سەنات دەپۋتاتتارى ەل پرەزيدەنتىنىڭ ۇسىنۋىن قاراۋ ناتيجەسىندە سەمبەك بايماحانوۆتى, ءومىرتاي ىبراەۆتى, ۇلبوسىن سۇلەيمەنوۆانى جوعارعى سوت سۋدياسى قىزمەتىنەن بوساتۋ تۋرالى شەشىم قابىلدادى. ۇسىنىلعان كانديداتۋرالار الدىن الا كونستيتۋتسيالىق زاڭناما, سوت جۇيەسى جانە قۇقىق قورعاۋ ورگاندارى كوميتەتىندە تالقىلاندى.
ينۆەستيتسيالىق تابىستىڭ جارتىسى – بالالارعا
وتىرىس بارىسىندا دەپۋتاتتار مەملەكەت باسشىسىنىڭ تاپسىرماسىمەن ازىرلەنگەن «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ كەيبىر زاڭنامالىق اكتىلەرىنە قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ۇلتتىق قورىنان بالالارعا ارنالعان قاراجاتتى ەسەپتەۋ, تولەۋ جانە پايدالانۋ ماسەلەلەرى بويىنشا وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزۋ تۋرالى» زاڭدى قارادى. قۇجات نورمالارىنا سايكەس ۇلتتىق قوردىڭ جىل سايىنعى ينۆەستيتسيالىق تابىسىنىڭ 50 پايىزىن بالالار 18 جاسقا تولعانعا دەيىن ولاردىڭ ارنايى جيناقتاۋ شوتتارىنا اۋدارۋ كوزدەلىپ وتىر. زاڭنىڭ نەگىزگى ماقساتى – بالالارعا وزدەرىنىڭ ارنايى شوتتارىنا اۋدارىلاتىن قارجىلاي جيناق ارقىلى مەملەكەت تاراپىنان قولداۋ كورسەتۋ. جينالعان قاراجاتقا تۇرعىن ءۇي جاعدايىن جاقسارتۋعا نەمەسە جيناقتاۋ ارقىلى ءبىلىم الۋعا مۇمكىندىك بەرىلەدى.
سەناتورلار زاڭدى كونتسەپتۋالدى تۇردە قولدادى. الايدا قاراۋ بارىسىندا پالاتا دەپۋتاتتارى بىرقاتار وزگەرىس ەنگىزدى. وسىعان بايلانىستى سەناتورلار زاڭدى 10 تۇزەتۋمەن ماجىلىسكە قايتارۋ تۋرالى شەشىم قابىلدادى. «مەملەكەت باسشىسى 2024 جىلدىڭ قاڭتارىنان باستاپ ۇلتتىق قوردىڭ ينۆەستيتسيالىق تابىسىنىڭ جارتىسىن بالالارعا اۋدارۋ مىندەتىن جۇكتەدى. بۇگىنگى زاڭ وسى تاپسىرمانى ورىنداۋ ءۇشىن پارلامەنت دەپۋتاتتارىنىڭ باستاماشى بولۋىمەن ازىرلەندى. ۇلتتىق تابىستى ءادىل بولۋگە باعىتتالعان بۇل باستاما – ادىلەتتى قازاقستان قۇرۋ جولىنداعى ناقتى قادامداردىڭ ءبىرى. سەنات ەنگىزگەن تۇزەتۋلەر قۇجاتتاعى جەكەلەگەن ەرەجەلەردى ودان ءارى جەتىلدىرۋدى كوزدەيدى. الداعى ۋاقىتتا وسى زاڭ وسكەلەڭ ۇرپاقتى قولداۋ باعىتىندا جاڭا مۇمكىندىكتەرگە جول اشادى دەپ سەنەمىز», دەدى ماۋلەن اشىمباەۆ.
سونىمەن قاتار پالاتا وتىرىسىندا «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ كەيبىر زاڭنامالىق اكتىلەرىنە مەملەكەتتىك ناگرادالار, مەملەكەتتىك اۆياتسيا, قورعانىس ونەركاسىبى جانە مەملەكەتتىك قورعانىستىق تاپسىرىس ماسەلەلەرى بويىنشا وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزۋ تۋرالى» زاڭ قارالدى. بۇل قۇجات وسى سالاداعى زاڭنامالاردى ودان ءارى جەتىلدىرۋگە ارنالعان.
ماقۇلدانعان زاڭنىڭ نورمالارى مەملەكەتتىك ورگاننىڭ وق-دارىلەر مەن جارىلعىش زاتتاردى كادەگە جاراتۋ نىساندارىنىڭ قىزمەتىن ۇيىمداستىرۋ قاعيدالارىن بەكىتۋ جونىندەگى قۇزىرەتىن بەلگىلەيدى. بۇل وق-دارىلەر مەن جارىلعىش زاتتاردى ساقتاۋ, كادەگە جاراتۋ نىساندارىندا كۇزەت جانە ءورت قاۋىپسىزدىگىن قامتاماسىز ەتۋ ۇدەرىسىنىڭ ءتيىستى ۇيىمداستىرىلۋىن ايقىنداۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. سونداي-اق قوسالقى بولشەكتەر مەن ولاردىڭ قۇرامداس بولىكتەرىن ساتىپ الۋ ءراسىمىن وڭايلاتۋ جانە ولاردى مەملەكەتتىك ساتىپ الۋ ءراسىمى ارقىلى ىسكە اسىرۋ ۇسىنىلادى. بۇل قارۋ-جاراق پەن اسكەري تەحنيكانى جەدەل قالپىنا كەلتىرۋ ءۇشىن ماڭىزدى.
«قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ مەملەكەتتiك ناگرادالارى تۋرالى» زاڭىنا قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ادەبيەتىن دامىتۋعا ەرەكشە ۇلەس قوسقان, بۇرىن «قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەرى» قۇرمەتتى اتاعىن العان جانە ادەبيەت بويىنشا مەملەكەتتىك سىيلىقتىڭ لاۋرەاتى اتانعان ادامدارعا «قازاقستاننىڭ حالىق جازۋشىسى» قۇرمەتتى اتاعىن بەرۋ جونىندە تولىقتىرۋلار ەنگىزىلدى.
جۇيەسىز قۇرىلىس كوبەيىپ بارادى
سەنات وتىرىسى كەزىندە بىرقاتار دەپۋتاتتىق ساۋال جولداندى. سەناتور اندرەي لۋكين قالا قۇرىلىسى سالاسىنداعى كەمشىلىكتەردى اتاپ ءوتتى. ونىڭ پىكىرىنشە, قۇرىلىس جانە تۇرعىن ءۇي-كوممۋنالدىق شارۋاشىلىق ىستەرى كوميتەتى باقىلاۋدى ءتيىستى دەڭگەيدە جۇرگىزبەي وتىر.
«اكىمدىك پەن قۇرىلىس كومپانيالارىنىڭ ايلا-شارعىسىنىڭ سالدارى قالالاردىڭ جۇيەسىز سالىنۋىنا, قالا ورتاسى مەن جاسىل ايماقتاردىڭ ازىپ-توزۋىنا, حالىقتىڭ ءومىر ءسۇرۋ ساپاسىنىڭ تومەندەۋىنە الىپ كەلىپ جاتىر. جەرگىلىكتى اتقارۋشى ورگانداردىڭ بۇل ارەكەتى ازاماتتاردىڭ اشۋ-ىزاسىن تۋعىزدى. جەرگىلىكتى اتقارۋشى ورگاندار تاراپىنان زاڭ بۇزۋدىڭ نەگىزگىسىنىڭ ءبىرى – ۋچاسكەلەردى بەرۋ كەزىندە جەر زاڭناماسىنىڭ تالاپتارىن, سونداي-اق باس جوسپاردى ساقتاماۋى», دەدى ول.
اندرەي لۋكين استانا, الماتى, شىمكەنت قالالارى مەن وبلىستىق ماڭىزى بار تاعى 9 قالانىڭ باس جوسپارىنداعى جەر ۋچاسكەلەرىنىڭ نىسانالى ماقساتىن زاڭسىز وزگەرتۋ مەن ەگجەي-تەگجەي جوسپارلاۋ جوباسىن تۇزەتۋدىڭ 1 مىڭ فاكتىسى تۋرالى دەرەكتى كەلتىردى. بۇل وڭىرلەردە وقۋ ورىندارى مەن اۋرۋحانا توسەگىنىڭ جەتىسپەۋشىلىگى قوعامدا ۇنەمى تالقىلانىپ وتىرسا دا, الەۋمەتتىك ماقساتتاعى نىساندار نەگىزسىز الىنىپ تاستالعان.
«بۇگىنگى تاڭدا قالالاردىڭ باس جوسپارلارى ەسكىرگەن جانە قازىرگى ۋاقىتتاعى ناقتى جاعدايعا ساي كەلمەيدى, دەموگرافيا, حالىقتى جىلۋمەن قامتاماسىز ەتۋ جانە باسقا دا ماسەلەلەر ەسكەرىلمەگەن. قالا قۇرىلىسى سالاسىن جوسپارلاۋ مەن ىسكە اسىرۋداعى ۇيىمداستىرۋشىلىق-قۇقىقتىق نەگىزدەردىڭ جۇيەلى كەمشىلىگى – قۇقىق بۇزۋشىلىقتىڭ نەگىزگى سەبەبى. جوعارىدا اتالعان ماسەلەلەردى شەشۋ ءۇشىن زاڭ تالاپتارىنىڭ بۇزىلۋىن جويۋ جانە بولاشاقتا وسىنداي جاعدايلارعا جول بەرمەۋ ءۇشىن جول كارتاسىن ازىرلەۋ مۇمكىندىگىن قاراستىرۋ ۇسىنىلىپ وتىر», دەدى دەپۋتات.
وڭىردە وزەكتى ماسەلە كوپ
سەناتور عالياسقار سارىباەۆ ۇكىمەت باسشىسىنىڭ اتىنا جولداعان دەپۋتاتتىق ساۋالىندا جەتىسۋ وبلىسىنىڭ الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق دامۋىنداعى وزەكتى ماسەلەلەردى كوتەردى. ونىڭ ايتۋىنشا, وبلىستاعى شارالار جوسپارىندا ەلدى مەكەندەردىڭ ينفراقۇرىلىمى, ونىڭ ىشىندە «تالدىقورعان-ءۇشارال» گاز قۇبىرى مەن «الماتى-وسكەمەن-لەپسى-اقتوعاي» اۆتوجولىن جانە ەلەكتر جەلىلەرىن سالۋ, تەكەلى قالاسى مەن الاكول اۋدانىندا كارىز-تازارتۋ قۇرىلىستارىن جۇرگىزۋ ماسەلەلەرى كورسەتىلگەن. سەناتور سونىمەن قاتار قازىرگى ۋاقىتتا الاكول, كوكسۋ اۋداندارى مەن تەكەلى قالاسىندا 3 ءورت ءسوندىرۋ دەپوسىن سالۋ ماسەلەسى دە ماڭىزدى بولىپ وتىرعانىن اتاپ ءوتتى.
«بۇل ماسەلەلەردىڭ كوتەرىلىپ وتىرۋىنىڭ سەبەبى – كوشى-قون. وبلىس تۇرعىندارى, اسىرەسە جاستار الماتى, قوناەۆ قالالارىنىڭ توڭىرەگىنە كوشىپ جاتىر. بۇگىنگى كۇنى ميگراتسيانى توقتاتۋدىڭ ءبىر-اق جولى – اۋىلدارداعى الەۋمەتتىك ماسەلەلەردى شەشۋ, جۇمىس ورىندارىن اشۋ. اتالعان جوبالاردىڭ بارلىعى وبلىس تۇرعىندارىنا قولايلى جاعداي جاساۋعا, ءومىر ساپاسىن كوتەرۋگە باعىتتالعان جانە بيۋدجەتتەن ءتيىستى قاراجات بولىنگەن كەزدە عانا جۇزەگە اسادى. جوعارىداعى جوبالارعا قوماقتى قارجى كەرەك», دەدى سەناتور.
عالياسقار سارىباەۆ وسىعان بايلانىستى ۇكىمەت باسشىسى ءاليحان سمايىلوۆقا وبلىستىڭ ينفراقۇرىلىمدىق دامۋى سالاسىنداعى وزەكتى ماسەلەلەردى شەشۋگە جانە حالىقتىڭ باستى مۇقتاجىن قامتاماسىز ەتۋدى – گازعا, اۋىز سۋعا, قاۋىپسىز جولعا قول جەتكىزۋگە كومەك كورسەتۋدى ۇسىندى.
حالىق سۋرەتشىسىنە كوشە بەرىلە مە؟
سەناتور بيبىگۇل جەكسەنباي قازاقستاننىڭ حالىق سۋرەتشىسى حاكىمجان ناۋرىزباەۆتىڭ 100 جىلدىعىن رەسپۋبليكالىق دەڭگەيدە اتاپ ءوتۋ كەرەكتىگى تۋرالى ايتتى. ول پرەمەر-ءمينيستردىڭ اتىنا جاساعان دەپۋتاتتىق ساۋالىندا حاكىمجان ناۋرىزباەۆ تاريحي ەسكەرتكىشتەر جاساۋمەن قاتار, بىرقاتار دارىندى سۋرەتشى قاۋىمىن تاربيەلەگەن ىرگەلى ۇلتتىق ونەردىڭ نەگىزىن قالاۋشى ەكەنىن اتاپ ءوتتى.
دەپۋتات قازىرگى كەزدە حالىق سۋرەتشىسىنىڭ ەڭبەگى تەك ءوڭىر دەڭگەيىندە عانا اتاپ ءوتىلىپ جۇرگەنىنە توقتالدى. سەناتور 2025 جىلى سۋرەتشىنىڭ 100 جىلدىعىن رەسپۋبليكالىق دەڭگەيدە اتاپ ءوتۋدى ۇسىندى.
«حاكىمجان ناۋرىزباەۆتىڭ 100 جىلدىعى اياسىندا «قازپوشتا» اق پوشتا ماركالارىن شىعارۋدى قولعا الۋ, جوعارى وقۋ ورىندارى مەن ارناۋلى ورتا وقۋ ورىندارىنىڭ وقۋشىلارىنا ناۋرىزباەۆ اتىنداعى ستيپەنديا تاعايىنداۋ ورىندى بولادى دەپ سانايمىن. رەسپۋبليكالىق كوركەمسۋرەت مەكتەپتەرىنىڭ بىرىنە سۋرەتشىنىڭ ەسىمىن بەرۋ, سونداي-اق ەلوردا كوشەلەرىنىڭ بىرىنە اتاۋ بەرگەن ءجون بولار ەدى», دەدى سەناتور.
قارجى قايدا جۇمسالدى؟
ەلىمىزدەگى ەڭ ۇلكەن پروبلەمالاردىڭ ءبىرى – اۋىز سۋدىڭ جەتىسپەۋشىلىگى. بۇل ماسەلەنى سەناتورلارمەن كەزدەسۋلەردە ەلىمىزدىڭ بارلىق ءوڭىرىنىڭ تۇرعىندارى كوتەرىپ كەلەدى. سەناتور جانبولات جورگەنباەۆ دەپۋتاتتىق ساۋالىندا اۋىل تۇرعىندارىنىڭ ءوتىنىشىن جاريا ەتتى.
ونىڭ ايتۋىنشا, الماتى وبلىسىندا 8 ەلدى مەكەن مەن 15 ساياجاي الابى جانە اۋداندىق ماڭىزى بار 1 قالادا تۇراتىن 105 مىڭ ادامعا تۇرگەن جانە ەڭبەكشىقازاق توپتىق سۋ قۇبىرى ارقىلى, ال ودان وزگە 12 ەلدى مەكەنگە تالعار توپتىق سۋ قۇبىرىمەن سۋ بەرىلەدى. دەپۋتات بۇل رەتتە اۋىلدىق اۋماقتاردى سۋمەن قامتاماسىز ەتۋ ماقساتىندا رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتەن 17 ملرد تەڭگە جانە وبلىستىق بيۋدجەتتەن 6 ملرد تەڭگە بولىنگەنىن ەسكە سالدى. الايدا باستى ماسەلە – بۇل قارجىنىڭ قالاي جۇمسالاتىندىعى بولىپ وتىر.
«2013 جىلى رەسپۋبليكالىق «اق بۇلاق» باعدارلاماسى اياسىندا تالعار اۋدانىنداعى 12 ەلدى مەكەندى تازا سۋمەن قامتاماسىز ەتۋ ءۇشىن تالعار توپتىق سۋ قۇبىرىن سالۋ جۇمىستارى جۇزەگە اسىرىلدى. سۋ تازالاۋ كەشەنى سالىندى. بىراق پايدالانۋعا بەرىلگەن كۇننەن باستاپ سۇزگى ستانساسى جۇمىس ىستەمەيدى. مۇنداي كەلەڭسىز جاعدايلار, الماتى وبلىسىنىڭ قاراساي, ەڭبەكشىقازاق اۋداندارىندا دا ورىن الىپ وتىر», دەدى سەناتور.
دەپۋتات مۇنداي جاعدايعا جول بەرۋگە بولمايتىنىن ايتا كەلىپ, ۇكىمەت باسشىسىنان شۇعىل شارالار قابىلداۋدى سۇرادى. «الاتاۋ-نۇرا» توپتىق سۋ قۇبىرىن رەسپۋبليكالىق مەنشىكتەن الماتى وبلىسىنىڭ كوممۋنالدىق مەنشىگىنە بەرۋ كەرەك. بۇدان باسقا, توپتىق سۋ قۇبىرلارىنا تۇگەندەۋ جۇمىستارىن جۇرگىزۋ جانە سۋمەن جابدىقتاۋ مەن سۋ بۇرۋ جۇيەلەرىن جاڭعىرتۋعا جۇيەلى جوبالاردى قاراستىرۋ ماڭىزدى. وسىعان بايلانىستى ء«اربىر ەلدى مەكەندە تازا اۋىز سۋ» ۇلتتىق جوباسى قايتا قاراستىرۋ جانە دە جەر استى سۋ قورىن بارلاۋ جۇمىستارىن قارقىندى جۇرگىزۋدى قولعا الۋ كەرەك», دەدى دەپۋتات.
جۇك تاسىمالىنداعى جوسىقسىز باسەكەلەستىك
سەناتور زاكيرجان كۋزيەۆ دەپۋتاتتىق ساۋالىندا ەلىمىزدىڭ جۇك جونەلتۋشىلەرى مەن ەكسپەديتورلىق كومپانيالارىنىڭ پروبلەمالارىن جاريا ەتتى. قازىرگى كەزدە «قتج-جۇك تاسىمالى» جشس تاراپىنان قازاقستان ارقىلى ەكسپورتقا جانە ترانزيتتىك تاسىمالدارعا جۇكتى تاسىمالداۋ جوسپارىن كەلىسۋدەن باس تارتۋ – كاسىپكەرلەردىڭ اسا ماڭىزدى پروبلەمالارىنىڭ ءبىرى بولىپ وتىر. دەپۋتاتتىڭ ايتۋىنشا, مۇنداي ءىس-ارەكەتتەر مەملەكەت باسشىسىنىڭ ورتا بيزنەسكە كەدەرگى بولاتىن ماسەلەلەردەن ارىلۋ تاپسىرماسىنا قايشى كەلەدى. «ينسايدەرلىك اقپارات بويىنشا شەتەلدىك جۇك جونەلتۋشىلەر مەن ەكسپەديتورلاردىڭ وتىنىمدەرىن قتج-مەن ۇلەستەس «كەدەنترانسسەرۆيس» اق جانە «KTZ Express» اق ۇيىمدارى ارقىلى قايتا رەسىمدەۋ ۇسىنىلىپ وتىر. مۇنداي ارەكەتتەر جوسىقسىز باسەكەلەستىككە جاعداي جاسايدى جانە كاسىپكەرلىك كودەكسىنىڭ نورمالارىنا قايشى كەلەدى دەپ سانايمىز», دەدى سەناتور.
دەپۋتات سونىمەن قاتار قتج تاسىمالداۋشى مەن ەكسپەديتورلار اراسىندا تەمىرجول كولىگىمەن جۇك تاسىمالىن ۇيىمداستىرۋ تۋرالى بىرىڭعاي شارتتار جاساسۋدا «تەمىرجول كولىگى تۋرالى» زاڭدى ءتورت جىلدان استام ۋاقىت بويى ساقتاماي كەلە جاتقانىن اتاپ ءوتتى. ەلىمىزدىڭ ەكسپورتتىق الەۋەتىن دامىتۋدى تەجەيتىن تاعى ءبىر سەبەپ – وتاندىق ەكسپەديتورلىق كومپانيالاردىڭ كونتەينەردەگى جۇكتى تاسىمالداۋ كەزىندە كەدەندىك تەكسەرۋلەر جۇرگىزۋىنە بايلانىستى پروبلەمالار. «جوعارىدا ايتىلعان پروبلەمالار قازاقستان ارقىلى وتەتىن ءترانزيتتىڭ تارتىمدىلىعىن كۇرت ناشارلاتادى. ەكسپورت پەن ترانزيتكە تاسىمالداۋ ءۇشىن وتاندىق جۇك جونەلتۋشىلەر مەن ەكسپەديتورلاردىڭ نەگىزگى جانە قوسىمشا جوسپارلارىن كەلىسۋدەگى كەدەرگىلەردى جويۋ جونىندە شۇعىل شارالار قابىلداۋدى ۇسىنامىن», دەدى كۋزيەۆ.
سەناتور سونداي-اق ۇكىمەتكە كۆازيمەملەكەتتىك كومپانيالاردى كولىك قىزمەتىن كورسەتۋ نارىعىنان شىعارۋ ماسەلەسىن قاراۋدى, وسى سالادا باسەكەلەستىك دەڭگەيىنىڭ جوعارى بولۋىنا بايلانىستى قتج-نىڭ ەنشىلەس كاسىپورىندارىن جەكەشەلەندىرۋ ماسەلەسىن پىسىقتاۋدى ۇسىندى.
