موڭعوليا باتىسىندا قازاقتار مەكەندەيتىن بايان-ولگەي 1940 جىلى قوبدا ايماعىنان ءبولىنىپ, وسىنداعى قانداستارىمىزدان شىققان ساناۋلى عانا ازامات 30-جىلدارى كومينتەرننىڭ ماسكەۋدەگى كۋتۆ وقۋىنا بارىپ, ءبىلىم الدى. سول جىلدارى حالىققا ءبىلىم بەرۋ, ساۋاتسىزدىقتى جويۋ ايماق باسشىلارىنىڭ العا قويعان ەلەۋلى ماقساتى بولدى.
الايدا حالىقتىڭ جاپپاي ساۋاتىن اشۋ, جازۋ-سىزۋعا بۇقارانى قامتۋ ءۇشىن كادرلار تاپشى ەدى. 1940 جىلى جاڭادان ورناي باستاعان بايان-ولگەي قازاق ايماعىن قۇرۋعا دايىندىق ماسەلەلەرىندە ساۋات اشۋ مەن جاڭا نيزامدا وقىتاتىن مەكتەپتەردى جۇيەلى تۇردە جولعا قويۋ ماسەلەسىن قازاقستان كومەگىمەن شەشۋدىڭ جولى قاراستىرىلدى. بۇل موڭعوليا ەلىندە حالىقتى جالپى ساۋاتتاندىرۋ ناۋقانىنا ءدوپ كەلدى. سوعان وراي بايان-ولگەي ايماعىندا تۇراتىن قازاقتارعا قازاق تىلىندە ءبىلىم بەرەتىن مامانداردى اتاجۇرتتان ارنايى شاقىرتۋ كۇن تارتىبىنە شىعارىلىپ وكىمەتتىڭ قولداۋىمەن ماسكەۋ ارقىلى شەشىمىن تاپتى.
(ن.مانكەەۆتىڭ جەكە قورىنان)
موڭعوليا قازاقتارىنىڭ تاريحىن زەرتتەۋشى مارقۇم پروفەسسور, قايراتكەر زاردىحان قينايات ۇلى: «كەڭەس وداعىنىڭ قۇرامىنداعى قازاقستان موڭعوليا قازاقتارىنىڭ ساياسي جانە رۋحاني ءومىرى ءۇشىن قازاق ايماعى ورناماس بۇرىن دا, ايماق ورناعان كەزدەن كەيىن دە باعا جەتپەس ۇلەس قوستى» دەپ جازادى.
30-جىلدارى كومينتەرن جولداماسىمەن موڭعولياعا قازاقستاننان كەلگەن اباي قاسىموۆ پەن ءشارىپ وتەپوۆ قازاق اراسىنا پارتيا, جاستار, بۇقارالىق ۇيىمدار قۇرۋعا, مەكتەپ ورناتىپ, بالا وقىتۋعا, حالىقتىڭ ساۋاتىن اشۋعا زور كومەك كورسەتتى. ول كەز قازاقتار باسىم تۇراتىن بايان-ولگەي جەكە ايماق بولىپ قۇرىلماعان كەز ەدى. ءشارىپ وتەپوۆتىڭ جازعانىنا قاراعاندا, 1931 جىلى قازاقستاننان بەردىقوجا جولتاەۆ جانە قايىرباي تىلەۋبەردين دەگەن ەكى مۇعالىمدى شاقىرىپ, قوبداداعى قازاق بالالارىن وقىتا باستاپتى. بەردىقوجا قازىرگى وسكەمەننىڭ احمەر اۋىلىنان, قايىرباي سەمەيدىڭ بەسقاراعاي اۋىلىنان ەكەن.
قازاقستاننان كەلگەن كومينتەرن وكىلدەرى اباي قاسىموۆ, ءشارىپ وتەپوۆ جانە ولار شاقىرعان بەردىقوجا جولتاەۆ, قايىرباي تىلەۋبەردين قوبدا بەتىندەگى قازاقتار اراسىندا ۇيىرمە, كۋرس, باستاۋىش مەكتەپ, قىزىل بۇرىش, ءتۇرلى كلۋب اشۋعا تىكەلەي قاتىستى. الايدا قازاق تىلىندە وقىتاتىن جوعارى ءبىلىمدى كادرلارمەن وقۋ قۇرالدارىنىڭ جوقتىعىن ەسكەرىپ, موڭعوليا حالىق پارتياسىنىنىڭ ورتالىق كوميتەتى قازاقستاننان پەداگوگ ماماندار شاقىرۋ تۋرالى ماسكەۋگە, كەڭەس وداعى كوممۋنيستىك پارتياسى ورتالىق كوميتەتىنە ماسەلە قويدى.
بك(ب)پ ورتالىق كوميتەتى بۇل ماسەلەنى قازاقستان كپ ورتالىق كوميتەتى مەن قازاقستان ۇكىمەتىنە جۇكتەدى. قازاقستان كپ ورتالىق كوميتەتىنىڭ بيۋروسى بۇل ماسەلەنى ەكى دۇركىن (1940 جىل 8-11اقپان, حاتتاما №112; 1940 جىل 14 مامىر, حاتتاما №10) قاراپ, 14 كاسىبي پەداگوگ ماماندى تاڭداپ, ولاردى موڭعولياعا جىبەرۋدى ۇسىندى. سوڭىندا ولاردىڭ ىشىنەن 11 مامان ىرىكتەلەدى.
1940 جىلى قازاقستاننان موڭعولياعا بارعان مۇعالىم سانى حاتتامالاردا كورسەتىلگەن دەرەكتەرمەن سايكەسپەيتىنىن بايقايمىز. مۇنىڭ سەبەبى – الماتىدان بەكىتىلگەن ازاماتتاردىڭ تاعدىرى ماسكەۋدە شەشىلەتىندىكتەن. مىسالى, پەداگوگ ءاحمادي ىسقاقوۆتى قازاقستان جاعى موڭعولياعا جىبەرۋگە قاۋلى قابىلداسا دا, ماسكەۋ ونى قولداماعان. بۇل ازامات كەيىن قازاق ءتىل ءبىلىمىنىڭ زور دەڭگەيلى عالىمى اتاندى. ال قالعان 11 مامان: تولەۋباي قورداباەۆ, تىلەۋبەردى ساۋرانباەۆ, سەيداحمەت ەسماعامبەتوۆ, راشيدا قوجاحمەتوۆا, مۇعدي قادىكەنوۆ, جومارت شىنىقۇلوۆ, وراز يمانالين, سامبەت قۇربانالين, ايداربەك قايىرگەلدين, جاپار تىنالين, سۇلتان ايمۇحامبەتوۆ, قايروللا مولداعاليەۆ.
1940 جىلى جاز وتە قازاقستاننان ارنايى شاقىرۋمەن كەلگەن پەداگوگ مامانداردى موڭعوليا ۇكىمەتىنىڭ باسشىسى, مارشال حورلوگين چويبالسان ءوزى قابىلداعان. بۇل تۋرالى سول جىلدارداعى موڭعوليا وقۋ-اعارتۋ ءمينيسترى ب.ماشلاي ەستەلىگىندە جازىلىپتى. مارشال چويبالسان قازاقستاننان كەلگەن ماماندار الدىندا بىلاي دەپتى: «قازاق قايدا بولسا دا – ءبىر حالىق. ءبىز مۇنداعى قانداستارىڭىزعا جەكە ايماق قۇرىپ بەرىپ جاتىرمىز. سىزدەردىڭ سالت-ءداستۇر, تىلدەرىڭىز ءبىر, سوندىقتان بۇل جاعىنان قيىنشىلىق تۋدىرمايدى. وندا مەكتەپ جۇيەسى ءالى ورنىعا قويعان جوق. سول ىسكە سىزدەردىڭ كومەكتەرىڭىز اسا قاجەت بولىپ تۇر».
ءسويتىپ, قازاقستاننان جەتكەن ءبىر توپ مۇعالىم موڭعوليا باتىسىنداعى التاي تاۋلارىنىڭ باۋرايىندا جاڭادان ورناپ جاتقان بايان-ولگەي ايماعىنا قىركۇيەك ايىنىڭ باسىندا بارادى. ولاردىڭ ىشىندە جاپار ءتىنالين زايىبى جامىشپەن, مۇعدي قادىكەنوۆ زايىبى عايشامەن, وراز ءيمانالين زايىبى ماينۇرمەن, تولەۋباي قورداباەۆ زايىبى كۇلاشپەن, تىلەۋبەردى ساۋرانباەۆ زايىبى زەينەپپەن بىرگە موڭعول توپىراعىنداعى قانداستارىن ساۋاتتاندىرۋ جولىندا نەبىر تاۋقىمەتتى بىرگە وتكىزەدى.
ايماق ارحيۆىندەگى ماتەريالداردا سەيداحمەت – قۇجىرتقا (حۋجيرت), راشيدا – ۇلانقۇسقا (ۋلاانقۋس), ايداربەك – دەليۇنگە (دەلۇۇن), سۇلتان – اقكولگە (تساگااننۋر), تولەۋباي – اققولعا (تسەنگەل), تىلەۋبەردى باينۇرعا (باياننۋر) جىبەرىلىپ, قالعاندارى ولگەي تۇبىندەگى حالىقتى ساۋاتتاندىرۋ, مەكتەپ اشۋ جۇمىسىمەن اينالىسادى.
تاريح عىلىمدارىنىڭ كانديداتى, ديپلوماتيا سالاسىنىڭ ارداگەرى روزا ساۋرانباەۆانىڭ 2000 جىلى الماتىدا جارىق كورگەن «العاشقى ۇستاز» اتتى كىتابىندا 11 مۇعالىمنىڭ التاۋى قازپي-ءدىڭ تۇلەكتەرى ەكەنى جازىلعان. ارينە, ەكەۋى بىتىرەتىن كۋرس ستۋدەنتتەرى ەكەن دە, ال بىرەۋى موڭعوليادان قايتىپ كەلگەن سوڭ, قازپي-ءدى سىرتتاي وقىپ بىتىرگەن.
ولاردىڭ ءومىربايانىنا كەلسەك, مىسالى, جامبىل وبلىسىنىڭ تۋماسى سامبەت قۇرمانالين 1904 جىلى مەركە اۋدانىندا دۇنيەگە كەلىپتى. 1933 جىلى الماتىداعى اباي اتىنداعى قازپي-ءدىڭ فيزيكا-ماتەماتيكا مۇعالىمى ماماندىعىن بىتىرگەن. 1933-1934 جىلى قازسسر وقۋ-اعارتۋ مينيسترلىگىندە مەكتەپ جاۋاپتى ينسپەكتور, 1935-1937 جىلدارى الماتىداعى مۋزىكالىق حورەوگرافيا مەكتەبىنىڭ ديرەكتورى بولىپتى. ول قالالىق وقۋ-اعارتۋ بولىمىندەگى قىزمەتىنەن موڭعولياعا ارنايى ىسساپارعا بارعان.
ال بارىنەن ۇلكەنى (1904 جىلعى) مۇعدي قادىكەنوۆ جامبىل وبلىسى, قورداي اۋدانىندا تۋىپ, مۇعالىمدىك تاجىريبە جيناعان ازامات ەكەن. 1923 جىلدان باستاپ تۋعان اۋىلىندا ءبىرىنشى دارەجەلى مەكتەپتىڭ مۇعالىمى, وقۋ ءىسىنىڭ مەڭگەرۋشىسى بولىپ, ال 1925-1930 جىلدارى قازپي-دە وقىپ, جوعارى ءبىلىم العان. ەلگە قايتىپ ورالعان سوڭ, اۋىلداعى جاستاردى وقىتىپ, كەيىن الماتىداعى تەمىرجول ءبولىمى مەڭگەرۋشىسىنىڭ ورىنباسارى, ينسپەكتور-مەتوديست قىزمەتىن اتقارعان. ايەلى دە مۇعالىم بولعان.
موڭعولياعا بارعاندار اراسىنداعى قازپي-ءدى بىتىرگەن تاعى ءبىر پەداگوگ – جومارت شىنىقۇلوۆ. ول 1914 جىلى الماتى وبلىسى, ىلە اۋدانىندا تۋعان. جامبىل قالاسىنداعى فزۋ-دا وقىپ, كەيىن الماتىدا پەداگوگيكالىق تەحنيكۋمعا تۇسكەن. 1939 جىلى الماتىداعى قازپي-ءدى بىتىرگەن. موڭعوليا قازاعىنىڭ ساۋاتىن اشۋعا بارعان پەداگوگتەر ىشىندەگى ەڭ جاسى راشيدا قوجاحمەتوۆا سول كەزدە نەبارى 20 جاستا ەكەن. قازپي-ءدىڭ فيلولوگيا فاكۋلتەتىن بىتىرەتىن كۋرستىڭ, ياعني 4-كۋرس ستۋدەنتى بولعان. راشيدا 1920 جىلى باتىس قازاقستان وبلىسىنىڭ تەرەكتى اۋدانىندا تۋعان. 15 جاسىندا الماتىداعى اباي اتىنداعى قازاق پەداگوگيكالىق ينستيتۋتتىڭ دايىندىق بولىمىنە ءتۇسىپ, سونان كەيىن قازاق ءتىلى, ادەبيەتى ماماندىعىنىڭ ستۋدەنتى بولعان. 19 جاسىندا پارتيا مۇشەلىگىنە وتكەن. ءبىر جىلداي موڭعوليادا قىزمەت ىستەپ, قازاقستانعا قايتىپ ورالعان سوڭ, قازپي-ءدى بىتىرگەن. كەيىن ماماندىعى بويىنشا ۇزاق جىل تابىستى ەڭبەك ەتىپ, «قازسسر-ءدىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن مۇعالىمى» اتاعىن العان.
موڭعولياعا بارعان توپ ىشىندەگى سەيداحمەت ەسماعامبەتوۆ 1908 جىلى قاراعاندى وبلىسىنىڭ نۇرا اۋدانىندا دۇنيەگە كەلگەن. 17 جاسىنان ەڭبەككە ارالاسىپ, اقجول تەمىرجول ستانساسىندا جۇمىسشى بولعان, قىزىل اسكەر قاتارىنا شاقىرىلىپ, وندا 5 جىل اسكەري مىندەتىن ورىنداعان. 1935 جىلى قازپي-گە ءتۇسىپ, بىتىرگەن جىلى قازاق ءتىلىنىڭ مۇعالىمى رەتىندە موڭعولياعا جىبەرىلگەن. موڭعولياعا اتتانعان تاجىريبەلى پەداگوگ وراز يمانالين سول كەزدەگى اقتوبە وبلىسىنىڭ ورال اۋدانىندا دۇنيەگە كەلگەن. مەكتەپتەن كەيىن اۋىلىنداعى باستاۋىش مەكتەپتە مۇعالىم بولىپ ىستەگەن. الماتىداعى قازپي-گە وقۋعا ءتۇسىپ بىتىرگەن. الماتىداعى №21 ورتا مەكتەپتە قازاق ءتىلى, ادەبيەتىنەن ساباق بەرگەن. «ۇزدىك مۇعالىم» دەگەن اتاققا يە بولعان.
موڭعولياعا جول تارتقان پەداگوگ ماماندار اراسىنداعى تولەۋباي قورداباەۆ 1915 جىلى شىعىس قازاقستان وبلىسىنىڭ ابرالى اۋدانىندا دۇنيەگە كەلگەن. جاستايىنان ەڭبەككە ارالاسىپ, ءنوۆوسىبىر, ماسكەۋ قالالارىنداعى قۇرىلىس سالاسىندا, جيھاز فابريكاسىندا ىستەگەن. 1933-1935 جىلدارى الماتىداعى قازپي-دە وقىعان. موڭعولياعا بارار الدىندا جامبىل وبلىسىنىڭ شۋ اۋدانىنداعى مەكتەپتە مۇعالىم, الماتى, اقتوبە وبلىستارىنداعى مەكتەپتەردە مۇعالىم بولىپ ىستەگەن. موڭعوليا قازاقتارىن ساۋاتتاندىرۋداعى ەرەكشە ەڭبەگى ءۇشىن وسى ەلدىڭ «التىن جۇلدىز» وردەنىمەن, باسقا دا مەدالدەرىمەن ماراپاتتالعان. موڭعوليا قازاعى ورتاسىندا العاش مەكتەپ اشقاندار ىشىندە ايداربەك قايىرگەلدين ءنوۆوسىبىر پەداگوگيكالىق ينستيتۋتىن سىرتتاي وقىپ بىتىرسە, حايروللا مولداعاليەۆ لەنينگراد پەداگوگيكالىق ينستيتۋتىن ءتامامداپتى.
قازاقستاننان كەلگەن 1909 جىلعى پەداگوگ تىلەۋبەردى ساۋرانباەۆ الماتى وبلىسىندا قاراپايىم شارۋا وتباسىندا دۇنيەگە كەلىپتى. جاستايىنان جەتىمدىك تاۋقىمەتىن كورىپ, ەڭبەككە ەرتە ارالاسادى. اۋداندىق كوممۋنا مەكتەبىندە, دايىندىق كۋرسىندا, پەداگوگيكالىق تەحنيكۋمدا وقيدى. تۇركىستان قالاسىنداعى بالالار ۇيىندە, الماتى قالاسىنداعى №22 تەمىرجول مەكتەبىندە تاربيەشى, مۇعالىم بولىپ ىستەيدى. 1938-1939 جىلدارى مەكتەپتىڭ وقۋ ءىسىنىڭ مەڭگەرۋشىسى, مەكتەپ ديرەكتورى قىزمەتىن اتقارادى. 1940-1944 جىلدارى موڭعوليانىڭ بايان-ولگەي ايماعىندا مەكتەپ اشىپ, حالىقتى ساۋاتتاندىرادى. وسى قىزمەتى ءۇشىن موڭعول ۇكىمەتىنىڭ «قۇرمەت گراموتاسىمەن» مارپاتتالادى. 1944 جىلى ەلگە ورالىپ, بۇرىنعى تەمىرجول مەكتەبىندە مۇعالىم, وقۋ ءىسىنىڭ مەڭگەرۋشىسى, مەكتەپ ديرەكتورى بولادى. كەيىن 1951 جىلى قازپي-ءدىڭ تاريح مۇعالىمى ماماندىعىن بىتىرگەن. موڭعوليا توپىراعىندا دۇنيەگە كەلگەن قىزى روزا ساۋرانباەۆا ۇزاق جىل ديپلوماتيا سالاسىندا قىزمەت ەتتى. اكەسى تۋرالى «العاشقى ۇستاز» كىتابىن شىعاردى.
قازاقستاننان بارعان 11 ۇستازدان ساباق العانداردىڭ, كوزكورگەندەردىڭ جازعاندارىنا قاراعاندا, بۇلاردىڭ الىستاعى قانداستار ورتاسىنا كەلۋى اسپاننان ءبىلىم نۇرىن توككەندەي اسەر قالدىرىپتى. ولار سول ءبىر قيىن, تاۋقىمەتى اۋىر ومىرگە قاراماي, قازاق بالالارىن وقىتىپ, ۇلكەندەردىڭ ساۋاتىن اشىپ, جانكەشتى ەڭبەك ەتكەن.
ولار كەلگەندە بايان-ولگەيدە بار-جوعى 2 باستاۋىش مەكتەپ بولىپتى. قازاقستان مۇعالىمدەرى كەلە سالا 7 مەكتەپ اشۋعا ۇيىتقى بولعان. بۇرىن جەرگىلىكتى قازاق ەستىمەگەن «قوڭىراۋ», «كلاسس», «وقۋ قۇرالى», «پارتا», «تاقتا», «گالستۋك» سەكىلدى جاڭا سوزدەردى العاش وسى مۇعالىمدەردەن ەستيدى.
قازاقستان مۇعالىمدەرى ۆولەيبول, شاحمات ويىندارىمەن بىرگە كۇيتاباق تا الا كەلىپتى. اتاجۇرتتا «گازەت» دەگەن ۇنقاعاز, «جۋرنال» دەگەن شىعاتىنىن, وندا قازاق ادەبيەتىمەن تانىسۋعا مۇمكىندىك بولاتىنىن العاش سولاردان ەستىپ ءبىلدى. ءسويتىپ, قازاق اراسىنا اتاجۇرتتان مۇعالىمدەردىڭ كەلۋى شەتتەگى اعايىننىڭ رۋحاني ومىرىنە جاڭاشىلدىق, بەتبۇرىس اكەلگەن ەرەكشە وقيعاعا بالاندى.
1941 جىلى ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىس كەڭەس وداعىنا جەتۋىنە بايلانىستى 7 مۇعالىم كەرى شاقىرىلادى. ال تولەۋباي قورداباەۆ, تىلەۋبەردى ساۋرانباەۆ, سەيداحمەت ەسماعامبەتوۆ, سۇلتان ايماعامبەتوۆ تاعى 6-7 جىل قىزمەت ىستەپ, العاشقى 7-سىنىپ تۇلەكتەرىن وقىتىپ بىتىرتكەن.
قازاقستان ۇستازدارىنان جەتى كلاستىق ءبىلىم العان قازاق بالالارى سول بىلىمىمەن جوعارى وقۋ ورىندارىنا ءتۇسىپ, ءساتتى ءبىتىرىپ, ۇلت ينتەلليگەنتسياسىنىڭ كوشىن باستادى. بايان-ولگەي ايماعىنىڭ ورتالىق مۇراعاتىنداعى ءبىلىم ماتەريالدارىمەن تانىسقانىمىزدا, ايماق ورتالىعىنداعى ورتا مەكتەپتى 1944 جىلى ءۇ.اقتىشحان, ۋ.جاپارحان, ن.بازكەي, ءا.كالمىك, ج.اپەندى, ب.بوقىباي, ب.كابدي ۇزدىك ءبىتىرىپ, موڭعوليا وقۋ ءمينيسترىنىڭ بۇيرىعىمەن الماتىعا قازپي-گە ارنايى باعدارلامامەن جىبەرىلگەن. ولار الماتىدا 3 جىل وقىپ, ەلىنە ورالىپ, قازاقستاننان كەلگەن مامانداردىڭ ورنىن باسقان. ولاردىڭ اراسىنان كەيىن موڭعوليانىڭ العاشقى ساياسي قوعام قايراتكەرلەرى, مينيسترلەر مەن پروفەسسورلار, ايگىلى دارىگەرلەر, اقىن-جازۋشىلار, جۋرناليستەر, مۇعالىمدەر شىقتى. قازاقستان پەداگوگتەرىنىڭ موڭعوليا قازاقتارىن اعارتۋ جولىندا توككەن تەرى بوسقا كەتپەدى. جىلدان جىلعا قازاق مەكتەپتەرىنىڭ سانى وسە ءتۇستى. بۇل ازاماتتار ۇلت ۇستازى احمەت بايتۇرسىن ۇلىنىڭ «مۇعالىم بولىڭدار!» دەگەن باتاسىن, ءۇمىتىن اقتادى دەپ ويلايمىز.
دوسان بايمولدا,
اباي اتىنداعى قازۇپۋ پروفەسسورى
