كيەلى جەتىسۋ جەرى, بۇل قازاقتىڭ تاريحىن تامىرشىداي تاپ باسقان, شەجىرەلى شالداي شەر تارقاتسا, بۋىنى بوساپ سالا بەرەتىن اۋليە مەكەن ەمەس پە؟ تاۋعا قاشالعان يدەوگراممالار, بالبال تاستار, قويانجون قۇم جوتالار, تۇيە وركەشتى توبەلەر – قارت تاريحتىڭ قازىناسى. سونى سەزگەن اۋەسقوي ارحەولوگتەر تالدىقورعان ماڭىنان پەتروگليفتەردىڭ ەڭ ۇلكەن شوعىرىن تاپتى. قادىم زاماننان قاتتالعان, كىسى كوزىنەن تاسادا جاتقان كەپيەتتى ورىن 80 شارشى شاقىرىم جەردە قونىس تەپكەن. بۇل نەكروپوليس, ەجەلگى قونىستار جانە كەرۋەن سارايى بار ارحەولوگيالىق كەشەن. عالىمدار ازىرگە ەسكەرتكىشتىڭ وننان ءبىر بولىگىن عانا زەرتتەگەن. اۋەسقوي ارحەولوگتەر وسى بىرەگەي پەتروگليفتەر كەشەنىن ءتورت جىل بويى زەرتتەمەك. ارينە, ءبارى ۋاقىتتىڭ ەنشىسىندە, ايتكەنمەن, بۇل جازۋلار الدەنەنى ايتقىسى كەلەتىنىن سونداعى جۇرت سەزىپ وتىر.
الدىن الا مالىمەتتەر بويىنشا مۇندا ەجەلگى بەينەلەۋ ونەرىنىڭ 26 مىڭ سۋرەتى شوعىرلانعان. نەگىزىنەن ول جەردە جانۋارلاردىڭ بەينەلەرى مەن شايقاس جانە اڭ اۋلاۋ كورىنىستەرى بەينەلەنگەن. ارحەولوگيا ينستيتۋتىنىڭ ونداعان ەكسپەديتسياسىنا قاتىسۋعا مۇمكىندىك العان, 40 جىلدىق تاجىريبەسى بار اۋەسقوي ارحەولوگ ولگا گۋميروۆا بۇل قاسيەتتى ورىندى تەك ەلدە عانا ەمەس, سونداي-اق باسقا دا جەردەگىلەرمەن سالىستىرعاندا ەڭ ۇلكەنى دەپ اتاۋعا بولاتىنىن ايتتى. ارحەولوگتەردى تابىلعان كەشەننىڭ 4 مىڭ جىلدان اسا ۋاقىت بويى ءوزىنىڭ باستاپقى تۇرىندە ساقتالعانى قۋانتقان. بۇل قۇندىلىق زەرتتەۋ جۇمىستارى جۇيەلى جۇرۋىنە جاردەمدەسپەك.
«سۋرەتتەردە كورسەتىلگەندەردى جەتىسۋ اۋماعىنداعى كوشپەلىلىكتى دامىتۋ ەنتسيكلوپەدياسى دەپ اتاۋعا بولادى. وندا كوشپەلىلىكتىڭ پايدا بولعان كەزدەرى باياندالعان. ويتكەنى مۇندا قولا داۋىرىندەگى سۋرەتتەر بار. بۇل ءبىزدىڭ ەلدىڭ عانا ەمەس, سونداي-اق الەمدىك تاريح پەن مادەنيەتتىڭ بايلىعى دەپ سانايمىن», دەيدى و.گۋميروۆا.
قازىر ارحەولوگتەر نىساننىڭ تولقۇجاتىن جاساپ جاتىر. بۇل وتە اۋىر جۇمىس, ءار سۋرەتتىڭ كوورديناتتارىن زەرتتەۋ, بەكىتۋ, ونىڭ ورنالاسۋى مەن ەرەكشەلىكتەرىن سيپاتتاۋ جانە مارعۇلان اتىنداعى ارحەولوگيا ينستيتۋتىنىڭ پەتروگليفتەر بازاسىنا ەنەتىن تولقۇجاتىن جاساۋ قاجەت.
تاريحي جانە مادەني مۇرا ەسكەرتكىشتەرىن قورعاۋ ورتالىعىنىڭ باسشىسى عالىمجان وسپانوۆتىڭ ايتۋىنشا, زەرتتەۋ جۇمىستارىنا وبلىستىق بيۋدجەتتەن 9 ملن 700 مىڭ تەڭگە بولىنگەن. قازىرگى ۋاقىتتا بارلىق كونكۋرستىق ءراسىم وتكىزىلگەن. ءتىپتى جەڭىمپاز دا انىقتالىپ, ەسكەرتكىشتەردى قورعاۋ ورتالىعىمەن كەلىسىمشارتقا قول قويىلعان. سوعان ساي جۇمىستار ءجۇرىپ جاتىر. الداعى ۋاقىتتا قاراتال اۋدانى بويىنشا ارحەولوگيا ەسكەرتكىشتەرىنە پاسپورتتاۋ جۇرگىزىلەدى. بۇل ەسكەرتكىشتەردىڭ قورعاۋ ايماقتارىن انىقتاۋعا, ەسەپكە الۋعا جانە ورناتۋعا مۇمكىندىك بەرمەك.
مامانداردىڭ سوزىنە قاراعاندا, عالىمدار قازاقستاندى «پەتروگليفتەر ەلى» دەپ اتايدى. ويتكەنى ولاردىڭ 300-گە جۋىق كلاستەرى بار. ال تالدىقورعان توڭىرەگىندە وننان اسا كونە تاريحي-مادەني مۇرا ەسكەرتكىشتەرى شوعىرلانعان. ەشكىولمەس شاتقالى ەۋرازيا اۋماعىنداعى پەتروگليفتەردىڭ ەڭ كوپ جيىنتىعى دەپ تانىلعان. سونداي-اق الاباسى, بايانجۇرەك, ارقارلى ارحەولوگيالىق كەشەندەرى بار جانە بۇل از عانا بولىگى ەكەن. قاسيەتتى ورىندا تابىلعان ەجەلگى ۇڭگىر سۋرەتتەرى الەمدەگى ەڭ ۇلكەن گالەرەيا. ارحەولوگ بەكبول نۇرمۇحانبەتوۆ بىرلەسكەن كۇش-جىگەردىڭ ناتيجەسىندە تاعى ءبىر تاقتانى ساقتاپ قالعان. مۇنىڭ ءبارى تاريحىمىزدىڭ بەتىنە تاعى ءبىر تاقىرىپ بولىپ جازىلار ۇلكەن ەستەلىك ەكەنى داۋسىز.
قازىر قارجى ماسەلەسى ءىستى بۇيدالاپ تۇر. قولدا بار اقشانىڭ جەتكىلىكسىزدىگىنەن بۇل بىرەگەي ارحەوكەشەندى زەرتتەۋ كوپتەگەن جىلعا سوزىلۋى مۇمكىن. سوندىقتان عالىمدار نىساندى پاسپورتتاۋعا اسىعىپ جاتىر. سودان كەيىن ول تەك مەملەكەتتىڭ قورعاۋىنا عانا ەمەس, سونىمەن بىرگە يۋنەسكو-نىڭ بۇكىلالەمدىك مۇرا تىزىمىنە ەنەدى دەگەن سەنىمدە. ىسكە بەل شەشە كىرىسكەن بىلىكتى ماماندار سوڭىنا دەيىن رايىنان قايتپاۋعا بەكىنىپ وتىر. تەك تاڭبالى تاستار ءتىل قاتسا جەتىپ جاتىر…
