حالىقتىڭ ءوز ادامى

الەمدىك داعدارىس بۇگىنگى وركەنيەتتى قوعامنىڭ دامۋ بارىسىنا جان-جاقتى, تەرەڭ تالداۋ جاساۋدى قاجەت ەتىپ وتىر. داع­دا­رىس قارجىلىق, ەكونوميكالىق قانا باعىت الماي, ساياسي جۇيەلىلىك سيپاتقا يە بولۋدا. ساياساتكەرلەردى, گۋمانيتارلىق ءىلىم­نىڭ وقىمىستىلارىن, الەم ويشىل­دارىن ەكونوميكالىق زاڭدىلىقتاردىڭ قىر-سىرلارىمەن قاتار قوعامدى باس­قارۋدىڭ ساياسي جۇيەسى دە ويلاندىرا باستادى. باتىستىڭ ليبەرال-دەموكرات­تارىنىڭ ءىلىمى, يدەيالىق تۇجىرىمدارى بۇل كۇندە توقىراۋعا ۇشىراپ, ىركىلىسكە تاپ بولىپ, سىر بەرە باستادى. بۇگىنگى ساياساتكەرلەر ەكونوميكالىق ساتسىزدىكتەردىڭ ءبىر ۇشىن ساياسي جۇيەنىڭ جەتىلمەگەندىگىمەن, بيلىكتىڭ ولاقتىعىمەن, باسقارۋ ءتاسىلىنىڭ ءوزىن اقتاماۋىمەن بايلانىستىرىپ وتىر. بايىرعى ەۋروپا ەلدەرىندە باسشىلىق تۇراقتاماي, ءجيى اۋىسۋدا, حالىق ءوزى سايلاعان باسشىلارى­نان ءتۇڭىلىپ, ونى اۋىستىرۋعا ءماجبۇر بو­لۋدا. ماسەلەن, بريتانيانىڭ ليبەرالدىق پارتياسى جۋىردا سايلاۋدا جەڭىلىسكە ۇشىراپ, ونىڭ جەتەكشىسى گوردون براۋن ۇكىمەت باسىنان كەتتى. گرەكيا مەن ەۋرو­پالىق وداقتىڭ بىرقاتار ەلدەرىنە ءتونىپ تۇرعان قارجىلىق داعدارىس قاۋپى جۇرت­شىلىقتى الاڭداتىپ وتىر. بۇل نەنى كورسەتەدى؟ ەكونوميكالىق داعدارىس ساياسي داعدارىستىڭ دا توركىنىن, تۇپكى سەبەپتەرىن جالاڭاشتاپ, ايگىلەي تۇسۋدە. سوندىقتان دا, بۇل كۇندە ساياسي باسقارۋدى جەتىلدىرۋ جايى كۇن تارتىبىنە قاتتى قويىلىپ وتىر. وسىعان وراي ءبىزدىڭ ەلىمىزدە دە ساياسي باسشىلىقتىڭ دارەجەسىنە, ونىڭ قوعامعا ىقپالى, حالىقتىڭ تىلەك-تالاپتارىن قانا­عاتتاندىرۋ جايى ۇلكەن ماڭىزعا يە بولۋدا. وسى ورايدا ەلىمىزدەگى پرەزيدەنت­تىك بيلىك, پارلامەنتاريزمنىڭ ورناۋى ساياساتكەرلەردىڭ دە, عالىمداردىڭ دا, زيالى قاۋىمنىڭ دا نازارىنا ءجيى ىلىگە باستادى. اسىرەسە, الەمدەگى حالىقارالىق احۋالدىڭ كۇردەلىلەنە تۇسۋىنە وراي ەلباسىمىزدىڭ جۇرگىزىپ وتىرعان ساياساتى, ونىڭ زامانا تالابىنا ساي باسشىلىقتى جەتىلدىرىپ, ىسكەرلىك تانىتىپ وتىرعانى كوپتىڭ كوڭىلىنەن شىعۋدا. سوڭعى ۋاقىتتا ءباسپاسوز بەتىندە ەلباسى ساياساتىنا حالىقتىڭ كوزقاراسى, ونى قولداۋى, ۇلت كوشباسشىسىنىڭ قايراتكەرلىك, ساياسات­كەرلىك, ينتەللەكتۋالدىق, ادامي قاسيەت­تەرى ءجيى ءسوز بولىپ, بۇلاردان كوپشىلىكتىڭ ەلباسى ساياساتىنا ريزاشىلىق سەزىمى ايقىن اڭعارىلۋدا. نۇرسۇلتان نازارباەۆ – قاراپايىم حالىقتىڭ سۇيىسپەنشىلىگىنە لايىق تۇلعا. ارينە, ول بۇل دارەجەگە وڭايلىقپەن جەتكەن جوق. ول ۇلكەن ءومىر وتكەلىنەن ءوتتى. مول ساياسي تاجىريبە جيناقتادى. ۇيىم­داستىرۋشىلىق قابىلەتى دە, ويشىل-رۋحاني ورەسى دە ءوستى. بۇل كۇندە ول ساياسي قايراتكەر, ۇلت كوسەمى رەتىندە تولىسقان شاعىندا, ءوزىنىڭ شىرقاۋ بيىگىندە. ادام بالاسى ءارتۇرلى جاراتىلعان: ءبىر ادام ءبىر كۇندىگىن, قازىرگىسىن ويلايدى, ەكىنشى ادام ەرتەڭىن, بولاشاعىن ويلاپ, ارتتا قالدىرار مۇراسىنا قىزمەت ەتەدى. ەلدىڭ ءبارى ءبىر ساتتىك قىزىق, ماقسات ءۇشىن ءومىر سۇرەدى دەسەك, قاتەلەسەر ەدىك. بولاشاق ءۇشىن, ەرتەڭگى كۇن ءۇشىن عۇمىر كەشەتىن كۇرەسكەر, وپتيميست جاندار ءار كەزدە-اق جەتكىلىكتى. ايتپەسە ءومىر قىزىق بولماس ەدى, ءارى قوعام دامىماس ەدى, اركىم ءبىر كۇندىك باس قامىنان ارعىعا بارماسا, قاس قاعىم ساتتىك مۇددەمەن شەكتەلەتىن بولسا, ادامزات ىلگەرى باسپاس ەدى. قوعام ءوز ورتاسىنان وزىق ويلى, ەرەكشە دارىندى تۇلعالاردى, كوسەم داناگويلەردى دۇنيەگە اكەلمەس ەدى. سوندىقتان دا, ءبىز ادامزات تاريحىنداعى ەرەكشە دارالانعان ءوز ەسىمىن تاريحقا قالدىرعان جانداردىڭ ءرولىن ورىندى باعالايمىز. سيرەك تۇلعالاردىڭ قوعام ومىرىندەگى بەلسەندى جەتەكشىلىك رولىنە ەرەكشە ءمان بەرەمىز. ەلباسىنىڭ بۇگىنگى ءومىر جولىنا كوز جىبەرگەندە, ونى ءبىر كۇندىك ەمەس, مەزەتتىك ەمەس, ەسىمى تاريحقا كەتەر, ورىس عالىمى ميحايلوۆسكيدىڭ سوزىمەن ايتقاندا, ماڭگىلىك ادامدار توبىنا جاتقىزار ەدىك. ماڭگىلىك دەگەن ۇعىم اسىرەلەنىپ ايتىل­عانى انىق, تۇسىنىكتى تىلمەن ايتقاندا, اتى مەن ءىسى حالىق جادىندا ۇزاق ساقتالاتىن تۇلعا دەگەن ماعىنادا قابىلدايمىز. جەتپىسىنشى جىلداردىڭ اياعىندا ءماس­كەۋدە قوعامدىق عالىمدار اكادەميا­سىنىڭ اسپيرانتۋراسىندا وقىپ جۇرگەن كەزىم. وسىندا قاراعاندى وبلىستىق پارتيا كوميتەتىنىڭ لەكتورلار توبىنىڭ جەتەكشىسى ۆلاديمير ساپرىكين دوكتورلىق ديسسەر­تاتسيا قورعادى. كەشىندە ديسسەرتاتسياسىن جۋدى. داستارقان باسىنا عىلىمي كەڭەستىڭ مۇشەلەرىنەن باسقا قاراعاندىدان ءماس­كەۋ­گە جينالىسقا كەلگەن وبكومنىڭ ءبىرىنشى حاتشىسى ۆاسيلي كۋزميچ اكۋلينتسەۆ جانە تەمىرتاۋلىق ءبىر-ەكى ورىس جىگىتى بولدى. ءۇزىلىس كەزىندە تەمىرتاۋلىق جىگىتتىڭ ءبىرى مەنىمەن تانىسىپ, وقۋ جايىمدى, كىم ەكەنىمدى سۇرادى. قىسقاشا ءوزىمدى تانىستىردىم. جىگىت تەمىرتاۋدا ىستەيدى ەكەن, دوسىنىڭ ديسسەرتاتسيا قور­عاۋىنا ادەيى كەلگەن كورىنەدى. ءوزى اشىق, اڭگىمەگە ىسىلعان جىگىت ەكەن. ەل جاعدايىن سۇراپ ەدىم, بىردەن اڭگىمەنى وزدەرىنىڭ جەرلەسى نۇرسۇلتان نازارباەۆقا بۇردى. بىزدە تاماشا ساياسي باسشى ءوسىپ كەلەدى. بولاشاعى زور. وبلىستا ۇلكەن بەدەلگە يە. ءوندىرىستى جاقسى بىلەدى, ونىڭ ۇستىنە ۇيىمداستىرۋ قابىلەتى كۇشتى, ادامدارمەن تەز ءتىل تابا بىلەدى, ءوزى سوزگە شەشەن, ەكى ءتىل­گە بىردەي. سىرت تۇلعاسى دا كەلىستى. قا­راپ تۇرىڭدار, بۇل جىگىت كەلەشەكتە قازاق­ستاندى باسقاراتىن بولادى دەدى. جىگىت ءسوزىن بولاشاقتى بولجاپ-ءبىلىپ كەلگەندەي كەسىپ ايتتى. ورىس جىگىتىنىڭ قازاقتىڭ بالاسى تۋرالى اعىنان جارىلىپ, جىلى لەبىز بىلدىرگەنىنە ءىشىم جىلىپ قويا بەردى. ول كەزدە سىرتىنان اتىن بىلگەنىم بولماسا, نۇرسۇلتاننىڭ ءوزىن كورگەنىم جوق ەدى. ورىس جىگىتىنە بولاشاق باسشى ءسىزدىڭ جەرلەسىڭىز بولاتىنى, ارينە, سىزگە جاقسى, تانىسىنىڭ وسكەنىنە كىم قۋانبايدى, دەپ ەدىم, “جوق, ماعان عانا ەمەس, سىزگە دە, بۇكىل قازاقستاندىقتارعا جاقسى”, – دەدى ول. 1981 جىلى وقۋدى ءبىتىرىپ, فيلوسوفيا عىلىمدارىنىڭ كانديداتى بولىپ, الما­تىعا ورالعاندا ورتالىق كوميتەتتىڭ جاڭا حاتشىسى بولىپ ىستەپ جاتقان نۇرسۇلتان ءابىش ۇلىنا سالەمدەسىپ, تانىسىپ شىقتىم. جالىنداعان جاس جىگىت بىردەن جاقسى اسەر قالدىردى. تەمىرتاۋلىق ورىس جىگىتتىڭ بۇدان ەكى جىل بۇرىن ايتقان ءسوزى ەسىمە ءتۇسىپ, شىنىندا دا بۇل جىگىتتىڭ كەلەشەگى مول, ۇلكەن ءۇمىت كۇتتىرەتىنىنە كۇمان كەلتىرمەدىم. جىگىت دۇرىس ماقتاعان ەكەن, قاتەلەسپەپتى, ءتىل-كوزدەن امان بولسىن, جارلى بايىماي ما, جاس وسپەي مە, ۇلكەن كىسى ءىزباسارىن ءدوپ تاپقان ەكەن, دەگەن وي كوكىرەگىمە ۇيالاي كەتتى. سودان كوكشەتاۋ وبلىستىق پارتيا كوميتەتىنە حاتشى بولىپ كەتكەنىمشە, ورتالىق كوميتەتتە بىرگە ىستەدىك. سەكرەتاريات, بيۋرو ماجىلىستەرىندە سويلەگەن سوزدەرىنە, بەرگەن ۇسىنىستارىنا ءدان ريزا بولىپ جۇردىك. كوكشەتاۋدا جۇرگەندە ەگىن وراعى كەزىندە كۋيبىشەۆ اۋدانىنا كەلدى. مەن وسىندا وبكومنىڭ بيۋروسى بەكىتكەن وكىل ەدىم. استىق جيناۋ ءجۇرىپ جاتقان كەز. اۋا رايى جاۋىن-شاشىندى بولىپ, جيىن-تەرىنگە كەدەرگى كەلتىرىپ تۇرعان-دى. تىكۇشاقپەن ەگىن القابىنا كەلىپ قوندى. قاسىندا وبكومنىڭ ءبىرىنشى حاتشىسى ماقتاي ساعديەۆ بار. جاڭبىر سىركىرەپ جاۋىپ تۇردى. كومبايندار قاڭتارۋلى, كۇننىڭ شىعۋ ءساتىن كۇتۋدە. اۋا رايى كوڭىلگە كىربىڭ تۇسىرگەنىمەن, جىلى ءجۇزدى نۇرەكەڭدى كورگەندە كوڭىلىمىز كوتەرىلىپ قالدى. “كۇن اشىلادى, جەر كەبەدى, ۇنجىرعالارىڭىزدى تۇسىرمەڭىزدەر. استىق ناۋقانىن تابىستى اياقتاۋلا­رىڭىزعا تىلەكتەسپىن. قولدان كەلگەن كومەكتىڭ ءبارىن ايامايمىز, كومەكتەسەمىز, قوسىمشا تەحنيكا جىبەرەمىز”, دەدى ول ءوزىن قورشاپ تۇرعان كومباينشىلارعا. – ارقانىڭ اۋا رايىنا ۇيرەندىڭ بە, جاعدايىڭ قالاي, الماتىعا كەلگەندە كىرىپ شىقسايشى, اڭگىمەلەسەيىك, – دەدى ول تىكۇشاققا وتىراردا مەنىمەن قول الىسىپ, قوشتاسىپ جاتىپ. ءىشىم جىلىپ قويا بەردى, ەسكى تانىستارىن ءبىر ءسات تە ۇمىتپايدى. باۋىرمال, مەيىربان جان. جاسۋدى, ساسۋدى بىلمەيدى, ول كەزدە ۇكىمەت باسشىسى نازارباەۆقا دا جۇمىس ىستەۋ وڭاي بولىپ تۇرماعانىنان حاباردار ەدىك. كولبيننىڭ دۇربەلەڭ كەزەڭى كىمگە وڭاي ءتيدى دەرسىڭ. وبلىس باسشىلارى الماتى مەن وبلىستىڭ اراسىندا ەرسىلى-قارسىلى ماجىلىسكە بارىپ-قايتۋمەن ساپىرىلىسىپ جاتتى. تاڭەرتەڭ الماتىعا كەلىپ, كەشكى ۇشاقپەن كەرى قايتىپ جۇردىك. بىردە ادەيى بيلەتتى ەرتەڭگە الىپ, جۇمىس سوڭىندا ۇكىمەت باسشىسىنىڭ قابىلداۋ بولمەسىنە كەلدىم. كومەكشىسى نۇرتاي ابىقاەۆ جىلى جۇزبەن قارسى الىپ, نۇرەكەڭنىڭ ۇكىمەت ءماجىلىسىن وتكىزىپ جاتقانىن, قازىر كولبين سويلەپ جاتىر, سودان كەيىن جينالىس بىتەر, اسىقپاساڭىز كۇتىڭىز دەدى. كولبيننىڭ قىسقا سويلەگەن كەزى بار ما, ءبىر ساعاتتان اسقاندا نۇرەكەڭ كابينەتىنە كەلدى. مەنى جىلى قابىلدادى, كۇنى بويعى جيىننان, اسىرەسە, گەننادي كولبيننىڭ ۇزاق-سونار اقىل ايتقان جاداعاي ۇرانشىل سوزىنەن شارشاپ شىققانى سەزىلىپ تۇرسا دا, باسىمىز جينالىستان بوسامايتىن بولدى عوي دەگەن سوزىمە نۇرەكەڭ: – سالىڭ سۋعا كەتپەسىن, ءبارى ۋاقىتشا عوي, زامان ءالى-اق تۇزەلەدى, قازىرشە شىداۋ كەرەك, حالىققا ءبىز قىزمەت ەتپەگەندە, كىم قىزمەت ەتەدى, – دەپ مەنى ىسكە جىگەرلەندىرە ءتۇستى. كوپ ۇزاماي نۇرەكەڭنىڭ كۇتكەنىندەي بولدى. رەسپۋبليكادا باسشىلىق وزگەردى. ماسكەۋدىڭ ۋاقىتشا وكىلى ەلىنە ورالدى, ابىرويسىز, موينىنا سۋ كەتىپ, قازاقتار­دىڭ قارعىسىن ارقالاپ ماسكەۋگە كەتتى. ونى ن.نازارباەۆ الماستىردى. ەل­دىڭ كوڭىل-كۇيى كۇرت وزگەردى. توتاليتارلىق جۇيە­نىڭ قىسپاعىنا قاراماستان, جاڭا ءبىرىنشى باسشى رەسپۋبليكاداعى ساياساتتى جاڭاشا جۇرگىزدى, حالىققا جاقىن ساياساتقا يەك ارتتى. ونىڭ باسشىلىقتاعى جاڭا ءستيلى حالىق اراسىندا زور قولداۋ تاپتى. ماسكەۋدىڭ تەگەۋرىندى اكىمشىل-ءامىرشىل بي­لىگىنە ورىنسىز يىلە قويمادى, ەل, رەسپۋب­ليكا مۇددەسىن بارلىق دەڭگەيدە قورعاي ءبىلدى. بۇعان ونىڭ ەرىك-جىگەرى دە, اقىل-پاراساتى دا, ءىس تاجىريبەسى دە جەتىپ جاتتى. رەسپۋبليكا جۇرتشىلىعى وعان جان-جاقتى قولداۋ كورسەتتى. نازارباەۆ ساياساتى جالپىحالىقتىق سيپات الدى. وعان ەلدىڭ كارى-جاسى تۇگەل سەندى, ۇلكەن ءۇمىت ارتتى. حالىق قولداۋى وعان كۇش بەردى, جاسام­پازدىق ىسكە بەل شەشىپ, باتىل كىرىستى. كۇن دەمەي, ءتۇن دەمەي ەل قامىن ويلادى. ول حالىقپەن كەڭەسۋگە, ونىمەن ءجيى كەزدەسۋگە ۋاقىت تابا ءبىلدى. بىراق نازارباەۆ ءيى جۇمساق, كورىنگەننىڭ ايتقانىمەن جۇرە بەرەتىن سولقىلداق باسشى ەمەس. ءوزى بەرىك بايلامعا كەلگەنشە, كوپشىلىك پىكىرىن زەرتتەيدى, مامانداردىڭ اقىل-كەڭەسىن تىڭدايدى, بىراق بىرەۋ ايتتى, جاقىنىم ايتتى, اكادەميك ايتتى, قارت ابىز ايتتى دەپ بىردەن قۇلاي كەتپەيدى. ويتكەنى, باسقالار جاڭىلىسسا, از زالال اكەلەدى, ال ءبىرىنشى باسشى قاتەلەسسە, بۇكىل قوعام زيان شەگەدى. باسشىنىڭ اسىعىستىققا بارىپ, قاتەلىككە ۇرىنۋى – ۇلكەن كەسەل. سوندىقتان دا نازارباەۆ ءار نارسەگە كوپ ويلانىپ, كوپ تولعانىپ بارىپ قادام جاسايدى. ماسەلەگە كوزى جەتكەندە عانا ول ءوز كەسىمىن ايتادى, ءارى جاۋاپكەرشىلىكتى ءوز موينىنا الا بىلەدى. قىرىق جىل بويى حالىققا قاسىرەت اكەلگەن سەمەي پوليگونىن جابۋ تۋرالى جارلىققا قول قويدى. جوعارعى كەڭەستە ەلدىڭ ەگەمەندىگى تۋرالى دەكلاراتسيا جاريا ەتىلدى. بۇل تاۋەلسىزدىككە جەتۋدىڭ ءبىرىنشى باسپالداعى بولدى. ماسكەۋدەگى گورباچەۆ باستاعان ورتالىق باسشىلىق تىكەلەي قارسىلىق جاساي المادى. ۋاقىت تالابى, زامانا تەگەۋىرىنى وسىنداي ەدى... حالىق پوەزياسىنىڭ الىبى جامبىل جاباەۆ ءوز ءداۋىرىنىڭ جىرشىسى بولدى, ەلىن, جەرىن, وتانىن, باتىرلارىن, كوسەم­دەرىن جىرلادى. بولشەۆيكتەردىڭ كوسەمى ستالينگە كوپ ءۇمىت ارتىپ, ونى جىرعا قوستى. “ستالينگە تەڭ تاپپاي, قينالعان جامبىل جەرى وسى” دەگەن ءسوزى افوريزمگە اينالدى. سالىستىرۋ, شەندەستىرۋ شىعىس پوەزياسىنا ءتان قۇبىلىس ەكەنى بەلگىلى. ءبىر زاتتى, نە تۇلعانى ماقتاۋ ءۇشىن ونى تابيعات كۇشتەرىمەن, جان-جانۋارلارمەن سالىستىرا سۋرەتتەدى. ادەبيەتتەگى بۇل قۇبىلىس كەيىن ساياساتقا دا اۋىستى. ءبىر ساياسي تۇلعانى ماداقتاۋ ءۇشىن تاريحتاعى اتاقتى ەسىمدەرمەن سالعاستىردى, سولارعا تەڭەستىردى. اسىرەسە, بۇل كەيىنگى كەزدە ەلدىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتى تۋرالى ءسوز بول­عاندا, ونى ەل تاريحىنداعى ۇلى تۇلعا­لارمەن نەمەسە الەمدىك ءىرى قايراتكەر­لەر­مەن سالىستىرۋ داعدىعا اينالا باستادى. شىنداپ كەلگەندە, بۇل قۇبىلىس باتىستا, نە رەسەيدە كوپ ەتەك الماعان. ال بىزدە نەگە ەكەنى بەلگىسىز, ءسىرا حالقىمىزدىڭ ەلىك­تەۋگە ەپتىلىگىنەن بە, الدە ەجەلگى شى­عىس پوەزياسىنىڭ داستۇرىنە ىڭعايلان­عاندىقتان با, ايتەۋىر ەلباسىمىزدى بىردە ابىلايعا, بىردە ۆاشينگتونعا, بىردە اتا-تۇرىككە, بىردە دە گوللگە تەڭەۋشىلىك كوبەيىپ كەتتى. ەلباسىن لايىقتى باعالاۋ ءۇشىن سىرتتاي باقىلاۋ جەتكىلىكسىز, جاعدايدى ىشتەن ءبىلۋ, تەرەڭ زەرتتەۋ كەرەك. سوندا عانا ەلباسىنىڭ الەمدى مويىنداتقان قاجىر-قايراتى, ساليقالى ساياساتى انىق اشىلاتىن بولادى. تاريحتاعى بەلگىلى تۇلعالارمەن سالىستىرۋ ارقىلى ءبىزدىڭ باسشىمىزدىڭ ابىرويىن ارتتىرىپ, بەدەلىن ەسەلەي تۇسەمىز دەگەن قاتە تۇسىنىك قالىپتاسقان. بۇل شىن مانىندە شالاعاي پىكىر. مۇنداي قۇرعاق سالىستىرۋ, شەن­دەستىرۋ نازارباەۆتىڭ ساياسي بەدەلىنە ەشقانداي دا بەدەل قوسپايدى, قۇر دەكلا­راتسيا كۇيىندە قالادى. ولارمەن سالىس­تىرماي-اق نازارباەۆتىڭ ءوز تۇلعاسىنا شىنداپ ۇڭىلسەك, ونىڭ ناقتى جۇزەگە اسىرعان ىستەرىن وي ەلەگىنەن وتكىزسەك, ونى دارىپتەۋگە, ونى ماقتانىش ەتۋگە تولىق جەتىپ ارتىلادى. وعان قوسىمشا ايدار تاعىپ, پالەن ەلدىڭ پالەنشەسى, تۇگەن ەلدىڭ تۇگەنشەسى سەكىلدى دەپ باس قاتىرۋدىڭ ەشبىر قاجەتى جوق. نۇرسۇلتان نازارباەۆ ءبىزدىڭ زاماندا­سىمىز بولعانىمەن, ول تاريحي تۇلعا. تاريحتىڭ كەڭىستىگىنەن ونىڭ ءوز ورنىن العانىنا كوپ ۋاقىت بولدى. ول جۇزەگە اسىرعان شارالار – تاۋەلسىز قازاقستان مەملەكەتىنىڭ ىرگەسىن قالاۋى, ونى الەمگە تانىتۋى, ەلدىڭ جاڭا استاناسىن دۇنيەگە كەلتىرۋى, نارىققا نەگىزدەلگەن جاڭا قو­عامدىق ساياسي جۇيەنى ورنىقتىرۋى, قازاقتىڭ ۇلتتىق مەنتاليتەتىن قالىپتاس­تىرۋى, ۇلتتىق ەليتانىڭ جاڭا تۇرپاتتاعى گەنەراتسياسىن ءوسىرىپ شىعارۋى, قوعامنىڭ ءار مۇشەسىنىڭ ءوز قابىلەتىنە سۇيەنىپ تۇرمىس قۇرۋى, جەكە باسىنىڭ بوستاندىعى مەن ار-ۇياتى ءۇشىن كۇرەسە ءبىلۋى ارقىلى الەمدىك قوعامداستىققا بەيىمدەلۋى – نازارباەۆتىڭ تىكەلەي قاتىسۋىنسىز بولدى دەسەك, قاتەلەسەر ەدىك. ەلباسىن ەلدىڭ بارىنەن اقىلدى, ەلدىڭ بارىنەن كورەگەن, ەلدىڭ بارىنەن بىلگىش وقىمىستى, ەلدەن ەرەك جاراتىلعان جان دەپ وتىرعانىم جوق. ول دا وزىمىزدەي ەت پەن سۇيەكتەن جارالعان ادام. كەرەك دە­سەڭىز, ودان ەكونوميكانى دا جاقسى بىلەتىن عالىمدار بار. ودان تاريحتى (ونىڭ بەلگىلى ءبىر كەزەڭىن) تەرەڭ بىلەتىن تاريحشىلار دا بار. ودان فيلوسوفيا كاتەگوريالارىن جەتىك بىلەتىن وقىمىس­تىلار دا كەزدەسەدى. ودان ادەبيەتتى, ونەردى, كينونى, بالەتتى, سپورتتى جاقسى بىلەتىن جۇيرىكتەر دە جەتكىلىكتى. ودان قۇرىلىس پەن ساۋلەت ونەرىنىڭ ءتىلىن, تەحنيكاسىن, زاڭدىلىقتا­رىن جەتىك بىلەتىن ماماندار دا از ەمەس. اۋىل شارۋاشىلىعىن, ەگىنشىلىكتى, مال ءوسىرۋدىڭ جاي-كۇيىن جاقسى بىلەتىن ماماندار دا بارشىلىق. بىراق, وسى ءوز سالاسىنداعى جۇيرىكتەر باسقا ماسەلەلەرگە كەلگەندە قارا جاياۋ, اياعىن اتتاپ باسا المايدى. ال ءبىزدىڭ ەلباسى اتالعان ماماندىقتاردىڭ بۇگە-شىگەسىن جەتىك بىلمەۋى مۇمكىن, بىراق وسى سالالاردىڭ جاي-جاپسارىنان جوعارى دارەجەدە تۇسىنىگى بار. نازارباەۆتىڭ ءبىر باسىنان تابىلاتىن جان-جاقتى ءبىلىمدى الگى اتالعان عالىمداردىڭ بىردە-بىرەۋىنىڭ بويىنان تابا المايسىز. بىراق, نازارباەۆ ديلەتانت ەمەس. ول بارلىق ماسەلە بويىنشا ءوزىن ەڭ بىلگىر ادام دەپ سانامايدى. ءاردايىم كاسىبي مامانداردى تىڭداپ, اقىر سوڭىندا ءوزى شەشىم قابىلدايدى. اسىعىستىققا بارمايدى. ەل باسقارۋ, ءبىر كەزدە لەنين ايتقان­داي, كەز كەلگەن اسپازشى ايەلدىڭ قولىنان كەلەتىن شارۋا ەمەس. ول ءۇشىن كوپ دايىن­دىق, جان-جاقتى ءبىلىم, كوپ قاسيەتتەر كەرەك. ساياساتكەرلىك, مەنەدجەرلىك, ۇستاز­دىق, ديپلوماتيالىق, پسيحولوگيالىق ازىرلىكتەر كەرەك. ساياسي باسشىعا ويشىل­دىق, ماسەلەنىڭ شەشۋشى ءتۇيىنىن ءدوپ باسۋ, كۇندەلىكتى ءومىر كورىنىستەرىنەن وي قورىتا ءبىلۋ, وزىندىك شەشىم قابىلداۋعا باتىلدىق, وقيعانىڭ الدىن الا بىلەتىن كورەگەندىك, الەۋمەتتىك تالداۋعا بەيىمدىلىك قاسيەتتەرى كەرەك. جەكە ماماندىق يەلەرىندە كەزدەسە بەرمەيتىن بۇل قاسيەتتەردى ەلباسى بويىنان كورەمىز. بۇل قاسيەتتەر وعان تۋا بىتكەن جوق, اتا-اناسىنان, باتىر باباسى قاراسايدان قالعان مۇرا ەمەس. بۇل ونىڭ ءوزىنىڭ تىن­باي ىزدەنىسىنىڭ, وقۋىنىڭ, ومىردەن توقۋى­نىڭ, پراكتيكالىق ءىس-تاجىريبەسى ارقىلى جيناقتالعان وي مەن ءبىلىمنىڭ تۇنباسى, قوسىندىسى. بۇل تەر مەن بەينەتتىڭ, تىنىمسىز ەڭبەكتىڭ, تالماي ىزدەنۋدىڭ, وقىپ-ۇيرەنۋدىڭ جەمىسى. نازارباەۆ تۋا ويشىل, تۋا كۇرەسكەر, تۋا ەڭبەكشىل, تۋا بەينەتقور, تۋا ءورشىل, تۋا كوسەم بولعان جوق. ونىڭ جەتىستىگى ۋاقىتتىڭ, تاريحي ۇدەرىستىڭ جەمىسى. عاسىر بويى ءومىر ءسۇر, عاسىر بويى ۇيرەنۋدەن جالىقپاۋدىڭ ناتيجەسى. قوعامدى باسقارۋ جونىندە كونە دۇنيە­دەن بەرى ايتىلىپ كەلەدى. ەجەلگى گرەك ويشىلى اريستوتەل قوعامدى فيلوسوف باسقارۋى كەرەك دەدى. فرانتسۋز و.بالزاك بولسا, اقىن-جازۋشىلارعا ارتىقشىلىق بەردى. سۋرەتكەرلەرسىز بىردە-ءبىر كورول, بىردە-ءبىر پاتشا تاريحتا قالماس ەدى دەدى. ياعني, قوعامنىڭ شەشۋشى تۇلعاسى – اقىن-جازۋشىلار دەپ ءتۇسىندى. ماركسيستەر بول­سا, تاريحتىڭ تەگەرشىگى, تۇتقاسى, قوزعاۋشى كۇشى – حالىق دەدى. ال فرانتسيانىڭ كورولى ليۋدوۆيك ءXVى بولسا, “مەملەكەت دە­گەنىمىز مەن”, دەدى. ورىس سوتسيال-دەموك­راتى پلەحانوۆ تاريحتا جەكە تۇلعانىڭ بەدەلى دە كوپ ءرول اتقارادى دەدى. XX عاسىردا كوممۋنيستەر: مەملەكەت – ءبىز دەدى. قىتاي كوسەمى ماو: حالىق – توبىر دەدى. گيتلەر: الەمدى تازا, اقسۇيەك ۇلت – اريلىكتەر باسقارۋى كەرەك دەدى. گوگولدىڭ ءبىر گەرويى پاتشالىق رەسەيدە سوسلوۆيەلىك ارتىقشىلىق, دۆورياندار تۇقىمى – قوعامنىڭ تۇتقاسى دەدى. ا.پۋشكيننىڭ دۋبروۆسكيى: گوسۋدار سپراۆەدليۆ, يا بۋدۋ پروسيت ەگو. ون ناس نە وبيدەت. مى ۆسە ەگو دەتي, دەدى. مىنە, قوعامدى باسقارۋ جونىندە تۇسىنىك ءار زاماندا ءارتۇرلى بولدى. شىنداپ كەلگەندە, قوعامدى حالىقتىڭ ءوز ادامى باسقارۋى كەرەك. حالىقتىڭ ءوز ىشىنەن قايناپ-ءپىسىپ شىققان ادام عانا ەل باسقارۋعا قابىلەتتى بولادى. كوپتىڭ سۇرانىسىن سەزىنبەگەن, ۋاقىتتىڭ تالابىن ءدوپ باسپاعان ادام بيلىك باسىندا بولۋعا جارامايدى. ءوزىمشىل, ورمىنەز, ءوزىن عانا سۇيەتىن نارتسيستىك جاننان جاقسى باسشى شىقپايدى. ادام تالانتتى, دارىندى بو­لۋى مۇمكىن, بىراق ول سونىمەن بىرگە ءوزىم­شىلدىكتىڭ, ەگويزمنىڭ تۇيىسكەن شوعىرى دا بولۋى مۇمكىن. ءوزىمشىل ادام, ءوزىن ءوزى كۇيتتەپ, وزىنە ءوزى تابىنعان ادام, ءوزىنىڭ سۇلۋلىعىنا, كەرەمەتتىگىنە سۇقتانعان جان باسقالاردىڭ جاي-كۇيىنە, قاسىرەت-قايعىسىنا ورتاقتاسا المايدى. مۇنداي ادام باسشى بولىپ تا جارىتپايدى. ەلباسىنىڭ 70 جىلدىق ءومىر جولىنا ۇڭىلسەك, ونىڭ بيلىككە كەلۋ جولى وڭاي ەمەس. ول ءومىردىڭ بۇرالاڭ جولدارىنان ءوتتى, بەينەتتى دە كوردى, توقتىقتى دا, جەتىسپەۋشىلىكتى دە كوردى. اق كويلەك تە, كوك كويلەك تە كيىپ ءوستى. فزۋ-دان باستاپ, دومنا پەشتەرىنىڭ قاتارداعى بولات قورىتۋشىسى دا بولدى. اۋىر دەنە ەڭبەگىن باستان كەشىردى. بوزبالا شاعىنان وندا جۇمىسشىنىڭ قاتال تارتىپكە باعىناتىن مىنەزى قالىپتاستى. جىلى كابينەتتە وتى­رىپ, كۇن تيمەس ءالجۋاز شەنەۋنىك اتانعان جوق. لاۋازىم ورىنتاعىنا بىرتىندەپ, باسپالداقپەن ءوستى. ىستىق وتتىڭ, لاۋلاعان جالىننىڭ قاسىندا ماڭداي تەرىن تالاي سىعىپ ءوستى. قيىندىقتان قورىققان جوق. اۋىردىڭ ۇستىمەن, جەڭىلدىڭ استىمەن ءجۇ­رۋگە اۋەستەنگەن ەمەس. اۋىل مەكتەبىن ءبىتىرىپ بارىپ, ۋكراينانىڭ دنەپرودزەر­جينسك قالاسىندا ءتۇرلى ۇلت وكىلدەرىمەن بىرگە بولاشاق مەتاللۋرگ ماماندىعىنىڭ قىر-سىرىن ۇيرەندى. جاس كەزىن, بوزبالا شاعىن ول تەك جۇمىسشى بولۋعا ارناعان جوق, قوعامنىڭ تولىققاندى مۇشەسى بولۋعا, ءوزىن كوپشىلىك الدىندا ۇستاي بىلۋگە, رەتى كەلگەندە ءسوز سويلەۋگە, ونەر مەن سپورتقا, ادەبيەت پەن مادەنيەتكە جاقىن ۇستادى. رۋحاني جەتىلۋدى ءبىر ءسات تە ەستەن شىعارعان جوق. سونىڭ ارقاسىندا ول جان-جاقتى ازامات بولىپ جەتىلدى. قارا كۇشتىڭ ەمەس, اقىل-ويدىڭ, ءبىلىم مەن عىلىمنىڭ جيىنتىعىن بويىنا سىڭىرۋگە ۇمتىلدى. ءوزىن سول كەزدىڭ وزىندە-اق ۇلتتىڭ تەحنيكالىق ينتەلليگەنتسياسىنىڭ وزات ۇلگىسى بولۋعا دايىندادى. ورتالىق قازاقستاننىڭ ازاماتتارى ونى ءبىزدىڭ اۋىلدىڭ بالاسى ەمەس دەپ شەت­تەت­كەن جوق. نۇرسۇلتاندى ارقانىڭ ۇل-قىزدارى قاتتى قادىرلەدى, ولار ونى وزدەرىنە جەتەكشى ەتىپ سايلادى. قىزدارى جۇرەك سەزىمدەرىن اياعان جوق. جۇرگەن ورتا­سىنىڭ سەرىسى, ليدەرى بولدى. ءورشىل, ونەر­لى, جىگەرلى, قايراتتى, مەيىربان جىگىت جۇرت كوزىنە ەرتە ىلىكتى. ونى جاقىن تۋىستارى, بەدەلدى جەرلەستەرى قولىنان جەتەكتەپ اپارىپ, مانساپ ورىنتاعىنا وتىرعىزا سالعان جوق. بارىنە ول ءوز ەڭبەگىمەن, ءوز تالابىمەن, ءوز پاراساتىمەن جەتتى. نازارباەۆ ساياسي باسشى رەتىندە, قوعام قايراتكەرى رەتىندە, ۇلت ازاماتى رەتىندە ورتالىق قازاقستاندا قالىپتاستى. ول وسىندا ءجۇرىپ ءوز ماحابباتىن تاپتى. قىز­دا­رى وسىندا دۇنيەگە كەلىپ, مەكتەپكە باردى. بولات پىشاق قاپ تۇبىندە جاتسىن با؟ قىرىققا جەتپەي نازارباەۆ الماتىعا پارتيانىڭ ورتالىق كوميتەتىنىڭ حاتشىسى بولىپ ورالدى. قاراپايىم اۋىل بالاسى ەسەيىپ, ەر جەتىپ, اقىل توقتاتىپ, ەل اعاسى بولىپ, اقبوز اتقا ءمىنىپ تۋعان جەرى جەتىسۋعا – سۇيىكتى قالاسى الماتىعا ورالدى. كوپ كەشىكپەي قىرىققا تولماي رەسپۋبليكا ۇكىمەتىنىڭ باسشىسى بولىپ تاعايىندالدى. ول ۇلكەن مەكتەپتەن ءوتتى. كەڭەس زامانىنىڭ ءىرى باسشىلارىمەن ىستەس بولدى. دىنمۇحامەد قوناەۆ, بايكەن ءاشى­موۆ, سابىر نيازبەكوۆ, ساتتار يماشەۆ, اسانباي اسقاروۆ سەكىلدى اعالارىمەن ورتالىق كوميتەتتىڭ بيۋروسىندا بىرلەسىپ ماسەلە شەشىستى. ولاردان كوپ نارسە ۇيرەندى. ولاردىڭ مىقتى جاقتارىن دا, وسال جاقتارىن دا كورىپ ءوستى. نەندەي كەمىستىكتى جىبەرمەۋدى ويىنا, كوكىرەگىنە تۇيە ءبىلدى. ولاردىڭ جاقسى جاقتارىن دا كورىپ, تاني ءبىلدى. كەڭەستىك كەزەڭنىڭ بارلىق باسشىلارىن ساۋدىراعان, قاۋساعان شالدار دەگەن ۇعىم سوڭعى كەزدە قوعامدىق پىكىردە كەڭىنەن ورىن العان. بۇل قاتە تۇسىنىك. ولاردىڭ بويىندا تازالىق, يدەياعا شىن بەرىلگەندىك, قوعامدىق مۇددەنى جەكە باستىڭ مۇددەسىنەن جوعارى قويا ءبىلۋ, ءوندى­رىس­تىڭ تەتىگىن تەرەڭ مەڭگەرۋگە ۇمتىلۋشى­لىق باسىم بولدى. سوزبەن وراق ورعان باسشى قادىرلەنبەدى, ەل ىشىندە بەدەلگە يە بولا المادى. ولار ءوندىرىس تەحنولوگيا­سىن, ادامداردىڭ كوڭىل-كۇيىن ءدوپ باسۋعا تىرىستى. حالىقتى, ەڭبەك ادامىن قۇدىرەت كوردى. بۇل جاقسى قاسيەتتەر نازارباەۆقا دا جۇعىستى بولدى. اعا ۇرپاقتى سىيلاپ تا, قۇرمەتتەپ تە ءوستى. ەلباسى بويىنان بەكزاتتىق پەن قارا­پايىمدىلىقتى قاتار كورەمىز. قارا­پايىمدىلىق دەمەكشى, جۋىردا جەڭىس مەرە­كە­سى قارساڭىندا ول اقمولا اسكەري گارنيزونىندا بولىپ, جاس سولداتتارمەن كەزدەستى. ولاردىڭ اسكەردەگى قىزمەتىمەن, كۇندەلىكتى تۇرمىس جاعدايىمەن تانىستى. ءبىر اسكەري قىزمەتكەردىڭ ايەلى بالالار باقشاسى جوقتىعىن, مۇنىڭ جۇمىسقا شىعۋعا قولبايلاۋ بولىپ وتىرعانىن ايتتى. ەلباسى وبلىس اكىمىنە سول جەردە بۇل ماسەلەنى شەشۋدى تاپسىردى. اقتوبەلىك ءبىر جاس جىگىت اسكەري قىزمەتتى قالاي وتەپ جۇرگەنىن, اتا-اناسىمەن حات جازىسىپ, حابارلاسىپ تۇراتىنىن ايتتى. ءوزىنىڭ وسىندا اسكەري قىزمەتتە جۇرگەن قالىڭ­دىعى بارىن, ەكەۋى وتاۋ تىگۋگە ۋاعدالاسقا­نىن, بىراق ەكەۋىنىڭ قازىر ەسكى جاتاقحانادا تۇراتىنىن, پاتەر جوقتىعىن ايتتى. ەلباسى ۇيلەنىڭدەر, سودان كەيىن ءۇي جايىن دا شەشەمىز دەدى. جاستار ەلباسىمەن بىرگە وتان سوعىسى جىلدارىنداعى پاتريوتتىق اندەردى شىر­قادى. “كاتيۋشا”, “جەرتولەدە” اندەرىن ورىندادى. ورىس-قازاق جاستارى “اتامە­كەن” ءانىن ەلباسىمەن قوسىلىپ ايتتى. جاس­تاردىڭ جۇزىنەن ەلباسىنىڭ قارا­پايىم­دىلىعى مەن اشىقتىعىنا, بىرگە قوسىلىپ ولەڭ ايتقانىنا ريزاشىلىق سەزىمى سەزىلىپ تۇردى.             ەلباسىنىڭ قانداي ورتادا بولسا دا تەز ءتىل تاۋىپ, وزىنە جۇرتتى بىردەن باۋراپ الاتىنى بەلگىلى. ۇلكەنمەن دە, كىشىمەن دە ادامي تىلمەن سويلەسە بىلەتىنى كوپشىلىككە ۇنايدى. ءار ادامنىڭ ءوزىنىڭ ءبىر كاسىپكە بەيىمدىلىگى بولادى. بىرەۋ اقىن-جازۋشى, بىرەۋ عالىم, بىرەۋ اكتەر, بىرەۋ دارىگەر, بىرەۋ مۇعالىم بولۋعا بەيىم تۇرادى. ءبىزدىڭ ەلباسى ليدەر بولۋعا تۋمىسىنان جارا­تىل­عان دەپ ايتۋعا بولادى. وعان ول ءومىر بويى ازىرلەنگەن ادام سەكىلدى اسەر قالدى­رادى. جاستايىنان ونىڭ ءجۇرىس-تۇرىسى, كىسىلەرمەن قارىم-قاتىناسى ەرەكشە وزىنە تارتىپ تۇرادى. كوپ ىشىندە كوزگە تەز تۇسەدى. شەتەلدە ساپاردا ۇلكەن ەلدەردىڭ باس­شىلارى قاتىسقان فورۋمداردا نۇرسۇل­تان نازارباەۆقا ادامدار ۇيىرسەك كەلەدى. وعان جاقىنداپ, تىلدەسۋگە بەيىم تۇرادى. ءسىرا, بۇل ادامنىڭ بەت-جۇزىنەن نۇر توگىلىپ, ادامداردى وزىنە ەرەكشە تارتىپ تۇراتىن اۋراسى مول بولۋى كەرەك. ءجۇزى جىلى, قاباعى اشىق ادامعا ەل جۇعىسقىش كەلەدى. سوندىقتان دا بولۋى كەرەك, حالىقارالىق فورۋمداردا ءبىزدىڭ ەلباسىمىزدىڭ اينالاسىنا ادامدار جيىلا كەتەدى. مۇنى تەلەديداردان كورىپ, پرەزيدەنتىمىزگە دەگەن ماقتانىش سەزىمى بويدى بيلەيدى. ۇيدە قانشا ونى سىناساق تا, شەت جەردە ەلدىڭ ابىرويىن اسقاق­تا­تىپ, قازاقتى الەمگە تانىتىپ جۇرگەن ەل باس­شىسىنا دەگەن جۇرەگىڭ ءاردايىم جى­لىپ قويا بەرەدى. بۇل ءبىزدىڭ نۇرەكەڭ عوي, ناعىز قازاق, ناعىز ليدەر, ناعىز كوسەم وسىنداي بولعاي, دەپ توياتتاعان سەزىمگە بولەنەسىز. بويىڭىزدا ۇلتتىق ماقتانىش سەزىمى شالقيدى. اراگىدىك ەل اراسىندا نازارباەۆ تاقتا نەگە ۇزاق وتىرادى, جاستارعا جول بەرمەي مە دەگەندەي پەندەشىلدىك سوزدەر دە ەستىلىپ قالاتىنى جاسىرىن ەمەس. مەنىڭشە, بۇل تۇسىنبەۋشىلىك, توعىشارلىق. ول زاڭدى بۇزىپ وتىرعان جوق. كونستيتۋتسيادا تۇڭعىش پرەزيدەنتكە قاتىستى ارنايى باپ بار, قانشا سايلانسا دا وعان شەكتەۋ قويىلماعان. بۇل كورسەتىلگەن ايرىقشا سەنىم, زور قۇرمەت دەگەن ءسوز. ەلباسىنىڭ قازاقستاندى باسقارعانىنا جيىرما جىلداي ۋاقىت بولدى. بۇدان زارداپ شەگىپ وتىرعان ءبىز جوق. ماسەلە, قازىرگى كۇردەلى جاعدايدا قازاقستان ءۇشىن نۇرسۇلتان نازارباەۆتاي باسشىنىڭ بولۋى قاجەت بولىپ تۇرعانىندا. ايتپەسە, دەموكراتيا­نىڭ وقشاۋ ارالى سانالعان قىرعىزستان­داعى باكيەۆتەي بىرەۋ بيلىككە كەلسە, ەل مۇددەسى تۇگىل, ءوز باسىن دا قورعاي الماي­تىن, ەلدەن قاشىپ, حالىقتان قورقاتىن, ونىمەن بەتپە-بەت جۇزدەسۋگە باتىلى جەت­پەي­تىن, دايىندىعى جوق, ءپىسىپ-جەتىلمەگەن ءالسىز باسشى كەلسە, ەل تاعدىرى نە بولماق. ەلباسى ەلىمىزدىڭ الداعى دامۋ جولىن بيىلعى جولداۋىندا جاڭا ونجىلدىقتاعى يندۋستريالىق-يننوۆاتسيالىق ورلەۋدىڭ مەجەلەرىن انىقتاپ بەردى. بۇل مەجەلەردىڭ ۇدەسىنەن شىعۋ ءۇشىن بىزگە ۇلكەن جۇمىستار جاساۋىمىز كەرەك. ەلباسى ءوزى ۇسىنعان الىپ جوبالاردىڭ ىسكە اسۋىن قامتاماسىز ەتۋى قاجەت. بۇل ۇلكەن كۇش-جىگەردى, ۇيىمداستىرۋشىلىق قابىلەتتى تالاپ ەتەدى. ولار ءبىزدىڭ ەلباسىندا مولىنان بارشى­لىق. ۇلى ىستەردىڭ شەشۋ كىلتى وعان تانىس. ماسەلە ادامنىڭ قاجىر-قايراتى, كۇش-جىگەرى, ويلاۋ جانە شەشىم قابىلداۋ قابىلەتى, ءجۇرىپ-تۇرۋ, قوزعالۋ ورالىمدى­لىعى قانداي ەكەندىگىندە. وسى قابىلەتتەرى مەملەكەتكە باسشىلىق ەتۋگە جاۋاپ بەرەتىن بولسا, ادامنىڭ جاسىنىڭ اريفمەتيكالىق كورسەتكىشىنە كوپ ءمان بەرۋدىڭ ەش قاجەتى جوق. بۇل كۇندە ەل باسقارۋدى ۇلكەن جاۋاپ­كەرشىلىك, حالىق الدىنداعى قاسيەتتى پارىزدى ورىنداۋ دەپ تۇسىنبەي, جاڭساق ويلايتىندار از بولماي وتىر. پرەزيدەنت بولۋ راحاتقا بەلشەسىنەن باتۋ, بايلىققا كەنەلۋ, سىي-قۇرمەتكە بولەنۋ, شەكسىز بيلىككە يە بولۋ, ەل اتىنان بيلىك ايتىپ, شەكسىز قۇزىرەتكە يە بولۋ دەپ ويلايتىن جاندار دا بارشىلىق. ەل باسقارۋ ەكى-ءۇش ءتىلدى مەڭگەرىپ, بانك ۇستاپ, بيزنەستىڭ الىپپەسىن مەڭگەرۋ عانا ەمەس, وعان جەتۋ ءۇشىن, ءارى ونى دۇرىس پاي­دا­لانا ءبىلۋ ءۇشىن كوپ قاسيەت پەن ادامي ساپالار كەرەك. حالىق الدىنداعى پارىزىن وتەۋ ءۇشىن كوپ تالاپتارعا ساي بولۋى قاجەت. وسىندايدا شەكسپيردىڭ “ماكبەت” تراگە­دياسىنداعى وقيعا اركەز ەسىمە ورالا بەرەدى. شوتلانديانىڭ كورولى دۋنكان قاستاندىقپەن ءولتىرىلىپ, ونىڭ ورنىن ماكبەت باسىپ الادى. كورولدىڭ جەسىرىنە ۇيلەنەدى. كورولدىڭ جالعىز ۇلى مالكولم ەلدەن بەزىپ, ۇلىبريتانياعا قاشىپ كەتەدى. تاققا وتىرعان ماكبەت جۇگەنسىز كەتىپ, ەلدىڭ بەرەكەسىن الادى. ىزالانعان حالىق ولگەن كورولدىڭ ۇلىن ەلگە الدىرىپ, بيلىكتى سوعان بەرگىسى كەلەدى. انگلياعا ارنايى كىسى جىبەرىلەدى. مۇندا كەلگەن ماكدۋف كورولدىڭ ۇلىن ەلگە ورالۋعا, اكەسىنىڭ زاڭدى تاعىنا وتىرۋعا شاقىرادى. حابار اكەلۋشىگە ول سەنىڭ­كىرەمەي, ءوزىنىڭ ەل باسقارۋعا دايىن ەمەستىگىن ايتادى. ءتۇرلى تەرىس مىنەزدەرىن العا تارتىپ, ەلگە ورالۋعا نيەت بىلدىرمەيدى. بۇل كەمشىلىكتەردىڭ ءبارىن تۇزەتۋگە بولادى, بايلىققۇمار مىنەزىڭ دە ءسوز ەمەس, شوتلانديانىڭ ىرىسى ءبىر ادامنىڭ قاجەتىن وتەي الادى. ءبارىن دە ورنىنا كەلتىرۋگە بولادى, دەيدى كەلىسىم الۋعا كەلگەن ماكدۋف. سوندا ەلىنەن كەلگەن ەلشىگە مالكولم بىلاي دەيدى: كورول بولۋ ءۇشىن شىنشىلدىق, پاراسات­تىلىق, ادىلدىك, قايىرىمدىلىق, باتىل­دىق, تۇراقتىلىق, ءوز دىنىنە بەرىكتىك سياقتى قاسيەتتەر كەرەك ەمەس پە؟ مەندە سولاردىڭ ءبىرى جوق, ەڭ سوراقىسى – مەندە ار-نامىس جوق. وسىنداي ادام كورول بولا الا ما دەگەندە, ماكدۋف كورولدىڭ ۇلىنا قاراپ: ونداي ادام كورول بولماق تۇگىل, جارىق دۇنيەدە ءومىر سۇرۋگە دە ءتيىس ەمەس, دەپ ورنىنان تۇرىپ كەتۋگە ىڭعايلانادى. سوندا عانا مالكولم كەلگەن ادامنىڭ استىرتىن تىڭشى ەمەس ەكەنىنە كوزى جەتىپ, اعىنان جارىلادى. بۇعان دەيىن ايتقاندا­رىنىڭ ءبارىنىڭ جالعان ەكەنىن مويىنداپ, شوتلاندياعا ورالۋعا كەلىسىم بەرەدى. شەكسپيردىڭ ءوز گەرويىنىڭ اۋزىنا سالعان ءسوز ورايىنا قاراعاندا, ءمىنسىز, كەمشىلىكسىز پەندە جوق, بىراق ار-ۇياتى, نامىسى جوق ادام ەل باسقارۋعا ەش قۇقىعى جوق دەگەن پىكىردى ۇستانادى. ار-ۇياتتى, نامىستى بولۋ – ازامات ءۇشىن ەڭ ءبىرىنشى قاسيەت. مۇنسىز ادام تۇلعا ەمەس, انشەيىن پەندە دەڭگەيىندە قالادى. ءبىز ەلباسىمىزدىڭ بويىنان ونىڭ باسقا ادامي قاسيەتتەرىمەن بىرگە اردى, نامىستى ءبىرىنشى كەزەككە قوياتىن ازاماتتىق قاسيەتىن جوعارى باعالايمىز. ەل باسقارۋ سايلاۋعا ءتۇسىپ, كوپ ۇپاي جيناپ وتىرا بەرەتىن سىيلى تاق ەمەس, ول ۇلكەن ساياساتتىڭ شوعىرلانعان نۇكتەسى, ول ءتۇيىنى كوپ سان قىرلى ديپلوماتيانىڭ ءتۇيىس­كەن الاڭى. الدىنا كەلگەندى قابىلداپ, سالەمىن الىپ, قول قۋسىرىپ وتىرا بەرەتىن مانساپ كرەسلوسى ەمەس. ول ۇلكەن جاۋاپ­كەرشىلىكتى مويىنعا الىپ, سونى پاراسات­تىلىقپەن جۇزەگە اسىرۋعا مىندەتتەيتىن مەملەكەتتىك بيلىكتىڭ بيىك شىڭى. وعان جەتۋ دە قيىن, ال ودان قۇلاۋ دا قاۋىپ-قاتەرسىز ەمەس. وعان كورشىمىز قىرعىزستان مەن ۋكراينا پرەزيدەنتتە­رىنىڭ بيلىكتەن ابىرويسىز كەتۋلەرى مىسال بولا الادى. بۇل كۇندە ءبىز نۇرسۇلتان نازارباەۆ­تىڭ قانشالىقتى اۋىر جۇك, ەل الدىندا ۇلكەن جاۋاپكەرشىلىك ارقالاپ وتىرعانىن انىق سەزىنەمىز. تۇسىنە بىلگەن ادامعا ونىڭ ساياسي بيلىكتە وتىرۋى وعان ەمەس, بىزگە, حالىققا, قازاقستاننىڭ العا ورلەۋىنە كەرەك. ونىڭ ۇزاق جىلدار بويى جيناق­تاعان باي تاجىريبەسى – حالىقتىڭ يگىلىگى. حالقىمىز سول يگىلىكتى ۇقىپتى پايدالا­نۋى كەرەك. مۇنداي ساياسي-رۋحاني بايلىق جولدا شاشىلىپ جاتقان جوق. ماشينەنىڭ جاڭا مودەلىن, كومپيۋتەردىڭ سوڭعى پارتياسىن ساتىپ الۋعا بولادى, بىراق ساياسي تۇلعانىڭ باسىندا جيناقتالعان دانالىقتى, مول نەسىبەنى التىنعا ساتىپ الا المايسىز. ول سول تۇلعانىڭ ءوز بويىندا, سونىڭ ميىندا, كوكىرەگىندە ساقتالادى. سول زەرەك وي مەن مول ءتاجى­ريبەنى قادىرلەۋىمىز ابزال. ءبىزدىڭ ەلباسى وسى ىزگى مۇرانىڭ, ەل باسقارۋ دانالى­عىنىڭ يەسى, جيناق قورى. سول ءۇشىن دە ن.نازارباەۆتى قۇرمەت­تەيمىز, وعان ۇلكەن سەنىم ارتامىز. ەلدىڭ دامۋىن, وركەندەۋىن ونىڭ ەسىمىمەن, جاسامپازدىق ەرەن ەڭبەگىمەن بايلانىس­تىرامىز. سول ءۇشىن دە وعان زور دەنساۋلىق, قىزمەتىنە ساتتىلىك تىلەيمىز. كوپ تىلەگى كول دەگەن, بولاشاققا ۇلكەن ۇمىتپەن, زور سەنىممەن قارايمىز. ابدەش قالمىرزاەۆ, فيلوسوفيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور.