– ادەبيەتتىڭ ماقساتى, مىندەتى تۋرالى ءتۇرلى وي قوزعاۋعا بولادى. وتكەن جولى ءبىر ماقالاڭىزدا «ادامدى تاربيەلەيتىن ادەبيەت» دەپ ايتىپسىز. وسىنى تەرەڭىرەك قاۋزاپ وتەسىز بە؟
– شىنىندا دا سولاي. ادام جاسى ۇلعايعان سايىن شىم تۇبىنە باتقان تاستاي ويعا كوپ بەرىلەدى. قىم-قۋىت ومىردە ءتۇرلى جاعدايدى كورەسىڭ. سودان وي ءتۇيىپ, تاجىريبەڭ مولايادى. ءدىني تۇرعىدان بولسىن, جەر بەتىندەگى تىرشىلىكتىڭ پاديشاسى – ادام دەپ ايتادى. الايدا ادامنىڭ ءبارى سانالى ما؟ وسى سۇراق مەنى دە ءجيى مازالايدى. وسىنىڭ ءبارى, اينالىپ كەلگەندە, ءبىلىم مەن تاربيەگە تىرەلەدى. ء«بىلىم – ءومىردىڭ شىراعى» دەيدى حالقىمىز. سول شىراقتى قولىمىزعا قالاي ۇستاپ ءجۇرمىز؟ ءومىردىڭ قالتارىس-بۇلتارىسى كوپ. سونداي كەزدە جاقسى مەن جاماندى, ادال مەن ارامدى, كۇنگەي مەن كولەڭكە, قاراڭعى مەن جارىقتى اجىراتا ءبىلۋ ءۇشىن ءبىلىم كەرەك. بىراق تاربيەمەن بەرىلگەن ءبىلىمنىڭ ءنارى, قۇنارى مول. بۇرىنعى داناگوي بابالارىمىزعا تاڭعالاسىڭ. بارلىعىن ءبىر-ەكى اۋىز سوزبەن ءتۇيىپ ايتىپ كەتكەن. سوناۋ X عاسىردا ءومىر سۇرگەن, الەمنىڭ ەكىنشى ۇستازى اتانعان ءابۋ ناسىر ءال-فارابي: «تاربيەسىز بەرىلگەن ءبىلىم ادامزاتتىڭ قاس جاۋى» دەگەن. ۇلى عالىمنىڭ وسى عيبراتتى ناقىلىنىڭ تەرەڭىنە ءبىز ءالى بويلاعان جوقپىز. نەگىزى, ءاربىر ۇلت ءتۇپ-تامىرىن جوعالتپاي, وتكەنى مەن بۇگىننىڭ ساباقتاستىعىن ساقتاي بىلسە, قوعام ورنىقتى داميدى. بىراق سونىڭ اق-قاراسىن ايىرا بىلگەنىمىز ءجون. ماسەلەن, جوعارى ءبىلىم الىپ, اجەپتاۋىر قىزمەت ىستەپ جۇرسە, «ويباي, ۇلكەن ادام بولدى» دەپ, ماقتانىش كورەمىز. شىن مانىندە, سول ازاماتتىڭ ادامدىق قاسيەتى, ۇلتقا جاساعان قىزمەتى قانداي, وعان ءمان بەرمەيمىز. قىزمەتكەر مەن قايراتكەردىڭ ايرىماسى ەكى بولەك. تاريحقا ۇڭىلسەك, قانشاما تۇلعالار ءوتتى. سولاردىڭ قانشاسى حالىقتىڭ باسىنا ءىس تۇسكەندە ءوزىن قالاي ۇستادى؟ ادامدى كىنالاۋ قيىن, سوندا دا ازاماتتىق بيىگىنەن تابىلعان تۇلعالار سيرەك.
اقيقاتىندا, ومىردەن ونەردى, ادەبيەتتى ءبولىپ قاراۋ مۇمكىن ەمەس. حاكىم ابايدىڭ: «تۋعاندا دۇنيە ەسىگىن اشادى ولەڭ, ولەڭمەن جەر قوينىنا كىرەر دەنەڭ», دەگەن ولەڭ جولدارى قانداي ماعىنالى. بۇدان قازاق ومىرىنە ءتان ەتەنە بولمىستى كورەسىز. تالبەسىك پەن تاس تابىتتىڭ اراسى دا جىر. قۋانىش تا, قايعى دا, ەرلىك تە جىر. امەريكانىڭ ۇلى جازۋشىسى تەودور درايزەر: «فيزيكتى – فيزيك, اگرونومدى – اگرونوم, ينجەنەردى – ينجەنەر, پەداگوگتى – پەداگوگ دايارلايدى» دەپ ايتقان ەكەن. ال ادامدى جاقسىلىققا, ىزگىلىككە, مەيىرىمدىلىككە, ادامگەرشىلىككە باعىتتاپ, ادامدىق قاسيەتىن جوعالتپاۋعا كۇش سالاتىن – ادەبيەت پەن ونەر. ويتكەنى ادەبيەت ادامنىڭ جانى مەن رۋحىن تاربيەلەيدى.
– قازىر ءبىر كوركەم شىعارما جازىلسا ماقتاي جونەلەتىن ءۇردىس پايدا بولدى. ونىڭ اراجىگىن اشىپ, جىلىكتەپ بەرەتىن ادەبي سىن سيرەك. بۇعان نە سەبەپ؟
– وزەكتى سۇراق ەكەن. ادەبيەت ەشقاشان جوعالمايدى. مەن وعان سەنەمىن. بىراق ول قانداي ادەبيەت بولادى؟ تاعى دا ابايعا جۇگىنەيىك. ۇلى اقىن ء«سوز تۇزەلدى, تىڭداۋشى, سەن دە تۇزەل» دەيدى. باستىسى, وقىرمانعا ءومىردى اينا-قاتەسىز تانىتاتىن, شىندىقتى بۇرمالاماي شىنايى كورسەتەتىن, الماس قىلىش ءتارىزدى اقيقاتپەن بەتتەستىرە الاتىن ءتۇزۋ, كوركەمسوز كەرەك. قازاق – تالانتتى حالىق. تالانتتى بولاتىن سەبەبى, ەرەكشە جاراتىلىسىمىزدان ەمەس, ءبىز تابيعاتتىڭ قويناۋىندا وسكەن, بولمىسىمىز دا سوعان جاقىن جۇرتپىز. اۋىزدى قۋ شوپپەن سۇرتە بەرۋگە بولمايدى. قازىر كوركەم شىعارمالار جازىلىپ جاتىر. بىراق سونىڭ دۇرىسى مەن بۇرىسىن, اعى مەن قاراسىن اجىراتۋ كەمشىن ەكەنى راس. ويتكەنى وعان سىنشىلىق ءبىلىم مەن بىلىك قاجەت. كەيبىرەۋلەر «سىن جوق» دەپ ايتىپ جاتادى. ءبىر جاعىنان, ونى مويىندايمىن. قوعام ادەبي سىندى قاجەتسىنۋ كەرەك. ءومىردىڭ ءوزى سىنعا تولى. ەگەر ءبىز ءومىردىڭ سىنىن تۇزەسەك, ءبارى ءوز قالپىمەن ورنىنا كەلەدى. ءبىر سوزبەن ايتقاندا, ءومىردى تۇزەۋ ءۇشىن ونەردى تۇزەۋ كەرەك.
– كەزىندە ايتۋلى سىنشىلار, اقىن-جازۋشىلار ادەبي ۇدەرىسكە بەلسەنە ارالاسىپ, ادەبيەتتىڭ دامۋىنا يگى ىقپال جاسادى. قازىر سونداي بەلسەندىلىك جوقتىڭ قاسى؟
– ادەبيەتتە سىنشىنىڭ الار ورنى بولەك. ماسەلەن, مەن مۇحتار اۋەزوۆتى ۇلى سىنشى دەپ باعالايمىن. ءابىش كەكىلباي ۇلىن دا سولاي دەپ تانيمىن. ءابدىجامىل نۇرپەيىسوۆ سيرەك بولسا دا سىن جازدى, مىقتى جازدى. تالابى مەن تالعامى, ماقساتى بيىك بولماسا وسى جازۋشىلار ادەبيەتىمىزدىڭ قازىناسىن بايىتقان تاماشا تۋىندىلارىن قالاي تۋدىردى. سىنشىلىق جولىمدا, ءوزىم ەرەكشە قادىر تۇتاتىن بەس ۇلاعاتتى ۇستازىم بار. ولار: ءابىش كەكىلباي ۇلى, زەينوللا سەرىكقالي ۇلى, اسقار سۇلەيمەنوۆ, مۇحتار ماعاۋين, رىمعالي نۇرعالي. بەسەۋى دە تالانتتى. بەسەۋى دە ادەبيەتىمىزدەگى سىن جانرىن بيىككە كوتەردى. مىسالى, ءابىش كەكىلباي ۇلىنىڭ جاس كەزىندە جازعان «داۋىرمەن بەتپە-بەت» اتتى سىن كىتابى بار. بۇل جيناقتىڭ ماڭىزى, مازمۇنى ءالى قۇنىن جويماعان. وقىعان ادام ءبىراز نارسە الادى. ال كورنەكتى سىنشى زەينوللا سەرىكقالي ۇلىن كوزىقاراقتى قاۋىم جاقسى بىلەدى. ونىڭ ادەبيەتىمىزدىڭ باعدارى مەن باعىتى تۋرالى, سونداي-اق اقىن-جازۋشىلاردىڭ شىعارمالارى تۋرالى جازىلعان ەڭبەكتەرىن راحاتتانىپ وقيسىڭ. ءتىلى توگىلىپ تۇر. مىسالى, ءا. نۇرپەيىسوۆتىڭ «قان مەن تەر» رومانى جارىق كورگەندە, وسى تۋىندى تۋرالى سىن جازدى. وندا سىنشى جازۋشىنىڭ شىعارماداعى جەتىستىگى مەن جەتپەي جاتقان تۇسى مەن قىرىن ايتا وتىرىپ, جالپى قازاق ادەبيەتى الداعى ۋاقىتتا قالاي دامۋ كەرەك دەگەن باعىتتا سالماقتى ءسوز قوزعايدى. ماسەلەن, وتكەن عاسىردىڭ 60-70-جىلدارى جىلىنا 50-70 رومانعا دەيىن جازىلدى. بۇل قازاق ادەبيەتىنىڭ گۇلدەنگەن شاعى ەدى. جازۋشىلار وداعىندا وتكەن جىلدىق ەسەپ بەرۋ جيىندارىندا بايانداما جاساعاندا جوق دەگەندە, 30 رومان, 50 پوۆەست وقيتىن ەدىم. وسى شىعارمالاردىڭ اراسىندا ورتاقول روماندار دا, تۇككە تۇرمايتىن تۋىندىلار دا كەزدەستى. ءبىر جاقسىسى – حالىق كىتاپ وقىدى. «ناشار» دەگەن شىعارمالاردى دا جۇرت ساتىپ الدى. كىتاپ دۇكەندەرىندە كىتاپ جاتپايتىن.
ءىلياس ەسەنبەرليننىڭ «قاھار» رومانى 60 مىڭ دانامەن باسپادان شىققاندا, جۇرت سول ساتتە تۋ-تالاقاي تالاپ اكەتتى. ولجاس سۇلەيمەنوۆتىڭ «ازيا»-سى جارىق كورگەندە دە وسىنداي جاعداي بولدى. ءبىر جاعىنان, ول كەزدە حالىقتىڭ دا ساناسى وياندى. وقىرمان تاراپىنان سۇرانىس ارتتى. مۇنىڭ ءبارى – ۇلتىمىزدىڭ ءوزىن-ءوزى تانۋعا, ساناسىن وياتۋعا ىقپال ەتكەن تۋىندىلار ەدى. ساناعا توڭكەرىس جاسادى. مىقتى شىعارما ءومىردىڭ قاجەتتىلىگىنەن تۋادى. تالانتتى جازۋشى ەشقاشان جامان جازا المايدى. ەگەر ماعان سالسا, مۇحتار ماعاۋيننىڭ « كەسىك باس – ءتىرى ت ۇلىپ» اتتى حيكاياتىن ميلليون دانامەن شىعارىپ, مەكتەپ وقۋشىلارىنان باستاپ, ەلىمىزدەگى بارلىق ادامعا وقىتار ەدىم. بۇل تۋىندى تۋرالى ماقالا دا جازدىم. ءبىز سونداي تاريحىمىزدى, تراگەديامىزدى ۇمىتپاۋىمىز كەرەك.
– بۇل حيكايات سىزگە نەسىمەن ۇنادى؟
– ءبىز تاريحقا, شىندىققا ەسەمىز كەتكەن ۇلتپىز. سۇبەلى سىباعامىزدان كوپ ايىرىلدىق. وعان سەبەپ كوپ. سوندىقتان «كەسىك باس – ءتىرى ت ۇلىپ» سەكىلدى شىعارمالاردى جاستاردىڭ ساناسىن وياتۋ ءۇشىن وقىتۋ قاجەت. جازۋشى مارال ىسقاقبايدىڭ وتكەن عاسىردا جازىلعان «جويقان توبە» اتتى رومانى بار. سۋرەتكەر 80-گە تولعاندا بايانداما جاساۋ ءۇشىن وسى شىعارمانى قايتا وقىپ وتىرىپ, ەندى عانا جازىلعان كوركەم دۇنيە وقىعانداي اسەر الدىم. نەگە دەسەڭىز, روماندى العاش وقىعاندا جاستىقتىڭ اسەرى مە, الدە «باقىتتى» كەڭەس ءداۋىرىنىڭ ىقپالى بولدى ما, استارىنا ونشا ۇڭىلمەپپىن. تاريحىمىزدىڭ ءبىر كورىنىسى دەپ ويلادىم. «جويقان توبەنى» قايتا وقىعاننان كەيىن مەن اقساق تەمىردىڭ شىن مانىندە كىم ەكەنىن ءبىلدىم. اسىرەسە ونىڭ توقتامىس حاندى, بايازيت سۇلتاندى, ەر ەدىگەنى (ارينە سوعىستا) جەڭىپ, التىن وردانى قۇلاتۋ ارقىلى بولاشاق وزبىر ورىس وتارشىلدارىنا جاردەمدەسىپ, داڭعىل جول اشىپ بەرىپ, تۇركى-قىپشاق بابالارىمىزعا, ءتىپتى بۇگىنگى مىنا بىزدەرگە وراسان زور تاريحي زيان-زارداپ كەلتىرگەنى ءسال دە ايعاق-دالەل تىلەمەيدى.
– ادەبيەتكە كەلگەن جاس اقىن-جازۋشىلاردىڭ شىعارمالارىمەن جاقىن تانىسسىز با؟
– شىنىمدى ايتسام, جازىپ جۇرگەن جاستاردىڭ شىعارمالارىنىڭ كوبىسىمەن تانىسپىن دەپ ايتا المايمىن. جاس قالامگەرلەردىڭ كىتاپتارى باسپادان از تارالىممەن جارىق كورەدى. سوندىقتان قولىما كوپ تۇسپەيدى. بۇرىن اۆتورلار سىنشىلارعا شىققان كىتابىن سىيلايتىن. قازىر بۇل ءۇردىس ءۇزىلىپ قالدى. كىتاپ دۇكەندەرىنە از تارالىممەن شىققان جيناقتار تۇسە قويمايدى. ادەبيەتكە تالانتتى جاستار كەلىپ جاتىر. جازۋ تەحنيكاسىن جاقسى مەڭگەرگەن. بىراق ولارعا تاجىريبەلى اقىن-جازۋشىلاردىڭ ۇستازدىق ءتالىمى جەتپەي جاتىر دەپ ويلايمىن. ءبىر جاعىنان, ادەبيەتتە بۇگىنگى كۇندى جازۋ دەگەن شارتتى ۇعىم. مەنىڭشە, حالىقتىڭ ساناسىنا, جان دۇنيەسىنە تەرەڭ بويلاپ, ىزگىلىككە, جاقسىلىققا تاربيەلەيتىن, ۇلتتىڭ ءوزى مەن ءسوزىنىڭ تۇزەلۋىنە اسەر ەتىپ ۇلەس قوسا الاتىن تالاپتان شىعا الماعان بۇگىنگى جازىلعان شىعارمادان گورى, ىلگەرىدە جارىق كورگەن «جويقان توبە» سەكىلدى تۋىندىلاردى ودان جوعارى باعالار ەدىم. تاۋەلسىزدىگىمىزدى الۋعا, ۇلت رۋحىن وياتۋعا مۇحتار اۋەزوۆ, ءسابيت مۇقانوۆ, عابيت مۇسىرەپوۆ, ءىلياس ەسەنبەرلين, ءابىش كەكىلباي ۇلى, مۇحتار ماعاۋين, قابدەش ءجۇمادىلوۆ سەكىلدى اتاقتى جازۋشىلاردىڭ شىعارمالارى مول ۇلەس قوستى.
– ادەبي سىننىڭ كوسەگەسىن قالاي كوگەرتەمىز؟
– باستىسى, سىنشىعا جاعداي جاساپ, قوماقتى قالاماقى تولەسە, سىنشىنىڭ دا بەدەلى وسەدى. اسىرەسە ادەبيەتكە ەندى كەلگەن جاس سىنشىلارعا قولداۋ كەرەك. بۇرىنعى اقىن-جازۋشىلاردىڭ ءبارى سىن جازدى. قازىر قالامگەرلەر ءبىر-ءبىرىنىڭ شىعارماسىن كوپ وقىمايدى, قوعام قانداي بولسا دا, قانداي قيىندىق كورسە دە, جاراتىلىسىنان اقىن, جازۋشى, سىنشى بولىپ تۋعاندار قولىنان قالامىن ەشقاشان تاستامايدى. قانداي جاعداي بولسا دا ولاردى جازۋدان ەشكىم توقتاتا المايدى. قازىر ەلىمىزدەگى كىتاپ شىعارۋ ىسىندە جاڭاشا بەتبۇرىستاردى بايقايمىز. بۇل ادەبيەتتىڭ باعالانۋى دەپ سانايمىن. ادەبيەت سىنىنىڭ ايى وڭىنان تۋادى دەپ سەنەمىن.
– بۇگىندە ءوزىڭىز «قازاق ادەبيەتىنىڭ قازىبەك ءبيى» دەپ جازعان كورنەكتى سىنشى, اكادەميك مۇحامەدجان قاراتاەۆتىڭ ەسىمى دە ەسكەرۋسىز قالىپ بارادى. بۇل تۋرالى نە ايتاسىز؟
– مۇحامەدجان قاراتاەۆ ەنتسيكلوپەديالىق بىلىمگە يە, وتە بىلىكتى, قالامى جۇردەك سىنشى ەدى. ادەبيەتىمىزدىڭ اۋزى دۋالى توبە ءبيى بولدى. ادەبي سىن تۋرالى جازعان ەڭبەكتەرى كوركەم شىعارماداي وقىلادى. قازاق ادەبيەتىنىڭ دامۋىنا دا مول ۇلەس قوستى. مۇنداي تۇلعا لايىقتى باعالانۋ كەرەك. بىزدە تۇلعاعا, ونىڭ شىعارماسىنا تارازىنى تەڭ باسقان ءادىل باعا بەرۋ جەتپەيدى. كەيدە سول كىسىنى كىنالاعان پىكىرلەردى وقيمىن. سونى ايتىپ جۇرگەندەر سول قيىن-قىستاۋ جىلدارى مۇحاڭ كورگەن ازاپتى ءبىر كۇن كورسە توزەر مە ەدى؟
جالپى, مەنىڭ ومىردەگى ازاماتتىق كوزقاراسىمنىڭ وزگەرۋىنە 1986 جىلعى جەلتوقسان كوتەرىلىسى قاتتى اسەر ەتتى. سوندا كوپ نارسەنى كوزىممەن كورىپ, وي ءتۇيدىم. قىرىقتاعى قىلىشتاي كەزىم. اعا بۋىن قالامگەرلەردىڭ ءبىرازى سول كەزدە ۇنسىزدىك تانىتتى. الاڭعا شىققان جاستاردى جۇبان مولداعاليەۆ, سالىق زيمانوۆ, سافۋان شايمەردەنوۆ سەكىلدى اعالارىمىز قورعاپ سويلەپ, حالىقتىڭ ار-ۇياتىن, نامىسىن ساقتاپ قالدى. قازاق جاستارىندا ەشقانداي كىنا بولعان جوق. 16 جەلتوقساندا الاڭعا مەن دە باردىم. وندا جازۋشىلار وداعىندا جۇمىس ىستەيمىن. الاڭنان نۇرلان ءورازاليندى, تۇڭعىشباي جامانقۇلوۆتى كوردىم. روزا باعلانوۆا اپامىز جاستارعا «ارانداپ قالماڭدار, ابايلاڭدار» دەپ شىرىلداپ ءجۇردى. 17 جەلتوقساندا تاعى باردىم. سابەتقازى اقاتاي اعامىز ءجۇر ەكەن. جاستارعا «اراڭداپ قالماڭىزدار» دەپ اقىلىمىزدى ايتتىق. الاڭعا جيىلعان جاستار دىنمۇحامەد قوناەۆ پەن ولجاس سۇلەيمەنوۆتى ىزدەدى. قازاقستان كومپارتياسى ورتالىق كوميتەتىنىڭ ءبىرىنشى حاتشىسى گ.كولبين 31 جەلتوقساندا قازاقستان جازۋشىلار وداعىنا كەلىپ, جيىن وتكىزدى. العاشقى قاتاردا اعا اقىن-جازۋشىلار وتىردى. جينالىس باستالدى. كولبين زيالى قاۋىمعا ۇناعىسى كەلدى مە, جىلى سويلەدى. «ەندى قازاقشا سويلەيمىن» دەپ ۋادە بەردى. ودان كەيىن ءسوزدى قالامگەرلەر الدى. جازۋشى يۆان ششەگولوحين سويلەدى. اقىن حاميت ەرعاليەۆ, جازۋشى, اۋدارماشى باقىتجان مومىش ۇلى مىنبەگە كوتەرىلدى. جيىن ەندى اياقتالا بەرىپ ەدى, جۇبان مولداعاليەۆ قولىن كوتەرىپ, ءسوز سۇرادى. كولبين «مىنبەگە شىعىپ سويلەڭىز» دەپ ەدى, جۇبان اعا: «ۇزاق سويلەمەيمىن, ورنىمدا تۇرىپ سويلەيمىن, جۇرت ەستيدى», دەپ جاۋاپ بەردى. ول كىسى سويلەگەندە زالدا شىبىننىڭ دا داۋىسى ەستىلمەدى. قۇلاققا ۇرعانداي تىنىشتىق ورنادى. ارداقتى ازامات كولبينگە تىكە قاراپ تۇرىپ: «الاڭعا شىققان قازاق جاستارىنىڭ ەشقانداي جازىعى جوق. ءسىز بەن ءبىز بالالارىمىزدى توبەلەستىرىپ, قىزدارىمنىڭ شاشىن سەنىڭ ۇرپاعىڭ جۇلۋ ءۇشىن سوعىسقا باردىق پا؟ وسى وتاندى سول ءۇشىن قورعادىق پا؟ بۇل جاعىنان ءسىزدى قولداي المايمىن, جاقتاس تا بولا المايمىن. مەن مۇنى كورگەنشە سوعىستا ولگەنىم ارتىق ەدى» دەدى. اقىننىڭ باتىرىپ ايتقان باتىرلىق سوزىنە ءدان ريزا بولدىق. كولبين قۇپ-قۋ بولىپ كەتتى. ءبىز حالىق ەكەنبىز عوي دەپ ىشىمنەن تاۋبە دەدىم.
– اڭگىمەڭىزگە راحمەت.
اڭگىمەلەسكەن –
ازامات ەسەنجول,
«Egemen Qazaqstan»
