەن دەپ ءالى ساقتاپ ءجۇرمىز (تۇتقاباي مەن ايسۇلۋ كەلەسى كەڭ بولمەگە ەرتىپ بارىپ, قازىرگى گارنيتۋرلار اراسىندا مۋزەي مۇلكىندەي بولىپ تۇرعان جۇبايلىق ومىرلەرىنىڭ العاشقى ساتىندەگى م ۇلىكتەرىن اياۋلى ساعىنىشپەن سيپالاي ۇستاپ كورسەتتى).
– پەرزەنتتەرىڭ بار ما؟ – دەپ سۇراعان-دى مۇحاڭ. قارا قىزىمدى كورسەتتىم.
– ۇلعا ۇقسايدى ەكەن, – دەپ جىميدى. – مۇنداي دا ۇقساستىق بولادى ەكەن-اۋ.
– ۇل تۋسا مۇحتار قويامىز, – دەپ وزىمىزشە كەيىن ءبىر توقتامعا كەلگەنبىز. ءاليما, كاميلا, سۇلۋشاش, باقىتجان, گۇلفيزا بولدى, اينالايىندار. سول ۇلى كىسىلەردىڭ شاراپاتى شىعار... شۇكىر... قازىر بالالار ءوسىپ كەلەدى. ءبارى وقىدى, – دەپ ايسۇلۋ اڭگىمەسىن قورىتتى.
...ەرتەڭىنە توعاي كۇزەتشىسى پارمانقۇل دەگەن اعايىنىمىز بالاسىن اتقا مىنگىزىپ, سىرداريادان ۇستاعان ءداۋ بالىقتى سۇيرەتىپ جىبەرىپتى. ءسويتىپ, داريانىڭ ءداۋ بالىعى مۇحاڭا بۇيىرىپتى.
تاڭەرتەڭ جايىلا كوسىلىپ, اڭگىمە باستاپ ەدى, «اسسالاۋماعالەيكۋم» كوبەيىپ كەتىپ, ۇزىلە بەردى. ءۇيدىڭ ىقىلاسى ما, دەمالعىسى كەلدى مە, جارىقتىق, تۇستەنەتىن كيروۆ اۋدانىن دا ۇمىتقان سىڭايلى. ولاردا دا ەل كۇتىپ, قايتا-قايتا حابار الىپ, تىزالاقتاپ ءجۇردى.
ەرتەڭىنە اتتاناردا, ماشيناعا مىنەردە:
– راحمەت, شىراعىم. كىتاپتىڭ ىشىندە جۇرەدى اتىڭ, ايسۇلۋ, – دەپ ءۇش رەت قايتالادى.
ول كەزدە ءۇي جانىندا كران جوق. سۋدى الىس ارىقتان اكپىش-ءيىن اعاشپەن تاسىپ, تاماق بەرىپ ەدى ايسۇلۋ. سونى دا سەزدى, كوردى.
– ءبىر ساتكە تىزەڭنەن تىك تۇرىپ, قىزمەت ەتتىڭ, وركەنىڭ ءوسسىن! – دەپ باتاسىن بەردى.
تۇتقاباي ايتادى:
– كەتەرىندە ماعان زاپيسكا بەرگەن-ءدى. ماشيناعا مىنەردە مول دەنەسىمەن بۇرىلا تۇرىپ:
– جەڭگەڭ ۆالەنتينانى مەن ءباليحا دەيمىن, – دەپ ءبىر ك ۇلىپ الدى دا, – ء«باليحا! وڭتۇستىكتەن ءبىر جاقسى دوس-ءىنى تاپتىم. اتى – تۇتقاباي. مەن بولايىن-بولمايىن سىيلى قوناعىڭداي قابىل ال» دەپ جازدى دا, استاناعا, ۇيىنە شاقىردى.
(قازاقستان كومپارتياسى ورتالىق كوميتەتىنىڭ عىلىم ءبولىمىنىڭ مەڭگەرۋشىسى بولعان تەمىربەكوۆ ول كەزدە شىمكەنتتەگى تەحنولوگيالىق ينستيتۋتتا پارتورگ ەدى, كەيىن مادەنيەت ينستيتۋتىنا رەكتور بولدى.
– مۇحاڭنىڭ قىزى مۋزەيدە ديرەكتور. زاپيسكانى الىپ بارىڭىز. «وسكەن وركەندى» تابىڭىز, – دەپ وسى زاپيسكانى قانشا سۇرادى. تاپپادىم).
...كولحوزدا مۇحاڭنىڭ ءبىر كۇن بولۋى ەستە قالارلىق, ماعان اسەر ەتكەن ءبىر اڭگىمەنى تۋدىردى. مۇحاڭنان سوڭ كوپ ۇزاماي «زارياعا» باۋىرجان مومىش ۇلى كەلىپتى. «مۇحاڭ قونعان ۇيگە قونام» دەپتى. كولحوزدا ۇلتى كارىس ل.ي.كان دەگەن باستىق بار ەدى, كلۋب ۇلگىلى, ءساندى, وزىق بولاتىن. سوندا باۋكەڭ لەكتسيا وقىعان. سوسىن مەنى ىزدەپتى, تاپپاعان. جەردە قىربىق قار بار, مال شارۋاشىلىعى جۇمىسى باستان اسىپ جاتقان. ءبىزدى, كەڭسە قىزمەتكەرلەرىن, مالشىلارعا كومەككە جىبەرگەن-ءدى.
جەتىسايدىڭ اتاعى دۇرىلدەپ تۇرعان شاعى. ون ءبىر سوتسياليستىك ەڭبەك ەرى بىردەن شىققان. كوپ وتپەي وبلىسقا جينالىسقا ءبىزدىڭ كولحوز باستىعى سوتسياليستىك ەڭبەك ەرى ل.كانمەن بىرگە باردىق. اۋپارتكوم حاتشىسى ەگەمقۇل تاسانباەۆ مەنى كورە سالا:
– باۋكەڭ سەنى ابدەن ىزدەدى, – دەدى. – قازىر سارىاعاشتا دەمالىپ جاتىر. اۋىلىڭا قونباي, سەنى تاپپاعان سوڭ, وسىندا ءبىر-اق تارتىپتى.
باۋكەڭدى سارىاعاشقا ىزدەپ باردىق. قوناقجايلىلىق كورسەتتىك. قۇرمەتكە ريزا بولدى.
– مۇحاڭ قوناتىن جەر تاپپاي قونعان جوق. وسى بالانىڭ پەيىلىنە كەلگەن عوي, – دەدى باۋكەڭ قارا مۇرتىن سيپاپ. ماقتاارالدىڭ اۋاتكوم پرەدسەداتەلى, كەيىن ءمىرزاشول اۋپارتكومىنىڭ حاتشىسى بولىپ, كوپ جىل ىستەگەن ساتاي كەرىموۆ ەكەۋىمىز باۋكەڭە دە بارىپ تانىسىپ, اڭگىمەسىن تىڭداپ, دامدەس بولىپ ەك... بۇل ەندى ەكىنشى اڭگىمە عوي.
مۇحتار اعامەن وتكىزگەن ءبىر كۇننىڭ سىرى وسىنداي.
II
مۇحاڭنىڭ وڭتۇستىككە ساپارىندا سەرىك بولعان, دامدەس, سىرلاس بولعان ازاماتتىڭ بىرقاتارى قازىر دۇنيەدە جوق. ولاردىڭ تۇيگەن وي, ايتپاعان پىكىرلەرى جازىلىپ الىنباعان كۇيىنشە كەتتى. بىراق قازىر دەربەس زەينەتكەر, شىمكەنتتە تۇراتىن قارجاۋ جارقىنبەكوۆ, ەگەمقۇل تاسانباەۆ, جەتىساي قالاسىنداعى دەربىسالى ءالجانوۆ سىندى اقساقالداردىڭ مۇحاڭ تۋرالى ايتار اڭگىمەسى, ول كىسىدەن العان تاعىلىم-ونەگەسى مول بولۋعا ءتيىستى. ءبىز سونىڭ بىرىنە ءسوز بەرەلىك.
ەكىنشى بايانداۋشى – دەربىسالى قالدىباي ۇلى ءالجانوۆ.
– مەن ول كەزدە يليچەۆكادا اۋاتكوم توراعاسى ەدىم. اۋدان ورتالىعىن يليچ پوسەلكەسىنەن جەتىسايعا كوشىرگەن – 1959 جىلدىڭ يۋن ايى ەدى. سول كەزدە مۇحتار اۋەزوۆتىڭ العاباس, تۇركىستان, سوزاقتا بولىپ كەلە جاتقانىنان حابارىمىز بار.
...م.اۋەزوۆ كىتابىندا ماكاروۆتى كارپوۆ دەپ جازعان. 1959 جىلى ۆيكتور يۆانوۆيچ ماكاروۆ وبكومنىڭ ءبىرىنشى حاتشىسى بولاتىن. وتە جاقسى ادام ەدى. اۋەزوۆتىڭ وڭتۇستىككە ساپارىندا قارسى الىپ, شىعارىپ سالىپ, قاسىندا بولىپ, جاناشىر بولعان, تۇسىنىگى مول ادام. وبكومنان حابار تيگەن سوڭ, قارسى العانىمىزدا اۋداندىق سۋ شارۋاشىلىعى باسقارماسىنىڭ («كازكيريسۋپر») كەڭسەسى قاسىنداعى كىشكەنتاي مەيمانحاناعا توقتاعان ۇلى جازۋشىنىڭ جارقىن كەلبەتى ءالى كوز الدىمدا.
– جالپى, حالىق جاعدايىن ءبىلىپ, كىتاپ جازباقپىن, – دەگەنى دە ەسىمدە. قوناقتا وتىرعاندا ودان بىرەر جىل بۇرىن افريكادا بولعانى تۋرالى, ونداعى باداۋيلەر ەلى تۋرالى ايتىپ وتىردى.
– قازاقتا سىيلى قوناعىنا باس قويادى. مەن كوپ جەردە بولدىم. باس قويۋ دۇنيەدە ەكى ەلدە عانا بار. بىزدە – قازاقتا جانە افريكادا, باداۋيلەردە. ولار قوناقتىڭ ارقايسىسىنا ءبىر باس قويادى ەكەن. سونداي-اق بۇل ادەت ءبىزدىڭ قازاقتا قالىپتى. ەسكىرىپ بارا جاتقان ادەت-ءداستۇر عوي. باسقا ەشبىر ەلدە جوقتىعى مەنى قىزىقتىرادى. دج.نەرۋ 1956 جىلى الماتىعا قىدىرىپ كەلدى. قوناقاسى كەزىندە الدىنا باس قويىلدى. سوندا شوشىپ, ءۇرپيىپ قالعان-دى. بۇل – باس قويۋ ءداستۇرىنىڭ ولاردا جوقتىعىنان, – دەپ ءارلى-بەرلى دۇنيە سىرلارىنان حاباردار ەتىپ, ءبىزدى ىنتىقتىرىپ وتىردى. اۋپارتكومنىڭ ءبىرىنشى حاتشىسى ەگەمقۇل تاسانباەۆ ەكەۋىمىز الىپ جۇردىك. «زاريا كوممۋنيزما» كولحوزىنىڭ اتاعى دارداي بولاتىن. باستىعى كان لەۆ يۆانوۆيچ – تالدىقورعاننىڭ ۇشتوبەسىنەن ءشولدى يگەرۋگە كەلگەن ىسكەر ادام ەدى. پارتيا ۇيىمىنىڭ حاتشىسى – تۇتقاباي تۇرسىنباەۆ. سونىڭ ۇيىندە شاي ىشتىك, تاماق جەدىك. كۇن ىستىق. قاراپايىم, قازاقشا كورپە سالىپ, ۇستەلسىز وتىردىق.
م.اۋەزوۆ ءمىرزاشول دالاسىنىڭ يگەرىلۋى, وندا قانداي وزگەرىستەر بولىپ جاتقانىن سۋرەتتەمەك ەكەن. كولحوزدى نەعۇرلىم كوپ ارالاپ, ادامدارمەن نەعۇرلىم كوپ سويلەسۋ ول كىسى ءۇشىن ۇلكەن مازمۇندى ماعلۇماتتار بەرەتىنىن ۇقتىق. قويىن داپتەرىنە ءار نارسەلەردى ءتۇرتىپ الا ءجۇردى. ء«ىىى ينتەرناتسيونال» كولحوزىنىڭ باستىعى لي فيليپپ يۆانوۆيچ پەن اباي اتىنداعى كولحوز باستىعى ءابىلاش نارباەۆپەن (1957 جىلى اقپان, ناۋرىز ايىندا ءۇش-ءتورت كولحوزدان سوۆحوز ۇيىمداسقاندا سونىڭ تۇڭعىش ديرەكتورى بولعان نارباەۆ) اڭگىمەلەرى وچەركىندە اڭعارىلادى.
مۇحتار اۋەزوۆ ۇكىمەتتىڭ حالىققا جاساعان قامقورلىعى ارقاسىندا بۇرىن قۋراپ جاتقان ءمىرزاشول دالاسىندا كولحوزدار ورناعانىن كوزىمەن كوردى, كوڭىلى سەندى. جاعالاي جايعاسقان جاڭا قۇرىلعان جدانوۆ, اباي, تەلمان اتىنداعى (باستىعى باتمانوۆ بەردىباي), اۋەلگى باستىعى بۇرىن زاڭ ءمينيسترى بولعان مىرزاقادىر نۇرباەۆ), «كراسنىي لۋچ», «پۋت ك كوممۋنيزمۋ», ء«ىىى ينتەرناتسيونال», «زاريا كوممۋنيزما», I جەتىساي متس-ى (ديرەكتورى تەمىرحان دويراشەۆ, سوتسياليستىك ەڭبەك ەرى) سياقتى شارۋاشىلىقتاردى كوردى. ولارداعى ەڭبەك ادامدارىنىڭ ەرەن ەرلىكتەرى تۋرالى ەستىدى.
تۇتقابايدىڭ ۇيىندە مارقا قوزى سويىلدى. تاباق كەلدى. باس قويۋ سالتى تۋرالى افريكاعا بايلانىستى اڭگىمەنى وسى تۇستا كەڭىنەن ايتىپ, باياندادى. وتە كوڭىلدى وتىردى. اڭگىمەنى ەل تۇرمىسىنا اۋدارا بەردى.
– ەل جاعدايى جاقسى ەكەن. ماقتا تابىستارىنا, جەمىس-جيدەككە, ءوسىپ جاتقان, وسكەن پوسەلكەلەرگە قۋانىشتىمىن. وسى وڭتۇستىكتىڭ بىرقاتار جەرىن ارالاپ كەلدىم. ماقساتىم – قالام ءىزىن قالدىرماقپىن. شىنىندا, شولدەگى اعاشقا, جەمىس-جيدەككە, گۇلدەرگە, قۇلپىرعان قۇلا دالاعا قاراپ, بالاشا قاتتى قۋاندىم. بارلىق جەر – اسفالت, جوسپارلى سالىنعان ۇيلەر سونشالىقتى جاراسىمدى. حالىقتىڭ قاجىرلى ەڭبەگىنىڭ ۇلگىسىندەي,– دەدى.
قازىرگى گاگارين قالاسى (قازىر وزبەك كسر-ءى) ول كەزدە وسى اۋدانعا قارايتىن. بۇرىنعى اتى – ەرجار ەدى. ەرجار دەپ بەكىتىپ قويعان – مەن. سەلسوۆەت, پوسسوۆەت اشىلىپ, اۋاتكومنىڭ جاۋاپتى حاتشىسى ءا. سارداروۆ ونىڭ اتىن «لەنين» دەپ اكەلدى. بىراق باسقا جەردە كوسەم اتىنداعى مەكەمە, سوۆحوز كوپ ەدى.
– ءبىر اۋداندا ەكى پوسسوۆەت بولمايدى. بۇرىنعى ەسكى, قازاقشا اتى بار ما؟ سونى تاۋىپ اكەل, سونى قويامىز, – دەدىم. ۇيىمداسىپ وتىرعان پوسەلكەگە – قازاق اتى بەرىلىپ, جاڭارعان پوسەلكە بولعانى دۇرىس. ءا.سارداروۆ ەرجار دەپ كەلگەن-ءدى. ول دا سۇراستىرعان, جازىپ العان عوي. (سويتسەك, شىن اتى, دۇرىس اتالۋى – ءيىرجار ەكەن...).
ارعى شەكاراسى – قازىرگى وزبەكستانعا قاراستى دوستىق اۋدانىنىڭ كولەمى ەدى. وزبەكستان مەن قازاقستان شەكاراسى دوستىق دەپ قويىلعان-دى. ەرجار پوسەلكەسى, پوسسوۆەتى پاحتاكور, اقالتىن (بۇرىنعى №17 سوۆحوز), ارناساي, وكتيابر, دوستىق – ءبارىن قامتيتىن. ال سول تۇستاعى بورىتەسكەن, ءبوتي – ءبارى «شىمقورعان» قاراكول سوۆحوزىنىڭ جايىلىم جەرلەرى ەدى. وسىلاردى بايانداپ, ايتىپ بەردىم.
تىڭداپ وتىردى. جازىپ الدى كەرەك جەرىن.
مىنە, وسىلايشا, ۇلى جازۋشىمەن از كۇن دامدەس بولۋدىڭ رەتى كەلگەن ەدى...
مىلتىقباي ەرىمبەتوۆ,
اقىن, حالىقارالىق «الاش» ادەبي سىيلىعىنىڭ لاۋرەاتى
