بىرنەشە جىل بۇرىن «قازسۋشار» رمك اقتوبە, جامبىل, تۇركىستان, الماتى وبلىستارىنداعى سۋارمالى جەرلەردىڭ سۋ شارۋاشىلىعى ينفراقۇرىلىمىن قالپىنا كەلتىرۋ جوبالارىنا ەۋروپالىق قايتا قۇرۋ جانە دامۋ بانكىنەن (ەقدب) 60,9 ملرد تەڭگە جانە يسلام دامۋ بانكىنەن (يدب) 53,2 ملرد تەڭگە قارىز العانى ءمالىم. كەيىننەن مەملەكەتتىك كاسىپورىن بۇل قارىزداردان باس تارتۋعا نەمەسە ولاردىڭ سوماسىن تومەندەتۋگە, سونداي-اق وسى قاراجات جىبەرىلگەن نىساندارعا تەكسەرۋ جۇرگىزۋگە كىرىسەتىنىن حابارلادى.
جالپى العاندا, قارىز قاراجاتىنىڭ 40%-ى پايدالانىلسا, قالعانى اگرەگاتسيالىق جەلىلەردى قالپىنا كەلتىرۋ ءۇشىن جوبالىق-سمەتالىق قۇجاتتاما جيىنتىعىنىڭ (جسق) دۇرىس الىنباۋىنا بايلانىستى يگەرىلمەي قالعان. ناقتىراق ايتقاندا, 2018 جىلدان بەرى 18,9 ملرد تەڭگە ءوز ارناسىن تاپپاي كەلەدى. بەس جىلدان بەرى شوتتاردا جيناقتالىپ جاتقان قاراجاتتىڭ اينالىمعا ەنىپ, ازاياتىن ءتۇرى جوق. جوعارى اۋديتورلىق پالاتانىڭ اقپاراتىنا قاراعاندا, قارجى-شارۋاشىلىق قىزمەتتى ءتيىمسىز باسقارۋ, جوبالىق مەنەدجمەنتتىڭ قاتەلىكتەرى جانە سۋ تۇتىنۋشىلارىنىڭ قولدا بار قارىزدارى كومپانيانىڭ قارجىلىق جاعدايىنىڭ تۇراقسىزدىعىنا الىپ كەلگەن. مەملەكەتتىك قارجىلاندىرۋ توقتاتىلعان جاعدايدا ماتەريالدىق اكتيۆتەردىڭ توزۋى جوعارى «قازسۋشاردىڭ» تۇراقسىز قارجىلىق جاعدايى وعان جاڭا اكتيۆتەردى دەربەس ساتىپ الۋعا مۇمكىندىك بەرمەيدى. سونداي-اق ولار ءوز نىساندارىنا جوندەۋ جاساپ, تەحنيكالىق قىزمەت كورسەتە المايدى. بۇعان قوسا حالىقارالىق قارىزدار شەڭبەرىندە جوبالاردىڭ ءالسىز ىسكە اسىرىلۋى كاسىپورىننىڭ قوسىمشا شىعىندارىنىڭ ۇلعايۋىنا ۇرىندىردى.
ينفوگرافيكانى جاساعان – زاۋرەش سماعۇل, «EQ»
جوبالاۋ كەزىندە جىبەرىلگەن قاتەلىكتەرگە, سونداي-اق يرريگاتسيالىق جۇيەلەردىڭ ساقتالۋى قامتاماسىز ەتىلمەۋىنە بايلانىستى اقتوبە وبلىسىنىڭ تۇراقتى سۋارۋ وبەكتىلەرىن رەكونسترۋكتسيالاۋ جونىندەگى اياقتالعان جوبالارى پايدالانىلماي وتىر. سول سەكىلدى 2020 جىلى الماتى وبلىسىنىڭ فەرمەرلەرى يدب قارىزى بويىنشا يرريگاتسيالىق جەلىلەردى جوندەۋ جۇمىستارى ساپاسىز جۇرگىزىلگەنىنە شاعىمدانعان ەدى. جىلدار بويى ءوز شەشىمىن تاپپاعان بىرقاتار گيدروتەحنيكالىق نىساننىڭ قاناعاتتانارلىقسىز جاعدايىنا قاراماستان, تىرەك گيدروتەحنيكالىق نىسانداردىڭ قاۋىپسىزدىگى دەكلاراتسيالانبايدى, فيزيكالىق توزۋدى انىقتاۋدىڭ شىنايى ادىستەمەسى جوق. سالدارىنان ولاردىڭ ناقتى جاعدايى بويىنشا تالداۋ بۇرمالانۋى مۇمكىن. ماسەلەن, «قازسۋشار» بالانسىندا تۇرعان بۇل قۇرىلىستاردى اۆتوماتتاندىرۋ وتە تومەن دەڭگەيدە قالىپ وتىر. 5 932 سۋ شارۋاشىلىعى نىساندارىنىڭ تەك 118-ءى (2%) اۆتوماتتاندىرىلعان. ونىڭ وزىندە اۆتوماتتاندىرۋ تەك 47 نىساندا (40%) جۇمىس ىستەيدى.
وپەراتسيالىق شىعىندار, ينۆەستيتسيالىق جوبالاردى ىسكە اسىرۋداعى كەمشىلىكتەر, سونداي-اق حالىقارالىق بانكتەر الدىنداعى قارىزدىق مىندەتتەمەلەر كاسىپورىندى قۇردىمعا اكەتىپ بارا جاتقانداي. بۇل جاقىندا «قازسۋشاردىڭ» الداعى بەس جىلعا ارنالار ارقىلى سۋ بەرۋدىڭ جاڭا تاريفتەرىن بەكىتۋ جونىندەگى وتىنىمىنەن دە بايقالدى. ورتاشا العاندا, تاريف ەكى ەسەدەن اسا قىمباتتاۋى مۇمكىن. شارۋاشىلىق جۇرگىزۋ قۇقىعىنداعى مەملەكەتتىك كاسىپورىن مەحانيكالىق سۋمەن قامتاماسىز ەتىلەتىن اۋىل شارۋاشىلىعى وندىرۋشىلەرى ءۇشىن سۋارۋ قۇنىن تەكشە مەترىنە 27,8 تەڭگەدەن 59,2 تەڭگەگە ء(وسىم 112%-عا دەيىن) ۇلعايتۋدى ۇسىندى. سۋ وزدىگىنەن اعاتىن فەرمەرلەر ءۇشىن ءتاريفتى تەكشە مەترىن 0,665 تەڭگەدەن 1,436 تەڭگەگە دەيىن ء(وسىم 116%) ۇلعايتۋ سۇرالدى.
«قازسۋشار» سۋارۋعا ارنالعان اگروبيزنەس شىعىندارى اكىمدىكتەر ارقىلى بولىنەتىن مەملەكەتتىك سۋبسيديالارمەن ءىشىنارا وتەلەتىنىن العا تارتادى. ولار كەيىنگى جىلدارى تۇتىنىلاتىن كولەمدەر مەن سۋ ۇنەمدەۋ تەحنولوگيالارىن پايدالانۋعا بايلانىستى بەكىتىلگەن سۋ پايدالانۋ ءتاريفىنىڭ 75%-ىنا دەيىن قارجىلاندىرادى. بىراق سۋ بەرۋ ءتاريفىنىڭ وسۋىمەن مەملەكەتتەن سۋبسيديالار كولەمىن دە ۇلعايتۋعا تۋرا كەلەتىنىن, ال سول سۋبسيديانىڭ ءوزى سالىق تولەۋشىلەردىڭ ەسەبىنەن قالىپتاساتىنىن ەسكەرگەن ءجون. وعان قوسا سۋ شارۋاشىلىعى نىساندارىن رەكونسترۋكتسيالاۋدىڭ ءتۇرلى جوباسى اياسىندا ونىڭ شىعىنى دا ازايماي تۇر. قازىردە سۋ كولەمىنىڭ 70%-ىن اۋىل شارۋاشىلىعى وندىرۋشىلەرى تۇتىنادى. بىلتىر ارنالار ارقىلى تۇتىنۋشىلارعا ءىس جۇزىندە 9,4 ملرد تەكشە مەتر سۋ بەرىلسە, شىعىن كولەمى (نەگىزىنەن شارۋاشىلىقارالىق جانە شارۋاشىلىقىشىلىك ارنالاردا) 2,15 ملرد تەكشە مەتردى قۇراعان. ياعني سۋ شارۋاعا تولىق كولەمدە جەتپەي, جارتى جولدا جوعالىپ جاتىر. ەگەر ناقتى تۇتىنعان سۋ كولەمىن عانا تولەيتىن بولسا, اگرارشىلار ءتاريفتىڭ كوتەرىلۋىنە قارسى ەمەس. بىراق ولار ارنالار مەن جەلىلەردە ورىن الاتىن ارتىق شىعىندار ءۇشىن تولەپ جاتىر. بۇل رەتتە فەرمەرلەر سۋارۋ شىعىندارىن سۋبسيديالاۋدى الىپ تاستاۋدى ۇسىندى. ونىڭ ورنىنا وسى قىزمەتتى جەتكىزۋشىنى سۋبسيديالاي وتىرىپ, اۋىل شارۋاشىلىعى وندىرۋشىلەرى ءۇشىن اقىلعا قونىمدى تاريف بەلگىلەۋ قاجەت دەپ سانايدى ولار.
سونىمەن قاتار «قازسۋشاردىڭ» تۇسىندىرۋىنشە, قارىز قاراجاتىن قايتارۋ بويىنشا شىعىنداردى تەك جوبالىق اۋماقتاردا ەسەپكە العان جاعدايدا تاريفتەر دەڭگەيى بولجامدى تۇردە ونداعان ەسەگە ارتادى جانە تەك كورسەتىلگەن وڭىرلەردىڭ تۇتىنۋشىلارىنا سالماق تۇسەدى. سوندىقتان ەقدب مەن يدب قارىزدارىن قايتارۋ مەن ولار بويىنشا سىياقىلار تولەۋدى ەسكەرە وتىرىپ, رەسپۋبليكالىق تاريفتىك سمەتا بەكىتۋ ۇسىنىلدى. تاريفتەردىڭ كۇرت وسۋىنە جول بەرمەۋ ءۇشىن قارىزدى وتەۋ بويىنشا جۇكتەمەنى بارلىق وڭىرگە ءبولۋ, اۋىل شارۋاشىلىعى تاۋارىن وندىرۋشىلەر ءۇشىن تاريفتەردىڭ دەڭگەيىن تەڭەستىرۋ كوزدەلىپ وتىر. ياعني وڭتۇستىك ايماقتاردا تولىق جاڭعىرتىلماعان سۋ شارۋاشىلىعى ينفراقۇرىلىمى ءۇشىن قارىزدى باسقا وڭىرلەر دە تولەۋى قاجەت. ماسەلەن, وڭتۇستىكتىڭ سالىنباعان سۋارۋ جۇيەلەرىنە الىنعان قارىزدى «قازسۋشاردىڭ» نەگىزگى كىرىس كوزى ‒ ق.ساتباەۆ اتىنداعى ارنا تولەيدى. ناتيجەسىندە, تاريفتەن تۇسكەن اقشا ونىڭ وزىنە بۇيىرمايدى, سايكەسىنشە قايتا قالپىنا كەلتىرۋ جۇمىستارىن جۇرگىزۋگە, قىزمەتكەرلەرىنىڭ جالاقىسىن كوتەرۋگە قاجەتتى قاراجاتتان ايىرىلادى.
سونىمەن قاتار ەكىباستۇز گرەس ەلىمىزدىڭ سولتۇستىگىنىڭ باسىم بولىگىن, سونىڭ ىشىندە استانا مەن ولارعا سۋ بەرەتىن ساتباەۆ ارناسىن ەلەكتر قۋاتىمەن قامتاماسىز ەتەتىنى بەلگىلى. ول سونداي-اق ەنەرگيا تاپشى وڭتۇستىك ءوڭىر ءۇشىن ەلەكتر قۋاتىن وندىرەدى. ەگەر ەلەكتر ستانسالارى ءۇشىن سۋ بەرۋ قۇنى قىمباتتايتىن بولسا, وندا بۇل كەلەسى جىلى ەل ەكونوميكاسىنىڭ ەداۋىر بولىگى ءۇشىن, ونىڭ ىشىندە «قازسۋشاردىڭ» ءوز تۇتىنۋى ءۇشىن ەلەكتر ەنەرگياسىنا تاريفتەردىڭ وسۋىنە اسەر ەتەدى.
كاسىپورىننىڭ 2024-2028 جىلدارعا ارنالعان ينۆەستيتسيالىق باعدارلاماسى گيدروتەحنيكالىق نىسانداردى قايتا جاڭارتۋدى, جوبالىق قۇجاتتامانى ازىرلەۋدى, 111 ملرد تەڭگە سوماسىنا جابدىقتار مەن ارنايى تەحنيكانى ساتىپ الۋدى كوزدەيدى. سونداي-اق ەقدب مەن يدب-نىڭ 69 ملرد تەڭگە كولەمىندەگى قارىز قاراجاتى پايدالانىلماق. بۇل رەتتە ءتاريفتىڭ وسۋىنە سالىنعان ينۆەستيتسيالار مەملەكەتتىك كاسىپورىننىڭ وندىرىستىك كورسەتكىشتەرىن قانشالىقتى جاقسارتاتىنى ماڭىزدى.
سۋ تاپشىلىعى پروبلەماسى جىلدان-جىلعا كۇردەلەنىپ بارادى. جاھاندىق جىلىنۋ, ترانسشەكارالىق سۋلارعا تاۋەلدىلىك, سۋدى ءتيىمسىز پايدالانۋ ناتيجەسىندە 2030 جىلعا قاراي سۋ تاپشىلىعىنا تاپ بولۋىمىز مۇمكىن. ءارى قاراي حالىق پەن ەكونوميكانىڭ ءوسۋ ۇردىسىنە ساي تاپشىلىق 12-15 ملرد تەكشە مەترگە دەيىن بارادى. ال بىزدە جاۋاپتى سۋ تۇتىنۋ مادەنيەتى جوق. اۋىل شارۋاشىلىعىنداعى شىعىندار جەكەلەگەن ايماقتاردا 40 پايىزعا جەتىپ, سۋ نىساندارىنىڭ ناقتى توزۋى 60 پايىزدان اسادى. سوندىقتان پرەزيدەنت حالىققا جولداۋىندا سۋدى ۇنەمدەۋدىڭ وزىق تەحنولوگيالارىن ەنگىزۋدى جىلىنا كەمىندە 150 مىڭ گەكتارعا دەيىن جەدەلدەتۋ, 20 جاڭا سۋ قويماسىن سالۋ, كەمىندە 15 جۇمىس ىستەپ تۇرعان سۋ قويماسىن قايتا جاڭارتىپ, كەمىندە 3 500 شاقىرىم كانالدى جاڭعىرتۋ جانە تسيفرلاندىرۋ قاجەتتىگىن نىعىزدادى. بۇل ماڭىزدى مىندەتتەردىڭ ورىندالۋى سۋ شارۋاشىلىعى جۇيەسىن دامىتۋمەن دەربەس اينالىساتىن جاڭا ۆەدومستۆونىڭ, ۇلتتىق گيدروگەولوگيالىق قىزمەتتىڭ بىلىكتىلىگىنە بايلانىستى بولماق. ونىڭ اياسىندا «قازسۋشار», «نۇرا توپتىق سۋ قۇبىرى» جانە باسقا دا نەگىزگى كومپانيالاردى قوسا العاندا, ەلدىڭ سۋ شارۋاشىلىعىن باسقارۋدىڭ بۇكىل جۇيەسى تۇبەگەيلى وزگەرۋگە ءتيىس.
