ۇلى دالا سيمۆولى

سەنبى كۇنى استانا – كوكشەتاۋ تاسجولىنىڭ بويىندا اتاقتى جۇيرىك قۇلاگەرگە ارنالعان ەسكەرتكىشتىڭ سالتاناتتى جاعدايدا اشىلۋ ءراسىمى ءوتتى. وعان اقمولا وبلىسىنىڭ اكىمى سەرگەي دياچەنكو, مەملەكەت جانە قوعام قايراتكەرى ماقتاي ساعديەۆ, جازۋشىلار تۇرسىنبەك كاكىشەۆ, نۇرعوجا وراز, اكىم تارازي جانە باسقا دا ازاماتتار قاتىسىپ, جۇرتشىلىقتى قۇلاگەر مونۋمەنتىنىڭ اشىلۋىمەن قۇتتىقتاپ, وسى وقيعاعا بايلانىستى ءوز پىكىرلەرىن ورتاعا سالدى. قۇلاگەر – اقان سەرىنىڭ سا­عىنايدىڭ اسىنداعى الامان ءباي­گەدە جەكە-دارا وزىپ كەلە جاتقا­نىندا قاستاندىق جاسالىپ, مەرت بولعان اتاقتى جۇيرىگى ەكەنى بەلگىلى. ول ەرەيمەنتاۋداعى قۇساق كولىنىڭ تۇسىندا قانىشەر باتىراشتىڭ قولىنان مەرت بولدى. تاريحىمىزدا بۇرىن-سوڭدى بولماعان بۇل قاندى وقيعا تۇلپاردى ءبارىمىز ارتىق كورەتىن قازاق حالقىنىڭ قابىر­­عاسىن قايىستىرىپ, ەسەڭگىرەتىپ كەتتى. سوندىقتان استانانىڭ ما­ڭىندا قۇلاگەرگە اشىلعان مونۋ­مەنتتىڭ ۇلت ءۇشىن, ۇرپاق ءۇشىن ءمانى دە, ماڭىزى دا زور دەۋگە بولادى. بۇل ەسكەرتكىشتى سالۋدىڭ يدەياسى­­نىڭ اۆتورى ءارى نەگىزىن ۇيىمداس­تىرۋ­شىسى قازاقستان رەسپۋب­لي­كاسىنا ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەر, اتبەگى, جازۋشى سادىبەك تۇگەل. ونىڭ ايتۋىنشا, قۇلاگەر بەينەسى بىشكەك قالاسىندا پروفەسسور با­زاربەك سادىقوۆتىڭ شەبەرحانا­سىن­دا جا­سالدى. ءمۇسىننىڭ اۆتورى – سۇلتان يلياەۆ. بەلگىلى ءمۇسىنشى ەس­كەرت­كىشتى سومداعاندا قازاق حال­قى­نىڭ تاريحىندا ەرەكشە ورىن الا­تىن اقان سەرى مەن ونىڭ تۇل­پا­رى­نىڭ تراگەدياعا تولى تاع­دى­رى­مەن ەتەنە تانىسىپ, ءمۇسىندى جاساپ شىق­قان. ءسويتىپ, ەسكەرتكىش ۇزىن­دىعى – 8 مەتر, بيىكتىگى – 5 مەتر, سالما­عى – 5,5 توننا, جالپى بيىك­تى­گى – 11 مەتر ەڭسەلى بولىپ جاسالىندى. ال جالپى, قۇلاگەرگە ارنالعان العاشقى بەلگى بۇعان دەيىن دە بولعانىن كوزى قاراقتى وقىرمان جاقسى ءبىلۋى ءتيىس. ول ەرەيمەنتاۋ قالاسى مەن پاۆلوۆكا ەلدى مەكە­نىنىڭ ناق ورتاسىنداعى دوڭەسكە ور­ناتىلعان ەدى. سول كەزدەگى ەسكەرتكىش 1989 جىلى ەلىمىزدىڭ ابزال ازامات­تارىنىڭ باستاماسىمەن, بيىكتىگى 3 مەترلىك وبەليسك ەتىپ ورناتىلعان بولاتىن. الايدا, ول 17 جىل عانا تۇعىرىندا تۇرىپ, قازىرگى زاماننىڭ “باتىراشتارىنىڭ” قولىنان قاپتال­عان ءتۇستى مەتالل سىپىرىلىپ اكە­تىلگەن ەدى. بۇل وقيعا 1996 جىلدىڭ اقپان ايىنىڭ 6-ىندا بولعان. سودان بەرى سادىبەك تۇگەل سياقتى تۇلپاردى قاستەرلەي بىلەتىن ازاماتتاردان تىنىشتىق كەتىپ, اقىرىندا ولار قۇلاگەرگە ارنالعان جاڭا مونۋمەنتتى تۇرعىزۋدى قولعا الدى. ونىڭ ايتۋىنشا, بۇل ءىس ولارعا وڭاي بولعان جوق. دەگەنمەن, باستاپقىدا قيىنعا تۇسكەن ىستە ولاردىڭ جانىنان جۇرەگى ەلىم, جەرىم, تۋعان وتانىم, تاريح دەپ سوعاتىن, قولى اشىق, اتىمتاي جو­مارت نار ازاماتتار تابىلدى. وسى ورايدا ساكەڭ ەسكەرتكىشتىڭ مەم­لەكەتكە سالماق تۇسىرمەي, ۇكىمەتتەن ءبىر تيىن قارجى جۇمسالماي سا­لىنۋىنا, ونى ورناتۋعا ناقتى كو­مەك كورسەتكەن البەرت راۋ, بوشاي كىتاپباەۆ, پارلامەنت سەناتى توراعاسىنىڭ ورىنباسارى مۇحام­مەد كوپەي, اتبەگى ازاماتتار تالعات ەرمەگياەۆ, كەڭەس راقىشەۆ, توكەن ەگىنباەۆ, باۋىرجان يساەۆ, ايدىن راقىمباەۆ, دارحان قالەتاەۆ, انا­تولى قۇلنازاروۆ, ەلسيار قا­ناعاتوۆ, سەرگەي دياچەنكو, قادىر­حان وتا­روۆ, سايات قامزەباەۆ, لا­شىنتاي ءدۇي­سەنوۆ, اسقاربەك ۇيسىنباەۆ, ەر­مەي نۇعىمانوۆ جانە باسقا دا ازاماتتارعا ريزاشىلىعىن ءبىلدىرىپ, العىس سەزىمىن جەتكىزگىسى كە­لەتىنىن جاسىرمايدى. سونىمەن ءبىر­گە العاشقى كۇننەن باستاپ ەسكەرت­كىشتى ورناتۋعا مورالدىك قولداۋ كورسەت­كەن جازۋشىلار وداعىنىڭ مۇشە­لەرى – تۇرسىنبەك كاكىشەۆ, كا­كىم­بەك سالىقوۆ, جەكەن قاليەۆ, فاريزا وڭعارسىنوۆا, اكىم تارازي, نۇرعوجا وراز, ءسابيت دوسانوۆ, جان­بولات اۋپباەۆ, ۇلىقبەك ەس­داۋلەت, قويشىعارا سالعارا, انەس ساراەۆ, دۇكەنباي دوسجان, سەرىك تۇرعىنبەكوۆ, نەسىپبەك ايتوۆ, تۇرسىن جۇرتباي, تابىل قۇلياس جانە باسقا دا قالامگەرلەردىڭ, قايرات ساتىبالدى باستاعان ۇلتتىق سپورت تۇرلەرىنىڭ قاۋىمداستىعى دا ازاماتتىق تانىتقانىن اتاپ وتۋگە بولادى. قازىر قۇلاگەر يدەياسى بۇكىل حالىقتىق سيپات الدى. بۇگىندە, ەڭ باستىسى, وسى يدەيانى ەلباسى نۇر­سۇلتان نازارباەۆتىڭ ءوزى قولداپ وتىر. – ەسكەرتكىشتى سالۋداعى باستى ماقساتىمىز, – دەيدى س.تۇگەل – ز ۇلىمدىققا تويتارىس بەرىپ, ىزگى­لىكتى باياندى ەتۋ, جەر بەتىندە ءادىل­دىك بار ەكەنىن پاش ەتۋ, ۇلتتىق قۇن­دىلىقتاردى ۇلىقتاۋ, ونى ەل يگى­لىگىنە جاراتۋ, قازاق جاۋىن­گەرىنىڭ, ازاماتىنىڭ سەنىمدى سەرىگى, دوسى, جەڭىس جىلقىسى – قازا­نات­تىڭ مىقتىلىعىن, جۇيرىكتىگىن, ءتوزىم­دىلىگىن كورسەتۋ. بۇل مونۋمەنت تۇڭعىش اۆتوبان بويىمەن باۋىرىن كەڭگە جازىپ, قۇيىنداپ بارا جات­قان قۇلاگەر بەينەسى, اقان سەرىدەي حالقىمىزدىڭ ارداقتى ارىستا­رى­نىڭ ءومىرىن وكسىكپەن وتكىزگەن كە­شەگى زاماندى, تاۋەلسىزدىككە يە بول­عان بۇگىنگى ءومىر وزگەرىسىن, حال­قىمىزدىڭ جارقىن بولاشاعىن, تۋعان ەلىمىز – قازاقستاننىڭ قا­رىشتى قادامىن اڭعارتادى. قۇلا­گەردىڭ ەڭسەلى ەسكەرتكىشى – ۇلتى­مىزدىڭ بولاشاعى, جاس ۇرپاققا دا ارنالعان. تاعىلىمى مول مونۋ­مەنتتىڭ “جاستار ەشتەمەدەن قالىس قالماڭدار, ءومىردىڭ بايگەسىندە الدا بولىڭدار, ومىرشەڭ زامانمەن كو­سىلە شابىڭدار”, – دەپ تۇرعانداي كورىنەدى. وسى كۇنى جىلقى مىنەزدى قازاق­تىڭ كەۋدەسى قۋانىشقا كەرنەپ, جو­عالعانىمىز تابىلىپ, وشكەنىمىز جانعان, قۇلاگەرگە ارنالعان ەڭسەلى ەسكەرتكىشتىڭ قازاقتىڭ كەڭ جازيرا سارىارقاسىنىڭ توسىندە ماڭگىلىك تۇعىرعا مىنگەن كۇنى بولاشاقتا وسى وقيعاعا بايلانىستى يپپودورم سالىناتىن جەردە اقشاڭقاي كيىز ۇيلەر تىگىلىپ, مەرەكەلىك شارالار وتكىزىلدى. وندا قازاق تەاترىنىڭ ارتىستەرى قويىلىمدار كورسەتىپ, مىڭ بۇرالعان ءبيشى قىزدار بي بيلەپ, حالىق اندەرى ورىندالعان سوڭ, “قۇلاگەر” مەدالى ەسكەرتكىشتىڭ سالىنۋىنا ۇلەس قوسقان ازاماتتارعا تابىس ەتىلىپ, “ق ۇلىنىم” اتتى جاڭا جۋرنالدىڭ تۇساۋى كەسىلدى. داستان كەنجالين, استانا. سۋرەتتەردى تۇسىرگەن  ورىنباي بالمۇرات.