بۇل رەتتە پرەزيدەنت ق.ك.توقاەۆتىڭ: «مەملەكەتتىك ەگەمەندىك تۋرالى دەكلاراتسيا قاستەرلى تاۋەلسىزدىگىمىزگە جول اشتى. رەسپۋبليكا كۇنىن ۇلتتىق مەرەكە رەتىندە جاڭا مازمۇندا اتاپ وتەمىز. وسى باستاما جۇرتتىڭ كەڭ قولداۋىنا يە بولىپ, داستۇرگە اينالارىنا سەنىمدىمىن» دەگەن تۇجىرىمى تاريحي ساباقتاستىقتى ايقىندايدى.
وركەنيەتتى ورەدە مەملەكەتشىل ىزدەنىستەر تاجىريبەسى – تۇركىستان مۇحتارياتى, الاش اۆتونومياسى, كەڭەستىك تۇركىستان رەسپۋبليكاسى مەن قازاق رەسپۋبليكاسى – ەل ەگەمەندىگى مەن تاۋەلسىزدىگىنىڭ ىرگەتاسى. ونىڭ سوقتىقپالى, سوقپاقسىز بولعانى دا بەلگىلى.
قازىنالى حالقىمىز «ەلۋ جىلدا ەل جاڭا, ءجۇز جىلدا – قازان» دەيدى. ماعىناسى دامۋ بەلەستەرىن مەڭزەسە دە, اي مانىنەن دە الىس ەمەس. مۇنى ءسوز قادىرىن بىلەتىندەر جەتە تۇسىنەدى. 1920 جىلى 6 قازاندا جاريالانعان قازاق كەڭەستىك اۆتونوميالىق رەسپۋبليكاسى مەن 1990 جىلى 25 قازاندا جاريالانعان قازاق رەسپۋبليكاسى ەگەمەندىگىنىڭ ساباقتاستىعى دا – تاريحي فاكت.
ەرەكشە دەرەك: 20-جىلدارى ۇلت باسپاسوزىندە كەشەگى الاش پەن جاڭا وكىمەتتى ساياسي تۇرعىدان ۇيلەستىرگەن اۆتونوميا تۋرالى كوپ جازىلعان. بۇعان اقىن ماعجان «اۆتونوميا كىمدىكى؟» دەپ كوسەمسوزبەن ءتىل قاتسا, قايراتكەر سماعۇل «اۆتونوميا» اتتى اڭگىمە ارناعان. ەكەۋىنىڭ دە پىكىرى – ۇلت بىرلىگىنە, جاڭا بيلىك جۇيەسىن ەلگە جاقىنداتۋعا, قوعامدىق پاراساتقا باعىتتالعان. كوپ كەشىكپەي مىرجاقىپ دۋلات ۇلى ورىنبوردان ەمەس, تۇركىستان كەڭەستىك اۆتونومياسىنىڭ باس گازەتى – «اقجول» مىنبەرىنەن ء«وز تىزگىنى وزىنە تيگەن ءبىزدىڭ قازاق-قىرعىز ەڭبەكشىلەرى ەندى نە ىستەۋ كەرەك؟» دەپ وي تاستايدى.
ءدال وسى تۇستا 1920 جىل مەن 1990 جىل اراسىنا پاراللەل جۇرگىزۋگە بولادى. مىرجاقىپ قازاققا كەڭ تاراعان سول باسىلىمدا نەگىزگى ماسەلەلەرگە ارناپ قاداۋ-قاداۋ ماقالا جاريالاعان. «ەكى بالاداي ەكى رەسپۋبليكا – تۇركىستان, قازاقستان ۇلكەن ۇيدەن ەنشى الىسىپ, ەن سالىسىپ شىققانداي بولسا دا, تۇرمىس جۇزىندە ءبىر-بىرىنەن ايىرىلىسا المايتىنى انىق» دەپ ءبىر قايىرادى. ەستەرىڭىزدە مە, 1917 جىلى 5-13 جەلتوقسانداعى جالپىقازاق سەزىندە اۆتونوميا ماسەلەسى پاتۋالاسقاندا, مىرجاقىپ ەكى سەرىگىمەن تاشكەنتكە جىبەرىلمەپ پە ەدى؟ بۇل شەشىم ەل بىرلىگىنىڭ ارقاۋى ەكەن. 1920-1921 جىلدار باسپاسوزىندە وقىعانداردى كەڭسە جۇمىسىنا تارتۋ, جەدەل مۇعالىمدەر كۋرسىن ۇيىمداستىرىپ, جاپپاي ساۋات اشۋ, قىتاي جەرىنە بوسقان قانداستاردى قايتارۋ, سوعىستان, توڭكەرىستەن كۇيزەلگەن شارۋاشىلىقتى تۇزەۋ, اشتىقپەن كۇرەس, شەكارانى ايقىنداۋ, زاۋىت-فابريكتەردى قايتا جاراقتاندىرۋ, ايەلگە تەڭدىك اپەرۋ, دەنساۋلىق مەكەمەلەرىن جۇيەلەۋ, ءباسپاسوز, كىتاپ, مادەنيەت سالاسىن جولعا قويۋ ت.ب. ماسەلەلەر كوتەرىلدى. بۇل 1990-1991 جىلدارى ءسال باسقاشا, زامانىنا ساي مازمۇندا قايتالاندى.
ءيا, عاسىردىڭ جۇگى دەرلىك جۇمىس. بۇعان ۇلت ۇستازى احمەت بايتۇرسىن ۇلى سىندى زيالىلار (ۇكىمەت مۇشەسى) باستاپ, وزگە وقىعاندار قوستاپ, ايانباي اتسالىستى. وعان تاريح كۋا.
ال 1990 جىلى جاريالانعان «ەگەمەندىك دەكلاراتسياسى» مەن ازاتتىق جولىنداعى سارابدال ءىس-قيمىل, تەرەڭ الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق داعدارىستان ەلدى الىپ شىعۋ, حالىقتىڭ بەرەكە-بىرلىگى, «قۇيىلسىن كوشىڭ!» دەپ اتاجۇرتقا قانداستاردى شاقىرۋ ت.ب. باستامالاردىڭ دا وتان تاريحىندا ەلەۋلى ورنى بار.
ءتىپتى ساياساتتانۋشىلار جازىپ جۇرگەندەي, 1990 جىلدىڭ 25 قازانى مەن 1991 جىلدىڭ 16 جەلتوقسانى اراسىندا قازاقستان «شەشۋشى ءبىر كەزەڭدى ءجۇرىپ ءوتتى».
تاۋەلسىزدىكتىڭ 30 جىلى دا – ءبارىمىزدىڭ كوز الدىمىزدا. جاقسىلىققا قۋاندىق, جەڭىستەرگە مارقايدىق, سونىمەن قاتار قاتەلىكتەن اششى ساباق الدىق. قيىندىقتار, كۇردەلى جاعدايلار شىڭدادى. ەلدەگى احۋالدان تىس الەمدىك پاندەميا, جاھاندىق قاقتىعىس-سوعىستار زيانى ءبىزدى دە اينالىپ وتپەدى. «قاسىرەتتى قاڭتاردىڭ» دا زاردابى از بولمادى...
جوق, ءبىز – مىڭ ءولىپ, مىڭ تىرىلگەن جۇرتپىز. ەلدىك كۇش-جىگەر, ۇلتتىق نامىس پەن دانالىق, ەتنوسارالىق بەرەكە-بىرلىك قازىر دە, بولاشاقتا دا قيلى قيىندىقتان الىپ شىعاتىنىنا سەنىمدىمىز.
مەملەكەت باسشىسىنىڭ اقش, قىتاي, رەسەي, تۇركيا, گەرمانيا, اراب ەلدەرىنە جاساعان رەسمي ساپارلارى مەن ورتالىق ازيا رەسپۋبليكالارى باسشىلارىمەن ارىپتەستىك قارىم-قاتىناسى قازاقستاننىڭ سىرتقى ساياساتتاعى ءورىستى دەڭگەيىن ايقىنداپ, ينۆەستيتسيا مەن جاڭا تەحنولوگيالاردىڭ كەلۋىنە, ءوڭىردىڭ ىنتىماعىن ساقتاۋعا وڭ ىقپال ەتىپ وتىر.
وتانىمىزداعى ساياسي وزگەرىستەرگە كەلسەك, مەملەكەت باسشىسىنىڭ سىندارلى رەفورمالارى ەلىمىزدىڭ قوعامدىق قۇندىلىقتار جۇيەسىن جاڭارتىپ, ازاماتتىق بەلسەندىلىك پەن جاۋاپكەرشىلىكتى ارتتىردى. قوعام مەن مەملەكەت اراسىندا سەنىم مەن ارىپتەستىك ورناي باستادى. بۇل – ادىلەتتىك پەن پاراسات قاعيداتى.
ءبىرتۋار قايراتكەر ءاليحان بوكەيحان: «تاريح – ءتۇزۋ, ءجوندى ۇيرەتۋشى» دەيدى. ەگەمەندىك پەن ازاتتىق, ەلدىك پەن مەملەكەتتىلىك جولى بارىمىزدەن وتكەنگە, بۇگىنگە, كەلەشەككە جاۋاپتى قاراۋدى تالاپ ەتەدى.
