جۇرت قانداي اكىمدى كۇتەدى؟

ەل بيلىگىنىڭ دەموكراتيالىق قوعام قۇرۋداعى تالپىنىسى سوڭعى ۋاقىتتا ءوز ناتيجەسىن بەرە باستاعانىنا حالىق كۋا. بىلتىردان بەرى اۋىل اكىمدەرىن سايلاۋ قالىپتى ۇردىسكە اينالا باس­تادى. ەندىگى جەردە اۋدان اكىمدەرىنىڭ سايلاۋى دەموكراتيالىق جاڭارۋداعى ماڭىزدى بەلەس بولماق. اۋدان, قالا اكىمدەرىنىڭ سايلاۋى – ەلىمىزدەگى ساياسي رەفورمالاردى ودان ءارى دامىتىپ, حالىقتىڭ وزىنە بيلىك بەرۋ تۇجىرىمىن ناقتىلاي تۇسەدى. وسى ارقىلى قوعامنىڭ بيلىككە دەگەن سەنىمى كۇشەيىپ, مەملەكەتتىك قىزمەتتىڭ باسقارۋ بۋىنىنا بىلىكتى ءارى مىقتى ازاماتتار توپتاسادى دەپ ەسەپتەيدى ساراپشىلار.

وڭىرلىك اۋماقتىق سايلاۋ كوميس­سيا­سىنىڭ توراعاسى گۇلنار امان­جو­لوۆانىڭ حابارلاۋىنشا, 5 قاراشا كۇنى وتەتىن اقتوعاي, جەلەزين, شار­باقتى اۋداندارى اكىمدەرىنىڭ ساي­لاۋى­نا ۇمىتكەرلەردىڭ ءوزىن-ءوزى ۇسىنۋ كەزەڭى اياقتالدى. «بۇل كەزەڭنىڭ قورى­تىن­دىسىندا اكىم لاۋازىمىنا 19 ازامات ۇمىت­كەر رەتىندە تىركەلدى. اتاپ ايت­قان­دا, اقتوعاي اۋدانىندا 6 ۇمىتكەر, جەلەزيندە – 8, ال شارباقتىدا 5 ۇمىتكەر بار. ولاردىڭ ىشىندە 9 كانديدات ساياسي پارتيالاردىڭ اتىنان قاتىسۋدى ءجون دەپ شەشسە, وزگەسى – ءوزىن ءوزى ۇسىن­عان­دار. ياعني بۇل جەردە جەكە ازاماتتار تاراپىنان ەرەكشە بەلسەندىلىكتى بايقاپ وتىرمىز. ۇمىتكەرلەر اراسىندا 2 ايەل تىركەلدى. بارلىق ۇمىتكەردىڭ ورتاشا جاسى – 43 جاس بولسا, ەڭ كىشىسى 31-دە, ەڭ ەرەسەگى 55 جاستا. ەتنوستىق قۇرامى جونىندە ايتساق, اراسىندا 16 قازاق, 2 ورىس جانە بىرەۋى نەمىس ۇلتىنان» دەپ اتاپ ءوتتى ول.

اۋدان اكىمى لاۋازىمىنا ۇمىتكەرلەر اراسىندا مەملەكەتتىك مەكەمەلەردىڭ 11 قىز­مەتكەرى, كوممەرتسيالىق ۇيىم­­دار­دىڭ 5 وكىلى جانە ءبىر قوعام بەل­سەندىسى مەن ەكى ۋاقىتشا جۇمىسسىز جۇرگەن ازامات بارى انىقتالدى. ۇمىت­كەرلەردىڭ ماماندىقتارى دا ءار­تۇرلى, تورتەۋى – ەكونوميكالىق ار­نا­يى ءبىلىمدى يگەرسە, وزگەلەرى ينجەنەر, پەداگوگ, مەملەكەتتىك جانە جەر­گىلىكتى باسقارۋ, زاڭگەر, زووتەحنيك ماماندىقتارىندا وقىعان. قازىرگى كۇنى اۋداندارداعى اۋماقتىق سايلاۋ كوميسسيالارى ۇمىت­كەرلەر ۇسىنعان قۇجاتتاردىڭ دۇرىس­تى­عىن تەكسەرىپ, ناقتى تىركەۋگە الۋ جۇمىستارىن جۇر­گى­زىپ وتىر. 5 قاراشادا وتەتىن سايلاۋ كۇنى اتالعان ءۇش وڭىردە جالپى سانى 87 ساي­لاۋ ۋچاسكەسى جۇمىس ىستەپ, 90-نان استام اۋىل تۇر­عىن­دارى داۋىس بەرۋ مۇم­كىن­دىگىنە يە بولادى.

ساياساتتانۋ عىلىمدارىنىڭ ماگيسترانتى داۋرەن عازيز الداعى سايلاۋ ەلىمىزدىڭ ساياسي ءومىرى ءۇشىن ۇلكەن سەرپىلىس بولادى دەگەن پىكىردە. اۋىلدىق اۋماقتاردى دامىتۋ ءۇشىن حالىقتىڭ سەنىمىنەن شىعاتىن ادامدى تاڭداپ قويۋ جۇرتتىڭ كوكەيىندە كوپتەن جۇرگەنى انىق. ەندەشە, ەندىگى كەزەكتە اۋىل حالقى بەلسەندىلىك تانىتۋى كەرەك. جاڭادان سايلاناتىن ازاماتتار جاڭاشا كوزقاراستا, تىڭ يدەيالارمەن جۇمىسقا كىرىسىپ, بارلىق كۇش-جىگەرىن ءوڭىر حالقىنىڭ يگىلىگىنە جۇمسايتىنى انىق. وسى رەتتە اۋداندارداعى باسقارۋ فور­­مالارى دا وزگەرىسكە ۇشىراپ, جاڭا اكىمدەر وزىنە جۇكتەلگەن سەنىمدى ابى­­روي­مەن الىپ شىعۋعا, جەرگىلىكتى جەر­­دىڭ ەكونوميكاسىن بارىنشا ورگە سۇي­رە­ۋ­گە تىرىسادى. ال ەكونوميكالىق كور­­سەتكىشتەر ارتسا, اۋماقتا تۇراتىن تۇر­عىنداردىڭ تۇرمىسى دا تۇزەلەتىنى ءمالىم.

دەموگرافيالىق ەرەكشەلىك تۇر­عى­سى­نان الىپ قارايتىن بولساق, اقتوعاي – قازاعى باسىم ءوڭىر, مۇندا 13 مىڭعا تارتا حالىق تۇرادى. 7 اۋىلدىق وكرۋگتە 21 ەلدى مەكەن بار. اۋداندا ءسۇت باعىتىنداعى مال شارۋاشىلىعى جانە ەگىن شارۋاشىلىعى جاقسى دامىعان. 364 شاعىن بيزنەس سۋبەك­تىسى بار.

ال تەرىسكەيدەگى جەلەزين مەن شار­باق­تى اۋداندارىندا ەگىن شارۋا­شى­لىعىنىڭ الەۋەتى مىقتى. توپىراق قۇنارى جوعارى بولۋىنا وراي ءارى فەر­مەرلەردىڭ كوبى زامانعا ساي سۋارۋ قۇ­رىلعىلارىمەن قامتىلعاندىقتان, استىق وسىرەتىندەر قۋاڭشىلىق ۋاقىتتا دا اسا زارداپ شەكپەيدى. العاشقىسىندا – 33, سوڭعىسىندا 27 اۋىلدىق وكرۋگ تىركەلگەن. مۇنداعى دەموگرافيالىق جاعداي وزگەشەلەۋ. قوس اۋداننىڭ شەكارالارى رەسەيدىڭ ومبى جانە التاي ولكەلەرىمەن شەكتەسكەندىكتەن بولار, وزگە ۇلت وكىلدەرىنىڭ ارا سال­ماعى باسىم. جەلەزيندەگى 15,2 مىڭ تۇرعىننىڭ 39 پايىزى, شارباقتىداعى 18,9 مىڭ حالىقتىڭ 43,5 پايىزى – ءوزىمىزدىڭ قانداستار. سوعان وراي بۇل ايماقتاردا مەملەكەتتىك ءتىلدىڭ قولدانىس اياسىنا, سونىڭ ىشىندە قا­زاق مەكتەپتەرىنىڭ ازدىعى مەن ەلدى مەكەندەردىڭ اتاۋلارى­نا قاتىستى تۇيتكىلدەر جەتەرلىك. مەك­تەپ بىتىرەتىن تۇلەكتەردىڭ باسىم بولىگى رە­سەيدىڭ جوعارى وقۋ ورىندارىن تاڭ­داپ, رەتى كەلسە سول جاقتا قالىپ قويۋدى اڭساپ تۇراتىندارى دا جاسىرىن ەمەس.

جاڭادان سايلاناتىن اكىمدەردىڭ شەشۋى ءتيىس ماسەلەلەردىڭ ەڭ باسىندا جايىلىم جەرلەردىڭ تاپشىلىعى مەن اۋىلدىق جەرلەردەگى كادرلار ماسەلەسى دە تۇر. جوعارىدا ءۇش ءوڭىردىڭ دە استىقتى ولكەلەر ەكەنىن اتاپ وتتىك. سوعان وراي بۇل اۋماقتاردا مال ءوسىرىپ وتىرعان اعايىندارعا جايىلىمدىق جەرلەر جەتپەيدى. كەيبىر اۋىلداردىڭ ماڭايىنداعى مىڭداعان گەكتار جەر تۇتاسىمەن ۇلكەن شارۋاشىلىقتاردىڭ يەلىگىنە ءوتىپ كەتكەن. بۇل تۇيتكىلدىڭ ءتۇيىنىن تارقاتۋ ازىرشە مۇمكىن بولماي تۇر. جەرگىلىكتى بيلىك سوڭعى ەكى جىلدا جۇزدەگەن, مىڭداعان گەكتار جەردى مەملەكەت يەلىگىنە قايتاردىق, جايىلىمدار كەڭەيدى دەپ ەسەپ بەرىپ جاتقانى ءمالىم. شىنداپ كەلگەندە, قايتارىلعان اۋماقتار جايىلىمدى اڭساپ وتىرعان اۋىلداردان وتە شالعاي جەردە ورنالاسقان نەمەسە شاڭى شى­عىپ, قۋ تاقىرعا اينالعان جەر تە­لىم­دەرى. مۇنداي جەرلەر يت بايلاسا تۇر­عىسىز. سوندىقتان اينالاسىنىڭ بارلىعىندا ەگىن جايقالعان اۋىلداردا جايىلىم تاپشىلىعىن تۇپكىلىكتى شەشۋ ازىرشە مۇمكىن بولماي تۇر.

وڭىرلىك قوعامدىق كەڭەستىڭ مۇشەسى ەركەعالي جانعازى اۋىلدىق جەر­لەر­دە­گى نازار اۋدارارلىق ەكىنشى ماسەلە – بىلىكتى كادرلاردىڭ جەتىسپەۋشىلىگى دەيدى. «وڭ­تۇس­تىكتەن – سولتۇستىككە» باع­­دار­لا­ما­سىنىڭ ناتيجەسىندە پاۆ­لودار وبلىسىنا قانشاما جاس وتباسىلار, ءتۇرلى ماماندىق يەلەرى كوشىپ كەلىپ جاتىر. وكىنىشكە قاراي, ولاردىڭ كوبى قالالارعا نەمەسە قالا ماڭىنداعى اۋىلدارعا تۇ­راق­­تاپ قالعاندى ءجون كورەدى. سەبەبى شالعاي اۋىلداردا بۇ­گىندە دەنى دۇرىس باسپانا جوق. قول­دانىستاعىلارىنىڭ باسىم بولىگى ابدەن ەسكىرگەن. مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆ شە­كارا ماڭىنداعى اۋىلداردا ءۇي سال­عان­دارعا سۋبسيديا تولەنسىن دەگەن پار­مەن بەردى. بۇل مۇمكىندىكتى قاپەردە ۇستاپ وتىرعان ين­ۆەستورلار وتە سيرەك. سوندىقتان ال­داعى ۋاقىتتا جاڭادان سايلاناتىن اۋدان باسشىلارى وسى پروبلەمالى جايتقا نازار اۋدارۋى كەرەك. ۇشىنشىدەن, اۋىلداردا جۇمىسسىزدىق ءالى دە كوپ. جۇمىسپەن قامتۋ ورگاندارى ولاردى ءوزىن-ءوزى جۇمىسپەن قامتىپ وتىر دەپ كورسەتەدى. شىن مانىندە بۇل ازاماتتاردىڭ قولىندا نە مال, نە كاسىپپەن اينالىسۋعا م ۇلىك جوق. ء«وزىن-ءوزى جۇمىسپەن قامتۋشىلار» ساناتىن قاپەرگە الاتىن ۋاقىت جەتتى. ولاردىڭ اراسىندا جەرگىلىكتى ەكونوميكانىڭ نەگىزگى تىرەگى بولا الاتىن قانشاما جۇ­مىسسىز جاستار, بىلىكتى ماماندار بار­شى­لىق. بۇل الەۋەتتى ورنىمەن پايدالانۋىمىز كەرەك», دەيدى قوعام بەلسەندىسى.

ە.جانعازى دەموكراتيالىق اشىق قوعام قۇرۋ ءۇشىن ساياسي جاڭارۋ باعىتىن­دا­عى كەز كەلگەن قادام ماڭىزدى بولادى دەپ ەسەپتەيدى. قازىرگى كۇنى قا­لا­لىق جەرلەردە بيلىكتى قوعامدىق باقىلاۋدىڭ الەۋەتى مىقتى. كەز كەلگەن جاعداي, وزگەرىس الەۋمەتتىك جەلىدە تالقىلانىپ, اتقارۋشى بيلىكتىڭ تارماقتارى حا­لىق­تىڭ سونداعى وي-پىكىرىمەن ساناسىپ وتىرادى. ال اۋىل-اۋداندارداعى مۇنداي الەۋمەتتىك باقىلاۋ قالىپتاسا قويماعان. جەرگى­لىكتى ماسەلەلەر كوبىنە سىرتقا شىعا­رىلماي, قوردالانىپ قالادى. كوپ اكىمدەرگە جەرگىلىكتى حالىق سەن­بەي­دى. مۇنداي كەلەڭسىزدىكتەردىڭ سوڭى نارازىلىققا ۇلاسىپ جاتادى. سون­دىق­تان الداعى اكىمدەر سايلاۋى – وسى كەمشىلىكتەردى جويۋعا باعىت بۇرعان ساياسي رەفورمانىڭ العاشقى باس­پالداعى. تۇرعىندار سايلاۋدا بەل­سەن­دىلىك تانىتىپ, وزدەرى تاڭداعان ۇمىتكەر جەڭىسكە جەتىپ جاتسا, بيلىككە دەگەن سەنىم كۇشەيەدى. ال حالىقتىڭ سەنىمىنە يە بولعان ازامات وزىنە جۇك­تەل­گەن مىندەتتى جاۋاپكەرشىلىكپەن ارقالايتىنى ايقىن. ءارى كەلەشەكتە جەرگىلىكتى قاۋىمداستىق ءرولى كۇ­شە­يە تۇسسە, تۇرعىنداردىڭ باستاپقى كە­زەك­تە نەنى كۇتەتىنىن اكىم دە ءبىلىپ وتىرار ەدى. سوندىقتان بۇل سايلاۋ – اۋىل حال­قى­نىڭ ءوز اۋماعىنداعى كوش­باس­شى­نى دۇرىس تاڭداۋىنا, اۋىل بەرەكەسىن ارت­تىرۋعا ەرىك بەرەتىن ساياسي تالپىنىس دەپ ۇققانىمىز ابزال.

پاۆلودار وبلىسى