سۋرەتتى تۇسىرگەن – يۋري بەككەر
ميلليوندار توعىسقان مەگاپوليستە بۇل ساناتقا جاتاتىن 300-دەن استام, ءتىپتى ودان دا كوپ ادام ءومىر ءسۇرىپ جاتىر. «دەگەنمەن بەلگىلى ءبىر تۇراعى جوق ادامداردىڭ سانىن ءدال انىقتاۋ مۇمكىن ەمەس», دەيدى ماماندار. ولاردىڭ دەنى قالا بيلىگىنىڭ قاراماعىنداعى «پانا» الەۋمەتتىك بەيىمدەۋ ورتالىعىنان سايا تاپقان. 2000 جىلى ىرگەتاسى قالانعان مەكەمە – جىلىنا جۇزدەگەن مۇقتاجعا جىلۋ سىيلاپ, جان-جاقتى قولداۋ كورسەتەتىن جالعىز ورتالىق.
بيىل جىل باسىنان قازان ايىنا دەيىن مۇندا كەزەڭ-كەزەڭىمەن 598 ازاماتقا كومەك كورسەتىلگەن. 180 ادامعا شاقتالعان ورتالىقتى ءۇي-كۇيسىز جاندار مەن تۇرمەدەن بوساپ شىعىپ, بارار جەر, باسار تاۋى قالماعاندار پانالايدى. ولار ورتالىق قىزمەتىن بىرنەشە ايدان ءبىر جىلعا دەيىن پايدالانا الادى. الەۋمەتتىك بەيىمدەۋ مەكەمەسى وسى ۋاقىت ارالىعىندا دارىگەرلىك كومەكتەن باستاپ, قۇجاتتارىن قالىپقا كەلتىرۋ, جۇمىسقا ورنالاستىرۋ, جاقىندارىن ىزدەستىرۋ, مۇگەدەكتىك پەن زەينەتكەرلىك جاردەماقىلارىن رەسىمدەۋ, شەتەلدىكتەردى ەلىنە قايتارۋ سىندى بىرنەشە باعىت بويىنشا كەلۋشىلەرگە كەشەندى كومەك كورسەتۋمەن اينالىسىپ كەلەدى.
«بىزگە كەلەتىندەردىڭ تاعدىرى سان الۋان. ءتىپتى كەيبىر ادامداردىڭ تۋ تۋرالى كۋالىگى دە جوق. ەندى ءبىرى اراققا سالىنىپ, ومىردەن باز كەشكەن. كەزبە ومىرگە ەتى ۇيرەنگەندەردىڭ كەيبىرى ورتالىققا تەك تۇنەلتۋ ءۇشىن عانا كەلىپ كەتەدى. مەكەمەدە ونداي ازاماتتارعا ارنالعان قوسىمشا 50 توسەكتىك ورىن بار. بىلىكتى ماماندار مۇنداعىلاردىڭ جاي-كۇيىن ەسكەرىپ, ولاردى قالىپتى ومىرگە قايتا بەيىمدەۋگە كۇش سالادى. ءتورت ۋاقىت تاماق بەرەدى. اشىلعان ۋاقىتتان بەرى ورتالىق مىڭداعان ادامنىڭ جاقسى ارناعا بۇرىلۋىنا سەپتىگىن تيگىزدى. بىرەر جىل بۇرىن مەكەمە عيماراتىنىڭ تارلىعى مەن ورنالاسۋ قولايسىزدىعى تۋرالى ماسەلە كوتەرىلىپ, بىلتىر اكىمدىكتىڭ قولداۋىمەن جاڭا نىساننىڭ قۇرىلىس جۇمىستارى باستالعان ەدى. وسىلايشا, الاتاۋ اۋدانىنىڭ «توميريس» شاعىن اۋدانىنان 3 800 شارشى مەترلىك جاڭا عيمارات بوي كوتەردى. بىرەر ايدا پايدالانۋعا بەرىلەدى دەپ كۇتىپ وتىرمىز», دەيدى «پانا» الەۋمەتتىك بەيىمدەۋ ورتالىعىنىڭ ديرەكتورى بولات ديحانباي ۇلى.
مۇندا بىرەۋلەر ءوز بەتىمەن, ەندى بىرەۋلەر ەرىكتىلەردىڭ نۇسقاۋىمەن كەلەدى. ال كەيبىر ازاماتتاردى مەكەمەگە پوليتسيا اكەلىپ تاپسىرادى. ورتالىق باسشىسى اتاپ وتكەندەي, كۇز بەن قىس ايلارىندا تەك تۇنەلتىپ كەتۋ ءۇشىن كەلىپ تۇراتىندار دا جەتەرلىك.
كورىنگەنگە كوز ساتىپ, كوشە كەزۋدى كىم ارماندايدى دەيسىز؟ مۇنداي كۇيگە تۇسكەندەردىڭ ىشىندە جاقىندارىن جوعالتىپ نەمەسە بارىنان ايىرىلىپ, ءتۇرلى سىناققا سىنىپ كەتكەندەر كوپ. قايىر سۇراپ, كوشە كەزگەندەردى قالانىڭ قاي بۇرىشىنان دا كەزدەستىرەسىز. «كوك بازار» ماڭىنان ءوتىپ بارا جاتىپ سولاردىڭ ءبىرىن اڭگىمەگە تارتۋعا تىرىستىق. ورىسشا-قازاقشانى ارالاستىرا سويلەيتىن 50-لەر شاماسىنداعى ەر ادام باستاپقىدا سالقىندىق تانىتقانىمەن, ءجونىمىزدى ايتقاننان كەيىن ءوز ءومىرى تۋرالى قىسقاشا بايانداپ بەردى.
«وتباسىم دا, ءۇيىم دە بولدى. كەيىن تۇرمەگە ءتۇستىم. شىققان سوڭ كىشكەنە ىشتىك ەندى. ۇيىمىزدەن ايىرىلدىق, ايەلىم كەتىپ قالدى. قالادا جالعىز اپكەم تۇرادى. ءوز وتباسى بار. وعان دا بارا بەرمەيسىڭ. قىسقاسى, ەشكىمگە كەرەك ەمەسپىن», دەپ كۇرسىنگەن ونى اراق جەڭىپ كەتكەنىن اڭعاردىق. «ەمدەلۋگە تىرىسىپ كوردىڭىز بە؟» دەگەن ساۋالىمىزعا ء«بارىبىر ەشقانداي ناتيجە بولمايدى», دەپ قولىن سىلتەپ كەتە باردى.
الەۋمەتتانۋشى بەكزات نۇرمەتوۆ قالا كوشەلەرىندە كۇنەلتكەن قاڭعىباستاردىڭ قۇجاتىن تۇگەندەپ, قاتارعا قوسۋعا كەيبىر مەملەكەتتىك مەكەمەلەر تاراپىنان اسا ىقىلاس جوق ەكەنىن ايتادى. «ولاردىڭ قۇجاتى بولماعاندىقتان, ەش جەرگە جۇمىسقا قابىلدانبايدى. ال كەيبىرىنىڭ قولدارىندا قۇجاتى بولماسا دا, ايىپپۇلدارى از ەمەس. «بەلگىلى تۇراعى جوق ادامداردىڭ اراسىندا شاش ەتەكتەن قارىزعا باتىپ, وسىنداي كۇيگە تۇسكەندەر دە بار», دەيدى الەۋمەتتانۋشى.
ايتپاقشى, «پانا» الەۋمەتتىك بەيىمدەۋ ۇجىمىن كوپتەن بەرى الاڭداتىپ جۇرگەن ءبىر ماسەلە بار. 2019 جىلعا دەيىن مۇندا ارنايى پوليتسيا بەكەتى جۇمىس ىستەپ, مەكەمەنىڭ ءتارتىبىن قاداعالاۋعا سەپتىگىن تيگىزگەن. الايدا پوليتسيا دەپارتامەنتى مۇندا ءتارتىپ ساقشىلارىنىڭ قاجەتى جوق دەگەن جەلەۋمەن جۇمىسىن توقتاتقان. «ورتالىق قىزمەتىن پايدالانۋشىلاردىڭ 40 پايىزى تۇزەۋ مەكەمەسىنەن شىققاندار ەكەنىن ەسكەرسەك, پوليتسيانىڭ قاداعالاۋى بۇل مەكەمە ءۇشىن اۋاداي قاجەت», دەيدى مەكەمە قىزمەتكەرلەرى. سەبەبى ورتالىق تۇرعىندارىنىڭ اراسىندا جانجال, توبەلەس سەكىلدى كيكىلجىڭدەر ءجيى بولىپ جاتاتىن كورىنەدى. وسى رەتتە جاۋاپتى ورىندار ورتالىق اۋماعىنداعى پوليتسيا بولىمشەسىن قايتا ىسكە قوسسا دەگەن تىلەكتەرىن جەتكىزدى.
قالادا ءبىز ايتىپ وتىرعان ساناتتاعى ادامداردىڭ قاتىسۋىمەن ءبىردى-ەكىلى قىلمىستىق جاعدايلار دا بولماي تۇرمايدى. ايتالىق, وسى جىلدىڭ ءساۋىر ايىندا «ايگەرىم» شاعىن اۋدانىنىڭ تۇرعىندارى «بەيىت باسى قاڭعىباستار مەكەنىنە اينالدى» دەپ دۇرلىككەن ەدى. تۇرعىندار تالابى دا ورىندى. ولار تۇرعىن ءۇي اۋماعىنا جاقىن ورنالاسقان مازارلاردا ىشىمدىك ءىشىپ, ۇيقى قاندىراتىندار قابىرگە قويىلعان بەلگىلەردى جۇلىپ, تەمىر-تەرسەك قابىلدايتىن ورىنعا وتكىزدى دەپ قاپالانعان. دابىل قاققان تۇرعىندار مەن مەشىت قىزمەتكەرلەرى قورىمدى ايرىقشا باقىلاۋعا العاننان كەيىن مۇنداي جۇگەنسىزدىكتىڭ جولى كەسىلگەن.
قالا اكىمىنىڭ ءباسپاسوز قىزمەتى بەرگەن مالىمەتكە سۇيەنسەك, 2022 جىلى الەۋمەتتىك بەيىمدەۋ ورتالىعىنا 931 ازامات جۇگىنگەن. ونىڭ 170-ءى تۇرمەدەن بوساپ شىققاندار. 57 ادامنىڭ جەكە باسىن كۋالاندىراتىن قۇجاتتارى قالپىنا كەلتىرىلسە, 27 ادام وتباسىمەن قايتا قاۋىشىپ, قالىپتى ومىرگە قادام باسىپتى. ورتالىق ماماندارى 12 ازاماتقا جاسىنا بايلانىستى زەينەتاقى رەسىمدەۋگە, 5 ادامعا مۇگەدەكتىك تۋرالى كۋالىك الۋعا, تاعى ءتورت ادامنىڭ تۋ تۋرالى كۋالىگىن قالپىنا كەلتىرۋگە اتسالىسقان. سونداي-اق وزبەكستان, رەسەي, ازەربايجاننىڭ التى ازاماتى ءوز ەلىنە قايتارىلعان.
پسيحولوگ دينا حاسەنوۆا تىرشىلىكتى تارك ەتىپ, ايانىشتى حالگە تۇسكەندەردى پسيحولوگيالىق تۇرعىدان ەمدەۋ بارىنەن دە ماڭىزدى دەپ ەسەپتەيدى. ساراپشىنىڭ ايتۋىنشا, ولاردىڭ كوبى – ون ەكى مۇشەسى ساۋ, ەڭبەككە قابىلەتتى جاندار. ءتىپتى ارالارىندا جوعارى وقۋ ورنىن اياقتاعان مىقتى ماماندار دا بار. «قوعام ونداي ازاماتتاردى كەرى يتەرمەي, كەرىسىنشە قاتارعا قوسۋعا كۇش سالۋى قاجەت. مۇنىمەن تەك جاۋاپتى ورىندار ەمەس, قوعامنىڭ ءاربىر مۇشەسى اينالىسۋعا ءتيىس دەپ سانايمىن. ولاردىڭ اراسىندا قۇمار ويىنعا قۇربان بولعاندار, ىشكىلىككە سالىنعاندار, تۇرمەدەن جۇيكە جۇيەسى بۇزىلىپ كەلگەندەر, كەيدە ءتىپتى وتباسىنداعى قاراپايىم ماسەلەلەرگە شىداماي ءوزىن تاستاپ جىبەرگەندەر بار. دۇرىس باعىت كورسەتىپ, كەشەندى ساۋىقتىرۋ, مورالدىق جانە زاڭدىق تۇرعىدان كومەك كورسەتۋ كوپ جاعدايدا ناتيجەسىن بەرەدى. كۇدەر ۇزگەن جاقىندارىمەن بايلانىسىپ, ولاردى دا بۇل جۇمىستارعا تارتۋ ماڭىزدى. سەبەبى پسيحولوگيادا جاقىن تۋىستاردان اجىراۋ, ولاردىڭ سەنىمىن جوعالتۋ ادامدى اۋىر كۇيزەلىسكە اكەلەدى», دەيدى د.حاسەنوۆا.
الماتى
