اليمەنتتەن قاشقان ايەلدەر

قۇرساعىنان شىققان سابيگە مەيىرىمى تۇسپەك تۇگىلى باعۋدى, ساعىنۋدى, ءبىر كورۋدى ويلامايتىن سىلقىمداردىڭ كوپ­شىلىگى – اتا-انا قۇقىنان ايىرىلعان, ابدەن ىشىمدىككە سالىنعان, الەۋمەتتىك تۇر­عىدا قۇردىمعا كەتكەن جاندار. وكى­نىش­كە قاراي, جاۋاپكەرشىلىكتەن جۇرداي بولعان ۇزىن ەتەكتىلەردىڭ ءبارى دەمەسەك تە, كوپشىلىگى ەش جەردە جۇمىس ىستەمەيدى جانە كولدەنەڭ كەزدەسكەن كىسىلەردەن توپىرلاتىپ بالا تۋىپ العان.

دەگەنمەن بۇل جەردە جاۋىز, ىشكىش كۇيەۋدىڭ ازابىنا, اتا-ەنەسىنىڭ ازارىنا شىداماي پسيحولوگيالىق كۇيزەلىسكە ءتۇسىپ, بالا تۇرماق, باس اماندىعى قايعى بولىپ, باسى اۋعان جاعىنا قاڭعىپ كەتكەن ايەلدەر تۋرالى اڭگىمە بولەك. ىلگەرىدە مۇنداي وقيعالار ىلۋدە ءبىر كەزدەسسە, بۇگىندە وتباسىنان بەزگەن كەلىنشەكتەر ەشكىمگە تاڭسىق ەمەس. مىسالى رەتىندە بيىل كۇيەۋى تۇرمەدەن شىققاننان كە­يىن بالا-شاعاسىنان بەزىپ, ۇيىنەن ايلاپ كەتىپ قالعان ايەلدى العا تارتۋعا بو­لادى. ەگەر وسى وقيعانىڭ الەۋمەتتىك مانىنە تەرەڭدەسەك, باسقا دا جاناما ماسە­لە­لەر­دىڭ تيەگى اعىتىلاتىنى داۋسىز.

سونىمەن, وسى كۇندەرى ەلىمىزدە بالاسىنا اليمەنت تولەمەگەن 150-گە جۋىق ايەل ىزدەستىرىلىپ جاتىر. ەندىگى جەردە بالاسىنان باس تارتقاندار قاتارىندا كوكەك اكەلەر عانا ەمەس, بالا-شاعاسىن كۇيەۋىنە تاستاپ, «گاككۋلەتىپ» كەتكەن ايەلدەر دە بار. ناقتى ساندارعا سۇيەنسەك, باس پروكۋراتۋرانىڭ قۇقىقتىق ستاتيس­تيكا جانە ارنايى ەسەپكە الۋ جونىندەگى كوميتەتىنىڭ ستاتيستيكالىق دەرەگى بو­يىنشا, قازاقستاندا اليمەنت تولەمەگەنى ءۇشىن 1 618 ادام ىزدەستىرىلىپ جاتىر. ونىڭ 1 476-سى – ەر ادام جانە 142-ءسى – ايەل ادام. بۇل جەردە تاعى ءبار ماسەلەنى قوزعاي كەتۋگە بولادى. وسى كورسەتكىشكە ۇيدەن بەزگەن ايەلىن, كەتىپ قالعان كەلىندى سوتقا بەرۋگە ارلانىپ, دىمى قۇرىپ وتىر­عان وتباسىلار بار ەكەنىن دە قوسۋعا بولادى.

ال قاداعالاۋشى مەكەمەلەر جاريالا­عان ستاتيستيكاعا سۇيەنسەك, ەر-ازامات بول­سىن, ايەلى بولسىن, اليمەنتتەن قا­شىپ, ىزدەۋدە جۇرگەندەردىڭ كوبى – 31-40 جاس ارالىعىندا. وڭىرلەر بو­يىنشا جىكتەيتىن بولساق, استانادا – 361, الماتىدا – 191, اقتوبە وبلىسىندا – 143, قوستاناي وبلىسىندا – 140, جامبىل وبلىسىندا – 140, پاۆلودار وبلىسىندا – 108, الماتى وبلىسىندا – 102, ماڭعىستاۋ وبلىسىندا 59 ادام بالاسىن باعىسۋدان قاشىپ ءجۇر.

ءالى جىل اياقتالعان جوق, تەك 2023 جىلدىڭ 9 ايىندا سوتقا دەيىنگى تەرگەۋدىڭ بىرىڭعاي تىزىلىمىندە اليمەنت تولەۋ جو­نىن­دەگى مىندەتتەردى قاساقانا ورىنداماۋ فاكتىلەرى بويىنشا قىلمىستىق كودەكستىڭ 139-بابى بويىنشا 427 قىل­مىس­تىق ءىس تىركەلگەن. وقىرمانعا تۇسى­نىكتى بولۋى ءۇشىن, قىلمىستىق كودەكس­­تىڭ 139-بابى بويىنشا 600 ساعاتقا دەيىنگى مەرزىمگە قوعامدىق جۇمىستارعا تارتۋ نە ەكى جىلعا دەيىنگى مەرزىمگە باس بوستاندىعىن شەكتەۋ, بولماسا سول مەرزىمگە باس بوستاندىعىنان ايىرۋ تۇرىندەگى جازا كوزدەلگەنىن ايتا كەتۋگە بولادى.

تەك اليمەنت تولەۋدەن قاشۋعا قا­تىس­تى وڭىرلەردە قىلمىستىق قۇقىق بۇ­زۋ­شىلىق, ياعني زاڭعا باعىنباۋدىڭ ەڭ كوپ بولىگى – ماڭعىستاۋ, الماتى, قوستاناي, شىعىس قازاقستان, پاۆلودار, قاراعاندى, اباي, اقمولا, سولتۇستىك قازاقستان وبلىستارىندا تىركەلگەنىن قوسا كەتكەن ءجون. بيىل 9 ايدا قىلمىستىق كودەكستىڭ 139-بابى بويىنشا 207 ادام سوتتالىپ وتىر. ماسەلەن, 4 ادام باس بوستاندىعىنان ايىرىلسا, 2 ادام شارتتى تۇردە سوتتالعان. سول سياقتى 196 ازاماتتىڭ باس بوستاندىعى شەكتەلىپ, 5 اكە قوعامدىق جۇمىستارعا تارتىلعان. باس پروكۋراتۋرانىڭ قۇقىقتىق ستاتيس­تيكا جانە ارنايى ەسەپكە الۋ جونىندەگى كوميتەتى جالپى اليمەنت بويىنشا سوت ورىنداۋشىلارى تەك اليمەنت ءوندىرىپ الۋعا قاتىستى 309 670 ءىستى اتقارعانىن ما­­لىم­دەپ وتىر.

وسى ورايدا بالالارىن عانا ەمەس, اتا-انالارىن, جۇبايىن (زايىبىن) كۇ­تىپ-باعۋعا دا اليمەنت ءوندىرىپ الىناتىنىن ايتا كەتۋ كەرەك. تۇسىنىكتى تىلمەن بايانداعاندا, 291 886 اتقارۋشىلىق ءىس – بالالاردى كۇتىپ-باعۋعا ارنالعان اليمەنت بولسا, 773 اتقارۋشىلىق ءىس – ەڭبەككە قابىلەتسىز اتا-انالارىن كۇتىپ-باعۋعا, 4 506 اتقارۋشىلىق ءىس ەڭبەككە قابىلەتسىز جۇبايىن (زايىبىن) كۇتىپ-باعۋ ءۇشىن ءوندىرىلىپ الىنعان.

ال ەندى الماتى قالاسىنا كەلەتىن بولساق, سوت ورىنداۋشىلارى اليمەنت ءوندىرىپ الۋ تۋرالى 16 مىڭنان اسا اتقارۋشىلىق ءىس بويىنشا جۇمىس ىستەپ جاتىر.

«بورىشكەرلەر اليمەنتتى ءوز بەتىنشە تولەيتىن اتقارۋشىلىق ىستەر دە بار. الايدا سوت شەشىمدەرىن, سونىڭ ىشىندە اليمەنتكە قاتىستى شەشىمدەردى ورىن­داۋ­عا كەدەرگى كەلتىرەتىن قيىندىقتار كوپ. مىسالى, بورىشكەردىڭ قولما-قول اقشاسىنىڭ بولماۋى, تۇرعىلىقتى مەكەنجايىن كورسەتپەۋى, تۇراقتى جۇمىس ورنىنىڭ بولماۋى, ءوندىرىپ الۋعا بولاتىن مۇلكى مەن قاراجاتىنىڭ بولماۋى سىندى جاعدايلار جەتكىلىكتى», دەيدى الماتى قالالىق ادىلەت دەپارتامەنتى اتقارۋشىلىق ءىس جۇرگىزۋدى قامتاماسىز ەتۋ بويىنشا ءبولىم باسشىسى ءانۋار جەكسەكوۆ.

وسىدان كەلىپ تۋىندايتىن ماسەلە – اليمەنت تولەۋدى قامتاماسىز ەتۋ ءۇشىن بو­رىشكەرلەردى جۇمىسقا ورنالاس­تى­رۋ قاجەت. ماسەلەن, وسى ماق­ساتتا مەم­لەكەتتىك ورگانمەن ءوزارا ءىس-قيمىل تۋرالى مەموراندۋمعا دا قول قويىل­عان­دىقتان, 2023 جىلى اليمەنت بويىنشا بورىشكەرلەر ءۇشىن 4 بوس ورىندار جارمەڭكەسى وتكىزىلسە, وعان 320 جۇمىس ورنىنا اشىق بوس جۇمىس ورىندارى بار 15-تەن اسا ءىرى كومپانيا (مىسالى, Forte Bank, Sulpak, Helios, رامس قازاقستان, ت.ب.) شاقىرىلدى.

بىراق وسىعان قاراماستان, بيىل قالا­لىق ادىلەت دەپارتامەنتى بارلىعى 78 بورىشكەر اكىمشىلىك جاۋاپكەرشىلىككە تارتۋعا, 5 تاۋلىككە دەيىن 81 اكىمشىلىك قاماۋ جازاسىن قولدانۋعا ءماجبۇر بولعان. سول سياقتى اليمەنت تولەۋدەن قاشقان 4 بورىشكەر قىلمىستىق جاۋاپكەرشىلىككە تارتىلسا, سوت ورىنداۋشىلارىنىڭ 4 ۇسىنىسى – قۇزىرلى ورگاندارىنىڭ قاراۋىندا.

«اليمەنت ءوندىرىپ الۋ جونىندەگى بارلىق قابىلدانىپ جاتقان شارانى ەسكەرە وتىرىپ, بورىشكەرلەر 50 ملن تەڭگەدەن اسا بەرەشەك تولەدى. وسى­لاي­شا, دەپارتامەنت سوت اكتىلەرىن ورىنداۋ جونىندەگى مىندەتتەردى شەشىپ, الداعى ۋاقىتتا دا ىستەردىڭ الەۋمەتتىك ما­ڭىز­دى ساناتتارىن ناقتى ورىنداۋ ءۇشىن جۇمىسىن جالعاستىرادى», دەيدى قالا­لىق ادىلەت دەپارتامەنتىنىڭ وكىلى.

سوت ورىنداۋشىلارى كەيدە «بەرسەڭ – قولىڭنان, بەرمەسەڭ – جولىڭنان», دەيتىن قادامدارعا بارۋعا ءماجبۇر بولىپ جاتادى. مىسالى, الماتىداعى سوت ورىنداۋشىلارى بيىل بورىشكەرلەردىڭ 3 جىلجىمايتىن م ۇلىگىن, 7 كولىگىن ساتۋ ارقىلى 20 ملن تەڭگەدەن اسا بەرەشەكتىڭ ورنىن تولتىردى.

تاقىرىپقا قاتىستى تاعى ءبىر ماسەلەنى اينالىپ وتۋگە بولمايدى. وكىنىشكە قاراي, اتا-انا جاۋاپكەرشىلىگىنەن قاش­قان­­داردان بولەك, ءوز مىندەتىنە ءجۇردىم-باردىم قارايتىن ماماندار دا تابىلادى. ايتقىمىز كەلىپ وتىرعانى, 2023 جىلى اليمەنت بويىنشا ارەكەتسىزدىگى ءۇشىن 8 جەكە سوت ورىنداۋشىسىنا قا­تىس­تى ليتسەنزيانىڭ قولدانىسىنان ايىرۋ تۋرالى ۇسىنىس جىبەرىلدى, 4 سوت ورىنداۋ­شىسى ليتسەنزيادان ايىرىلدى, تورتەۋى – سوت قاراۋىندا.

ال كوڭىلگە قۋانىش ۇيالاتاتىن مالى­مەت – 2023 جىلى 27-دەن اسا ادام وتبا­سى­مەن قايتا قاۋىشىپ, اليمەنت تولەۋ ماسەلەسى جويىلدى. سونىمەن قاتار اليمەنت ءوندىرىسىن ناقتى ورىنداۋ جانە بورىشكەرلەر مەن ءوندىرىپ الۋشىلار اراسىندا ىمىراعا كەلۋ ءۇشىن سوت ورىنداۋشىلارى كوبىنەسە مەدياتورلاردىڭ كومەگىنە جۇگىنەدى. وسى ورايدا 2023 جىلى 116 بىتىمگەرشىلىك كەلىسىم جاسال­دى.

قىسقاسى, اليمەنت تولەگىسى كەلمەي­تىن­دەردى تاۋبەگە كەلتىرىپ وتىراتىن ءتۇرلى شارالار بار دەسەك تە, ءالى دە اتا-انالىق پارىزىنان ءتۇرلى ايلا-شارعىمەن قاشىپ جۇرگەندەردىڭ ىشىندە ايەل ادامداردىڭ بولعانى وكىنىشتى-اق.

الماتى