فوتو: اشىق دەرەككوز
اۆتورلار پلەنارلىق ماجىلىستە كۇن تارتىبىندەگى ماسەلەدەن بۇرىن ەڭ اۋەلى «قازاق سوۆەتتىك سوتسياليستىك رەسپۋبليكاسىنىڭ مەملەكەتتىك ەگەمەندىگى تۋرالى» قازاق سسر دەكلاراتسياسىنىڭ جوباسى تالقىلانعانىن جازعان. سەسسيانىڭ العاشقى كۇندەرىندە دەكلاراتسيانىڭ نەگىزگى جوباسى تالقىلانىپ, وعان بالاما نەگىزدە «دەموكراتيالىق قازاقستان» دەپۋتاتتار توبىنىڭ جوباسى ۇسىنىلعان. سوعان وراي دەپۋتاتتاردان عانا ەمەس, جالپى جۇرتشىلىقتان تۇسكەن پىكىرلەر مەن ەسكەرتۋلەردى دەكلاراتسيا جوباسىنا ەنگىزۋ جونىندە ارنايى كوميسسيا قۇرىلىپ, ول دەپۋتات س.زيمانوۆتىڭ باسشىلىعىمەن ءبىر اپتادان استام جۇمىس ىستەگەن. مىنە, سول كوميسسيا جۇمىسى قورىتىندىسىندا تولىقتىرۋلار ەنگىزىلگەن دەكلاراتسيا جوباسى تاعى دا قىزۋ تالقىعا ءتۇسىپ, دەپۋتاتتار وعان اسا مۇقيات قاراعان ەكەن. پارلامەنت مۇشەلەرى دەكلاراتسيانىڭ ءاربىر سويلەمىنە, سوزىنە جەتە ءمان بەرىپ, توقتالىپ, ايتىلعان ۇسىنىستى سول بويدا داۋىسقا سالىپ وتىرعان كورىنەدى.
تىلشىلەر ءۇزىلىس اراسىندا رەسپۋبليكانىڭ ەگەمەندىك الۋداعى باعدارىنىڭ جوباسى تۋرالى پىكىرلەرىن ءبىلۋ ءۇشىن بىرنەشە دەپۋتاتتى اڭگىمەگە تارتىپ كورىپتى. ءبىز قازىر دەپۋتاتتاردىڭ سول سوزدەرىن تۇگەل بەرىپ وتىرمىز.
التىنشاش جاعانوۆا:
- رەسپۋبليكامىزدىڭ ەگەمەندىگى تۋرالى ماسەلەگە كەلگەندە پارلامەنت مۇشەلەرىنىڭ وعان ەنجار قاراماي, قىزۋ پىكىرتالاس تۋعىزۋى, تىپتەن بالامالى دەكلاراتسيا جوباسىن ۇسىنۋى زاڭدى قۇبىلىس دەپ ويلايمىن. ويتكەنى قابىلدانعالى وتىرعان قازاق سسر-ءنىڭ ەگەمەندىگى تۋرالى دەكلاراتسيا جوباسى ءبىزدىڭ حالىقتىعىمىزدى ايقىنداپ, بولاشاعىمىزدى باعدارلاپ بەرمەك. ياعني, بۇل – ءبىزدىڭ رەسپۋبليكامىزدىڭ ەگەمەندىك الۋ جولىنداعى باعدارى. الايدا, «دەموكراتيالىق قازاقستان» دەپۋتاتتار توبىنىڭ دەكلاراتسياسىنىڭ نەگىزگى جوباسىنداعى ويلاردى تەك قانا قازاق ۇلتىنىڭ مۇددەسىن كوزدەۋ دەپ ءتۇسىنۋى جانىمىزعا باتادى. نەگىزگى جوبانى تالقىلاۋ كەزىندە كەيبىر دەپۋتاتتاردىڭ قىزۋ قاندىلىقپەن ەركىن سويلەپ, تىپتەن قازاق حالقىنىڭ نامىسىنا تيەتىن پىكىرلەر بىلدىرگەنى تىم اسقاقتاۋشىلىق. بۇل تاريحتى بۇرمالاۋ. ارينە, مەن «دەموكراتيالىق قازاقستاندى» قالايتىنداردىڭ بارلىق پىكىرلەرىن جوققا شىعارىپ تۇرعان جوقپىن. ولاردا رەسپۋبليكا بولاشاعىن ويلاعان كەلەلى پىكىرلەر دە بار. سوندىقتان دا, نەگىزگى جوبانى قايتا قاراعانىمىز, تولىقتىرۋلار ەنگىزگەنىمىز دۇرىس بولدى عوي دەپ ويلايمىن. ارنايى كوميسسيا قۇرىلىپ, بالامالى جوباداعى ۇسىنىستاردى عانا ەمەس, جالپى جۇرتشىلىقتان تۇسكەن بارلىق پىكىرلەردى ەسكەرىپ, بۇگىنگى تالقىلاپ وتىرعان دەكلاراتسيانىڭ تولىقتىرىلعان جوباسىن ۇسىنۋى – جوعارعى سوۆەتتىڭ ۇلكەن ءىسى دەپ باعالايمىن. بۇل جوبا بارلىق قازاقستاندا مەكەندەگەن حالىقتاردىڭ مۇددەسىن تولىقتاي قاناعاتتاندىرۋدى كوزدەگەن. سوندىقتان, رەسپۋبليكامىزدىڭ بۇگىنگى تىنىسىنا, ماقساتىنا ساي كەلەدى دەپ ويلايمىن.
سۇلتان سارتاەۆ:
- مەن دەكلاراتسيانىڭ نەگىزگى جوباسىنا تولىقتىرۋلار مەن وزگەرىستەر ەنگىزۋ ءۇشىن قۇرىلعان كوميسسياعا مۇشە بولدىم. كوميسسيانىڭ جۇمىسى بارىسىندا ءبىز بالامالى نەگىزدەگى جوباعا دا, حالىقتان جازباشا تۇسكەن پىكىرلەرگە دە جەتە ءمان بەردىك. قايتكەندە دە ءبىزدىڭ رەسپۋبليكامىزدىڭ دەكلاراتسياسى قازاقستاندا مەكەندەگەن بارلىق حالىقتاردىڭ تەڭ پراۆولى دامۋىن قامتاماسىز ەتەتىندەي بولۋىنا, ءبىزدىڭ وزگە حالىقتارمەن تەرەزەمىز تەڭ ەل ەكەندىگىمىزدى بىلدىرەتىن ەگەمەندىككە جەتۋىمىزگە باسا نازار اۋداردىق. ويتكەنى, بۇل قۇجات كەلەشەكتە رەسپۋبليكا ومىرىندە اسا ماڭىزدى رول اتقارماق. بۇل الدا قارالاتىن قازاق سسر كونستيتۋتسياسىن قابىلداۋدا, وداقتىق شارت جاساۋدا نەگىزگە الىنادى. سوندىقتان دا, تەك بۇگىنگىسىن ويلاپ, ەلىمىزدىڭ بولاشاعىن باعدارلاماي, بۇرا تارتقىسى كەلەتىندەرگە عىلىمي نەگىزدە تۇسىنىك بەرۋگە تىرىسۋدامىن. مۇنى ايتىپ وتىرعان سەبەبىم: «دەموكراتيالىق قازاقستان» توبىنداعى دەپۋتاتتار, سونداي-اق رەسپۋبليكامىزدىڭ كەيبىر جۇرتشىلىعى «ۇلتتىق رەسپۋبليكا دەگەندى جويىپ, ازاماتتىق قوعام قۇرايىق» دەگەن پىكىر ايتادى. ال, ولارعا مەن الەمدىك تاجىريبەلەرگە سۇيەنە وتىرىپ, مىنانى ايتقىم كەلەدى: سىزدەر ويلاعانداي ۇلتتىق مەملەكەت ازاماتتىق قوعامعا, ياعني پراۆولىق مەملەكەتكە قايشى كەلمەيدى. ماسەلەن, انگليا – پراۆولىق مەملەكەت. الايدا, ول اعىلشىنداردىڭ ۇلتتىق مەملەكەتى. سونداي-اق, فرانتسيا, يسپانيا, جاپونيا تاعى دا باسقا ۇلتتىق نەگىزدەگى پراۆولىق مەملەكەتتەردى مىسالعا كەلتىرۋگە بولادى. ءبىز دە وسى مەملەكەتتەردىڭ ۇلگىسىندە ءوزىمىزدىڭ ەگەمەندى, ۇلتتىق رەسپۋبليكامىزدى دامىتامىز, گۇلدەندىرەمىز. دەكلاراتسياداعى قازاق دەگەن سوزدەن قورقاتىن ەشتەڭە دە جوق. قازاق ۇلتى, سوناۋ ەرتە داۋىردەن ءتىلى, ءدىلى قالىپتاسقان, كىندىك قانى تامعان ءوز اتامەكەنى بار حالىق قوي. ەندى كەلىپ ونى مۇلدە سىزىپ تاستاۋ مۇمكىن ەمەس.
قادىر مىرزاليەۆ:
– دەكلاراتسيا جوباسىنىڭ ءاربىر سويلەمى, ءتىپتى سوزىنە ءمان بەرىپ, تالقىعا سالۋىمىزدىڭ ءوزى دەپۋتاتتاردىڭ رەسپۋبليكا ەگەمەندىگىنە ەنجار قارامايتىنىن كورسەتىپ وتىر. الايدا, كەيبىر ەلدىگىمىزگە, ەگەمەندىگىمىزگە پايداسى تيە قويمايتىن پىكىرلەردىڭ بەلەڭ الۋى كىم-كىمگە دە ءتيىمدى بولا قويماس. ەگەمەندىك ەگەسپەن كەلمەيدى. قايتا ول ءبىزدىڭ رەسپۋبليكامىزداعى بارلىق ۇلتتاردىڭ ىنتىماعى, بىرلىگى ارقاسىندا عانا كەلەدى. سوندا عانا ءبىزدىڭ رەسپۋبليكا ەكونوميكاسى, مادەنيەتى گۇلدەنگەن ەلگە اينالماق. ەل بولاشاعىن ويلاماي, تەك ءوزىنىڭ بۇگىنگىسىن ويلاعان دەپۋتاتتارعا توقتاۋ سالايىق.
1990 جىلدىڭ 25 قازان كۇنگى 18 ساعات 55 ءمينوتتى ەسىمىزگە ساقتايىق. قازاقستان پارلامەنتى وسى ساتتە رەسپۋبليكا كوپ ۇلتتى حالقىنىڭ مۇددەسىنە قىزمەت ەتەتىن ەگەمەندىك تۋرالى تاريحي دەكلاراتسيانى قابىلدادى!
