قازىرگى تاڭدا پسيحيكالىق ساۋلىق دەگەن ماسەلەگە ەرەكشە ماڭىز بەرىپ وتىر. الەۋمەتتىك پسيحولوگيادا ابيۋزەر, بۋللينگ, سونىمەن قاتار ۆيكتيمبلەيمينگ ءبارى – ءبىر-بىرىمەن ۇستاسقان ءابجىل قۇبىلىستار. ادامزات بويىنداعى قادىم زاماننان قالماي كەلە جاتقان جاۋىزدىق بۇگىنگى زاماندا مەيلىنشە اشىق ءارى راديكالدى كورىنىس بەرىپ, قوعامنىڭ باس اۋرۋىنا اينالىپ وتىر. سوندىقتان ءبىز دە مۇنداي ۇعىمداردى وركەنيەتتى تۇرعىدا زەرتتەپ, پسيحولوگيالىق ساۋات پەن مادەنيەتتى سانا قالىپتاستىرۋعا قام جاساۋىمىز قاجەت. وسى رەتتە ۆيكتيمبلەيمينگ ماسەلەسى دە تۇيتكىلدى تاقىرىپتى ءبىرى ەكەنى ءسوزسىز.
بىلىكتى حالىقارالىق زاڭگەر, فەمينيست ايگەرىم قۇسايىنقىزى ۆيكتيمبلەيمينگتىڭ كوپ قىرلى ماسەلە ەكەنىن ايتا كەلە, اسىرەسە ايەلدەرگە قاتىستى جاعىنا توقتالىپ ءوتتى.
«الەۋمەتتىك پسيحولوگيادا, كريمينولوگيادا ۆيكتيمولوگيا دەگەن عىلىم سالاسى بار. سول عىلىم سالاسىندا 70-80-جىلداردان باستاپ كەڭ اۋقىمدى قولدانىستا بولدى. بۇل تەرميننىڭ ءبىزدىڭ قوعامدا ءجيى ايتىلۋىنىڭ سەبەبى سەكسۋالدى زورلىق-زومبىلىقتا وعان ايەلدىڭ ءوزىن كىنالايدى. بىزدە «ايەل كىنالى» دەگەندى كوتەرەتىندەر – ەركەكتى اقتاعىسى كەلەتىن ازاماتتار. سەبەبى ايەل فيزيولوگيالىق تۇرعىدا ءالسىز. ەركەكتىڭ وزىنەن ءالسىز ادامعا كۇش كورسەتۋىن, ۇرعانىن ەركەك بولعانى ءۇشىن اقتاۋ قاي زاڭگەرگە بارساڭىز دا ادىلەتسىزدىك. ءجابىر كورۋشىنى كىنالاۋ – قوعام دەرتى. ماسەلەن, «تالگو» پويىزىنداعى قىز بالا زورلانعاندا كوپشىلىك زورلاعان ادامدى ەمەس, قىزدىڭ ءوزىن ايىپتادى. «قىز نەگە اراق ءىشىپ الدى؟» دەپ سىنعا الدى. نەگە؟ ەر ازاماتتار ىشىمدىك ىشكەن قىزدى زورلاۋىنا رۇقسات دەگەن تالاپ بار ما؟ بىرىنشىدەن, جابىرلەنۋشى مەن اگرەسسوردى انىقتاپ الۋىمىز كەرەك. قوعام بولىپ اگرەسسوردى جازالاۋىمىز قاجەت. ونسىز دا تۋىستارى تەرىس اينالعان, زورلانعان ازاماتتى كىنالاۋ – جۇرەكسىزدىك, ساناسىزدىق», دەپ تۇسىندىرەدى زاڭگەر.
ال قوعامدىق دەنساۋلىق ساقتاۋ ۇلتتىق ورتالىعىنىڭ مالىمەتىنشە, 11 جانە 13 جاستاعى ءاربىر بەسىنشى, 15 جاستاعى ءاربىر ونىنشى ءجاسوسپىرىم مەكتەپتە بۋللينگكە ۇشىرايدى. ونداي قىسىم كورىپ, جابىرلەنگەن جەتكىنشەكتەردى قولداۋدىڭ ورنىنا ونىڭ ءوزىن كوزىنە شۇقىپ, كوڭىلىنە قاياۋ تۇسىرەتىن وقيعا كوپ كەزدەسەدى ەكەن. بۇعان قاتىستى حالىقارالىق الەۋمەتتىك ساۋالداماعا جاۋاپ بەرگەن اتا-انالار ءبىلىم ورداسىنداعى مۇنداي جاعدايدان كەيىن بالانىڭ وزىنە دەگەن باعاسى تومەندەپ, قاتتى كۇيزەلگەنىن ايتقان. وسى ورايدا ساراپشىلار بالالار مەن جاسوسپىرىمدەردىڭ ءبىر-بىرىنە قىسىم كورسەتۋ سەبەبىن ءتۇسىندىرىپ, اگرەسسور مەن جابىرلەنۋشىگە قالاي قولۇشىن سوزۋعا بولاتىنىنان حاباردار ەتتى. ماسەلەن, ورتالىق ازياداعى پسيحواناليز ينستيتۋتىنىڭ ديرەكتورى, پسيحواناليتيك اننا قۇدياروۆا جابىرلەنۋشى تاراپ قانا ەمەس, اگرەسسورعا دا ۇلكەن كومەك قاجەت ەكەنىن ايتادى. وسى ورايدا ول وقۋشى قىزدىڭ باسىنان وتكەن وقيعاسىن ايتىپ بەردى.
«ماماندىق تاڭداۋعا بايلانىستى وتباسىنان قىسىم كورەتىندەر كوپ. كوبىنە-كوپ اتا-انالار ءانشى, ءبيشى نەمەسە اكتەر بولعىسى كەلگەن بالالارىن تىيىپ تاستايدى. بالەت ءبيشىسى بولعىسى كەلەتىن ۇل بالالارعا ء«بىزدىڭ وتباسىمىزدا ولاي بولۋى مۇمكىن ەمەس. ەر بالاعا جاراسپايدى» دەپ ۇرىسادى. بىردە ماعان ماماندىعىن اتا-اناسى تاڭداپ بەرگەن قىز بالا كەلدى. اكە-شەشەسى قيناپ جىبەرگەن وقۋىن ءتامامداسا دا, بۇل ماماندىق بويىنشا ءبىر كۇن دە جۇمىس ىستەمەگەن. دەپرەسسياعا شالدىعىپ, 10 جىل بويى ۇيىنەن شىقپاعان. ەندى اتا-اناسى قالاعانىڭدى ىستە دەيدى. بىراق قىز بالانىڭ ون جىل ءومىرى قايدا قالدى؟», دەدى مامان.
ارت-تەراپەۆت ماقپال قاراتاي كەز كەلگەن ىستە جاۋاپتى بولۋ ءوزىن كىنالى سەزىنۋ ەمەس ەكەنىن ايتادى.
«ۆيكتيمبلەي̆مينگ دەگەن تەرميننىڭ ماعىناسى – ءجابىر كورسەتۋشىنى ەمەس, ءجابىر كورۋشىنى اي̆ىپتاۋ. قوعامدا وسىنداي̆ تۇسىنىك كوپ. ادەتتە ءبىز ءجابىر كورسەتكەن جاندى ەمەس, جاپا شەككەندى اي̆ىپتاي̆مىز. ماسەلەن, بىرەۋ زاتىن جوعالتسا – «نەگە جان-جاعىڭا قاراپ جۇرمەي̆سىڭ؟», اي̆ەل ادام, قىز بالا زورلىق كورسە – ء«وزى دە كىنالى عوي̆, جەڭىلتەك جان ەدى» نەمەسە اي̆ەل كۇي̆ەۋىنەن تاياق جەسە – «تىلىنەن تاپقان بولار» دەگەن سياقتى ايىپتاۋلار كەزدەسەدى. پسيحولوگيا «نە كورسەڭ دە جاۋاپتى وزىڭنەن ىزدە!» دەگەندى اي̆تادى. راسىندا دا, جاۋاپتى وزىڭنەن ىزدەۋ كەرەك. بىراق بۇل جەردە جاۋاپتى ىزدە دەگەن بۇعىپ, كونىپ جاتا بەرۋ ەمەس, جاۋاپ ءوزىڭدى قورعا, قۇرمەتتە دەگەندى ۇقتىرادى», دەيدى م.قاراتاي.
ونىڭ ايتۋىنشا, زورلىق-زومبىلىقتىڭ جىلى جابىلىپ قالعانىمەن زورلىقتىڭ ارتى – قورلىق. ادام جان دۇنيەسىندە جارانىڭ تابى قالا بەرەدى.
ء«بىر كەلىنشەك حات جازدى. كۇي̆ەۋى شاشىنان سۇي̆رەپ ساباي̆دى ەكەن. كىشكەنتاي̆ بوپەسى بار. قانداي̆ شەشىم شىعارارىن بىلمەي̆, مەنەن اقىل-كەڭەس سۇراي̆دى. شىنىمدى اي̆تسام, ارينە, وقيعانىڭ تولىق ءمان-جاي̆ىن بىلمەي̆ تۇرىپ, بىرجاقتى جاۋاپ بەرۋ قيىن. ماسەلەن, جاس كەزىندە ۇنەمى كۇي̆ەۋى ساباعان ەرلى-زاي̆ىپتىلاردى بىلەمىن. اي̆ەلى جىلادى, شىدادى. قازىر ەكەۋى قارتاي̆عان, تۇك بولماعانداي̆ ءبىرىن-ءبىرى ەركەلەتىپ, ءومىر ءسۇرىپ جاتىر. بىراق بارلىق وقيعا وسىلاي̆ اياقتالادى دەپ تە اي̆تا الماي̆سىڭ. انا اي̆ەلدىڭ جاستىق شاعى تەك جىلاۋمەن, قينالۋمەن ءوتتى», دەيدى م.قاراتاي.
وسى ورايدا بۇل ماسەلەنى زاڭمەن رەتتەۋگە بولا ما دەگەن ساۋال تۋادى. مۇنىڭ جاۋابىن زاڭگەر ايگەرىم قۇسايىنقىزىنان سۇراپ كورگەن ەدىك. ونىڭ ايتۋىنشا, بۇل ادامنىڭ قادىر-قاسيەتىنە نۇقسان كەلتىرمەۋ دەگەن سەكىلدى قاراپايىم زاڭدىلىققا جاتادى.
«ەلىمىزدە بۇل سالاعا ناقتى بەلگىلەنگەن زاڭ جوق. بىراق كەيبىر زاڭداردا مازمۇنى بويىنشا بولادى. مىسالى, ازاماتتىق, قىلمىستىق نەمەسە ەڭبەك قاتىناسى سەكىلدى زاڭدار دا بار. بىراق ول زاڭ تارماقتارى وزگە دەتالدارعا تاۋەلدى. ءوزىن-ءوزى قورعاۋ كەزىندە بىرەۋدى ءولتىرىپ الۋ نەمەسە جەكە قۇپيالىقتى ساقتاۋ سياقتى تارماقتارعا كىرەدى. جالپى, مۇنى تەك زاڭ عانا شەشپەيدى دەپ ويلايمىن. بۇل كوبىنە-كوپ پسيحولوگيالىق فەنومەنگە جاتادى, قىلمىستىق ءىس ەمەس. مۇنى زاڭ جۇزىندە رەتتەۋ كەرەك بولسا, بولەك زاڭ ەمەس, ءبىر زاڭعا قوسىپ تولىقتىرسا جەتەدى. ويتكەنى كەز كەلگەن ادامنىڭ قادىر-قاسيەتىن نەگىزگى زاڭ قورعاۋعا ءتيىس. مىسالى, ءبىر جابىرلەنگەن ادامدى بىرەۋلەر قورلاعان پوست جازىپ جاتسا, ونى جازبا دەي المايسىڭ. سەبەبى ونى ول بۋللينگ ەمەس, ءسوز بوستاندىعى دەپ تۇسىندىرەدى. سول ءۇشىن ءبىز قاراپايىم عانا ادام قۇقىقتارىن جاقسى ءتۇسىنۋىمىز كەرەك. بىرەۋدى كىنالاۋعا اسىعۋ دا ادام قۇعىعىن دۇرىس تۇسىنبەۋدەن ورىن الادى. سوندىقتان قۇقىقتىق ساۋاتتىلىق قاجەت», دەيدى زاڭگەر.
قورىتا ايتقاندا, بۇرىنعى داۋىردەن جەتكەن كەيبىر قۇندىلىقتاردان مۇلدە باس تارتپاساق تا, قايتا قاراستىرۋعا تۋرا كەلەدى. مىسالى, «تانا كوزىن سۇزبەسە, بۇقا ءجىبىن ۇزبەيدى», ء«وزىڭ دە ساۋ سيىردىڭ جاپاسى ەمەسسىڭ», «جەل سوقپاسا, ءشوپتىڭ باسى قيمىلدامايدى», ت.ب. ماقال-ماتەلدىڭ ار جاعىنان جىعىلعانعا جۇدىرىق بولاتىن, ءجابىر كورىپ, جاپا شەككەندى جازعىراتىن, كۇستانالايتىن ويدىڭ باسى قىلتيىپ تۇراتىنى راس. مۇنىڭ ءبارى, تۇپتەپ كەلگەندە, ۆيكتيمبلەيمينگ بولىپ شىعاتىنىن ەندى ۇعىپ وتىرعاندايمىز.
