قارشىعا احمەدياروۆ

قازاق مادەنيەتى مەن ونەرى اۋىر قا­زاعا ۇشىرادى. قازاقستاننىڭ حالىق ءارتىسى, مەملەكەتتىك سىيلىقتىڭ لاۋرەاتى, داۋلەسكەر كۇيشى-دومبىراشى, تالانتتى كومپوزيتور قارشىعا (قارشىمباي) احمەدياروۆ 65 جاسقا قاراعان شاعىندا دۇنيە سالدى. قارشىعا احمەديار ۇلى 1946 جىلعى 25 ناۋرىزدا قازىرگى اتىراۋ وبلىسى, ما­حامبەت اۋدانى, تاڭداي اۋىلىندا دۇنيەگە كەلدى. 1972 جىلى الماتى مەملەكەتتىك كون­سەرۆاتورياسىنىڭ حالىق اسپاپتار فاكۋلتەتىن بىتىرگەن. 1986-1988 جىلداردا ماسكەۋ قالاسىندا جوعارى ديريجەرلىك كۋرستا وقىعان. 1967-1994 جىلداردا قازاقتىڭ حالىق اسپاپتار وركەسترىندە دومبىراشى, كەيىن­نەن كونتسەرتمەيستر, جەكە دومبىراشى جانە ديريجەر قىزمەتىن اتقاردى ءارى كوركەمدىك كەڭەستىڭ مۇشەسى بولدى. 1974 جىلدان قۇرمانعازى اتىنداعى الماتى مەم­لەكەتتىك كونسەرۆاتورياسىندا پەدا­گو­گيكالىق قىزمەتپەن اينالىسىپ كەلدى. 1994 جىلدان پروفەسسور, 1996 جىلدان دومبىرا كافەدراسىنىڭ مەڭگەرۋشىسى بولىپ قىزمەت ىستەگەن. قارشىعا اح­مە­دياروۆ ۇستازدىق قىزمەتىندە جاس ونەر­پازداردى كۇي ونەرىنە باۋلىپ, دومبىرا تار­تۋدىڭ قىر-سىرىن ۇيرەتتى. ول ءشا­كىرتتەرىنىڭ اراسىنان بىرنەشە شەبەر كۇيشى-ورىنداۋشىلاردى تاربيەلەپ, ءوزىنىڭ ءداستۇرلى مەكتەبىن قالىپتاستىردى. قۇرمانعازى مەن دينا تۋىپ-وسكەن توپىراقتان ءنار العان قارشىعا احمە­دياروۆ اسا دارىندى كۇيشى رەتىندە ەلگە تانىلىپ, حالىقتىڭ شەكسىز ىقى­لا­سىنا بولەندى. ونىڭ ورىن­داۋشىلىق شەبەر­لىگىنە شەتەلدىك كورەرمەندەر تالاي رەت ءتانتى بولدى. ايگىلى كۇيشىنىڭ ونەرىنە اقش, جاپونيا, فرانتسيا, كۋبا, شۆە­تسيا, يتاليا, فينليانديا, ءۇندىستان, شۆەيتساريا, نورۆەگيا, پولشا, پور­تۋ­گا­ليا, چەحيا, ۆەنگريا, يەمەن, ان­گولا جانە باسقا دا كوپتەگەن ەلدەردىڭ كورەر­مەن­دەرى ىقىلاستانا قول سوقتى. بەلگىلى مۋزىكا ماماندارى ونىڭ ونەرىن وتە جوعارى باعالادى. ق.احمەدياروۆتىڭ رەپەر­تۋارىندا حالىق كومپوزيتور­لا­رى­نىڭ جانە كاسىبي كومپوزيتورلاردىڭ كۇيلەرى, سونداي-اق شەتەل كومپو­زي­تور­لارىنىڭ شىعارمالارى بار. ول وڭدەگەن حالىق كومپوزيتورلارىنىڭ جانە قازىرگى كومپوزيتورلاردىڭ شىعارمالارى ءتۇرلى كونتسەرتتەردە تۇراقتى تۇردە ورىندالىپ ءجۇر. قۇرمانعازى اتىنداعى حالىق اسپاپ­تار وركەسترىنىڭ مارتەبەلى ساحنالاردا ونەر كورسەتىپ, بەدەلىنىڭ بيىكتەي تۇسۋىنە قارشىعا احمەدياروۆ ۇلكەن ۇلەس قوستى. ق.احمەدياروۆ دارىندى دومبىراشى, داۋلەسكەر كۇيشى عانا ەمەس, كومپوزيتور رەتىندە دە جۇرتشىلىققا كەڭ تانىمال بولدى. ونىڭ “شاشاقتى نايزا, شالقار كۇن”, “شىنار”, “تابىنۋ” اتتى كۇيلەر جيناعى ەلدەن لايىقتى باعاسىن الدى. قار­شىعا احمەديار ۇلى — “نارىن”, “قۋا­نىش”, “ساعىنىش”, “اتامەكەن”, “اتى­راۋ”, “اق قايىڭ”, “جەلدىرمە”, “قايران اكە”, “جىراۋ”, “عازيزا”, “قازانعاپ اق­جەلەڭ”, “شامعون اقجەلەڭ”, “راۋشان گ ۇلىم”, “بي”, “التىن ۇيا”, “شابىت”, “ەلباسى”, “نۇرعيسا”, “قۇرداستار”, تاعى باس­قا بىرنەشە بەلگىلى كۇيلەردىڭ اۆتورى. بۇل كۇيلەر قازاق حالقىنىڭ رۋحاني قازىناسىنا قوسىلعان قۇندى دۇنيەلەر بولىپ سانالادى. قارشىعا احمەدياروۆ ءوزىنىڭ دارا تالانتىمەن, ايرىقشا قابىلەتىمەن “قازاقتىڭ ءداستۇرلى 1000 كۇيى” مۋزىكالىق انتولوگياسىن ازىرلەۋگە ولشەۋسىز ۇلەس قوستى. قارشىعا احمەدياروۆ مادەنيەت پەن ونەردەگى ەڭبەگى ءۇشىن مەملەكەتتىك سىي­لىق­قا يە بولعان, “پاراسات” وردەنىمەن ماراپاتتالعان. كورنەكتى كۇيشى-كومپوزيتور, دارىندى دومبىراشى قارشىعا احمەدياروۆتىڭ جارقىن بەينەسى ونىڭ ونەرىن قادىر­لەي­تىندەردىڭ ەسىندە ءاردايىم ساقتالادى. قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ۇكىمەتى. قالىڭ ەلىن كۇيگە بولەگەن ءومىر دەگەن وسى ەمەس پە, قالىڭ ەلىن كۇيگە بولەپ, حالقىنىڭ ورتاسىندا جادىراپ, جايناپ جۇرگەن قارشىعا دا ءوتتى دۇنيەدەن. ءولىم تۇگىلى, وكپەگە قيمايتىن اسىل ىنىمىزدەن ايىرىلدىق. كوپتىڭ مۇڭىن ارقالاپ, كوكەيىندەگىسىن تاۋىپ كەلە جاتقان كونەنىڭ ءبىر شەگى ءۇزىلدى. كۇيدىڭ ءبىر بۇلاعى سارقىلدى. قازاقتىڭ كۇي ونەرى كەشەگى نۇرعيسا تىلەنديەۆ پەن رىسباي عابديەۆتەن كەيىن اۋىر قايعىعا دۋشار بولدى. قارشىعانى بالا كەزدە قارشىمباي دەۋشى ەدىك. قارشىعا جەتى اتاسىنان بەرى ونەر قونعان اۋلەتتىڭ ۇرپاعى ەدى. اكەسى احمەديار دا اڭشى, سەرى, كۇيشى ءارى ءانشى ەدى. ول كىسىنى دە كوزىمىز كوردى. دامدەس تە بولىپ ەدىك. قارشىعانىڭ اعاسى العي ءبىزدىڭ دوسىمىز. بۇل دا ءانشى. احمەديار قاريانىڭ ۇرپاعىنىڭ بۇگىندە ءبارى دە ونەرپاز. شەتىنەن كۇيشى, شەتىنەن مۋزىكانت. قارشىعانىڭ كۇيلەرىن ءبىز ونىڭ ستۋدەنت كەزىنەن ۇيىپ تىڭداۋشى ەدىك. اعاسى العي ءبارىمىز قارشىعانى ۇيلەندىرىپ, تويىن دا بىرگە وتكىزىپ ەدىك. ەكى كوزى وتتاي جانعان ادەمى جىگىت ءوزىنىڭ سول تويىندا دا جينالعان جۇرتتى تامساندىرىپ كۇي تارتىپ ەدى. بەرتىندە قارشىعانىڭ ءوزى دە كۇي قۇدىرەتتەرىنىڭ ورنىن باستى. ونەردىڭ ءوز الدىنا جەكە ءبىر مەكتەبىنە اينالدى. قازىرگى قازاق كۇيىنىڭ كوشىن باستادى. ونەردىڭ وزگەگە ۇقسامايتىن سالتاناتىن قۇردى. وسىلايشا ونىڭ كۇيشىلىك ونەرى حالقىنىڭ سىر ساندىعىنا, التىن قازىناسىنا اينالدى. ارتىندا ولمەيتىن ونەگە, وشپەيتىن اسىل مۇرا قالدىردى. ءدام-تۇزى تاۋسىلمايتىن پەندە جوق. قوش, جامپوزىم. الدىڭداعى اعاڭ العيعا, سوڭىڭنان ىلەسكەن ءىنىڭ عالىمعا, ونەر ۇستاعان ۇرپاعىڭا اللا عۇمىر بەرسىن. الدىڭنان جارىلقاسىن. الدىڭ پەيىش, ارتىڭ كەنىش بولسىن. ەل-جۇرتىڭ امان بولسىن, شىراعىم. باقۇل بول, قارشىعا! مىرزاتاي جولداسبەكوۆ. قوش, قارشىعا... كۇي-قاناتىن قومدادىڭ, قىران قۇستاي سامعادىڭ. ماڭگى ولمەسكە ءتىرىلتتىڭ – ءيىسى قازاق ارمانىن! ابىلايداي ەرەنىم, ابايدايىن كەمەلىم. ابىز-ابىل دەگەنىم – احمەدياروۆ دەگەنىم... جارىق كۇننىڭ كوزىندەي, قۇران-كارىم سوزىندەي: حالقىڭ قايتا تۋا الماس, حاس-تالانتىن وزىڭدەي! قوش, قارشىعا!.. يران-عايىپ. ماڭگىلىكپەن سىرلاسقان ساڭلاق عۇمىر اتا بايتەرەكتىڭ ايالى بۇتاعىنا قو­ناق­تاپ, تامىلجىتا سايراعان سان­دۋ­عاش­تىڭ سازى اياق استىنان وقىس تىيىلدى. قازاق ساحناسىنىڭ قاق تورىندەگى قارا دومبىرانىڭ باس پەرنەسى ويدا جوقتا ءۇزىلدى. دۇنيە جىم-جىرت. كەنەت كوڭىل­دەردى كىرشىك شالىپ, جانار ءبىت­كەندەر جاساۋرادى. تۋعان جەردىڭ ساف اۋاسىن قۇنىعا جۇتقان عاشىق جۇرەك القىنا تىپىرشىپ بارىپ, مۇلدە توقتادى. دۇنيەدەن قارشىعا ءوتتى. سەنەرسىڭ بە, سەنبەسسىڭ بە؟.. بۇل كۇندەرى وسىناۋ سەرگەلدەڭ ءحالدى باستان كەشكەن جالعىز مەن عانا ەمەس شىعارمىن. بارشامىز ماڭدايىمىزعا تۇت­قان قارشىعا دۇنيەدەن وزدى. ءبىر كەزدە وتكەن بابالاردىڭ كونە كوزىندەي كورىنەتىن دوم­بى­رانى دا وگەيسىنەتىندەر تابىلدى. الدەقاشان زامانى وتكەن انا­حرونيزم دەپ ويلايتىن باسقا تۇگىلى ءوزىمىزدىڭ قاراكوزدەر وزا شاۋىپ بارا جاتقان وزعىن دۇنيەمەن قا­تار­لاسا جۇگىرۋگە قادام بوگەيتىن كونە تۇ­ساۋداي كورەتىن. تۇمسىق­تارىن شۇيىرەتىن. سونداي جىلدارى ساحناعا كوت­ە­رىلگەن كورەرگە كوز كەرەك كيىك­تىڭ قۇ­را­لايىنداي سۇلۋ جىگىت بۇل كوز­قاراستى وزگەرتتى. اتىراۋ-جا­يىق­تى ارىن­داتىپ, سارىارقادا ساعىمداي ويناق­تاپ, قاراتاۋدىڭ قاتپارىنان شىق­قان بۇلاقتاي سىلدىراپ, الا­تاۋدىڭ كوكىرەگىنەن توگىلىپ, ارالدا ءوز-وزىنەن مۇڭايىپ, ماڭعىستاۋدا اقجارمالاتىپ ايدىن­دانا تۇسەتىن قازاق كۇيلەرى بۇرىنعىداي ءار بولەك تارتىلماي, ءبىر كوكىرەكتەن قايناپ شىعىپ, ءبىر ساۋ­ساقتاردان ويناق­تا­عاندا قۇلا­عىڭدى ج ۇلىپ السا دا بىلمەي قالا­تىنسىڭ. ەمىنە, ەلىگە تەبىرەنەتىنسىڭ. ول از بولعانداي, موتسارت پەن برامس قوسىلا قۇيقىلجيتىن. دومبىرا قازاقتىڭ كولەڭكەدە جا­تىپ, قاي-قايداعىنى ەسكە ءتۇسى­رە­تىن ەسكى شەرمەندە سىرلاسىنان ءبۇ­كىل ادام­زات بالاسى بىرگە قۋانىپ, بىرگە مۇ­ڭاياتىن ورتاق سىرلاسىنا اينالعان-دى. قارشىعاشا كۇي شالۋ جاپپاي سالتاناتقا اينالدى. بىرىنەن-ءبىرى وتكەن ادەمى كۇيشىلەر كوپتەپ شىعا باستادى. قارا دومبىرانىڭ باسى وزىپ, باعى جاندى. ءسويتىپ, قىر مەن سىردىڭ, با­تىس پەن شىعىستىڭ كوكىرەگىندەگى كوپ اۋەن ورتاقتاسىپ, بارشامىزعا ءتان قۋانىش پەن مۇڭعا اينالدى. ءسويتىپ, جان تابىستىرۋ مەن ءسان سا­لىستىرۋدىڭ وزىق ۇلگىسىن كور­سەتكەن قارشاداي قارشىعانىڭ شە­بەرلىگىنە الەم جۇرتشىلىعى ەڭ ال­عاش سوناۋ مونرەال ساحناسىندا قاي­ران قالدى. سوسىن بەس قۇر­لىق­تىڭ بەسەۋى دە قول سوقتى. قاشاننان ءوز كوكىرەگىنە ءوزى تۇن­شىعىپ قالعان قارا دومبىرا دا ايان­عان جوق. اقتارىلىپ باقتى. قارشىعا دا ايانعان جوق. قاشانعى قاتتالىپ جات­قان حالىق قازىناسىن اقتارىپ باقتى. قارا دومبىرا تۇرعاندا قارشىعا دا ءتىرى. قازاق تۇرعاندا قارا دومبىرا دا ءدۇلدۇل. ماڭگىلىكپەن سىرلاسقان ساڭلاق عۇمىر جالعاسا بەرمەكشى. ءابىش كەكىلباي ۇلى. داۋلەسكەر قارشىعا احمەدياروۆ – قولىنا دومبىرا العاندا ەرەكشە قۇبىلىپ, قۇلپىرىپ, تەرەڭنەن تولعانىپ, كۇي سيقىرىنىڭ اڭىزىن, فيلوسوفياسىن اشىپ, شەجىرەسىن توگىلتەتىن, اتىنا ساي – قارشىعاداي قاناتىن بويىنا جيىپ, قۇزار بيىكتەن قۇيىلاتىن حاس شەبەر, تامىرى بەرىك ونەرپاز ەدى. قارشىعا قۇرمانعازىدان كەشە عانا جارقىراپ, جارقىلداپ ورتامىزدا جۇرگەن نۇرعيسا تىلەنديەۆكە دەيىنگى قازاق دومبىراسىنىڭ قۇدىرەتتەرىنىڭ اسىل مۇراگەرى بولاتىن. قارشىعا – دومبىرانىڭ ۇنىمەن ءوز ەلىن عانا سۋسىنداتىپ قويعان جوق, سول اسپاپتىڭ تاڭعاجايىپ قاسيەتىن الەم ەلدەرىنە تەڭدەسى جوق شەبەرلىكپەن سويلەتىپ, تاڭداندىرا العان ساناۋلى دۇلدۇلدەردىڭ ءبىرى. سوناۋ جىلدارى قىتايدا ەمدەلىپ جاتسا دا بوتەن ەلگە دومبىرانىڭ مۇمكىندىگىن كورسەتەيىن دەپ, ۇلكەن گوسپيتالدىڭ دارىگەر قىزمەتكەرلەرىنە كوسىلىپ, ءتىپتى مۋزىكادان حابارى جوق ادامداردى تاڭ قالدىرىپ دومبىرا تارتقانى دا كوز الدىمدا. ەل اراسىندا “قارشىعانىڭ دومبىراسى”, “قارشىعانىڭ مانەرى”, “قارشىعانىڭ مەكتەبى” دەگەن ۇعىمدار قالىپتاستى. بۇل – حالىقتىڭ ونەر شەبەرىنە دەگەن سۇيىسپەنشىلىگى, ىقىلاسى. كۇي شەبەرى قارشىعانىڭ كەلبەتى مەن ونەرى حالىقتىڭ جادىندا قيماستىقپەن قالارى ءسوزسىز. قۋانىش سۇلتانوۆ,  سەناتور. قازاقتىڭ اسىل پەرزەنتى وي, وپاسىز جالعان-اي! قا­زاق­تىڭ اسىل پەرزەنتتەرىنەن ايىرىلۋ قان­داي اۋىر قايعى. جۇرەككە بات­قان قانداي ءزىل بۇل. قارشىعا اح­مە­دياروۆ ءدال وسى ساتتە, كەمەلىنە كەلىپ, تولىسقان شاعىندا ومىردەن وزادى دەپ كىم ويلاعان؟ ەندى ونىڭ قارشىعاداي قالىقتاعان كۇيلەرىنىڭ كۇمبىرى قۇلاقتان, ءسىرا, كەتەر مە؟ قارشىعاداي ءداۋ­لەس­كەر كۇي­شى­نىڭ قازاسى قابىر­عا­مىزدى قا­يىس­تىر­دى. قازاقتىڭ كۇي ونەرىن ناسي­حا­تتاۋدا, كەيىنگى تول­قىنعا جال­عاس­تىرۋدا وزىندىك ورنەگى بار قار­شى­عانىڭ دومبىراشىلىق شالقىعان كەزى ­– ۇلكەن قۇبىلىس. بۇل – ءبىر ەپو­حا! كەشەگى ۇلى دومبىراشىلار –قۇرمانعازىدان كەيىنگى دينا, ءداۋ­لەت­­كەرەي, تۇركەش, ەسپاي, ەستاي, قا­لي جانتىلەۋوۆ, رۇستەمبەك وم­اروۆ, عىلمان ءالجانوۆ, تا­عى باس­قالارى باتىس ولكەسىندەگى كە­رەمەت دالا سيمفونياسى اتانعان كۇي­لەردى قالاي تىرىلتسە, سولاردىڭ كوزىندەي بولعان قارشىعا احمە­دياروۆ سول دانالاردان قالعان جاۋ­ھار ونەردى الەم كوگىنە شى­عار­عان, ءورىسىن كەڭەيتكەن بىرەگەي كۇيشى ەدى. قارشىعا كۇي ونەرىن تەرەڭ زەرتتەپ, بيىككە كوتەردى. قازاقتىڭ قوڭىر دومبىراسىنىڭ شاناعىنان توگىلگەن كۇمبىر كۇيدى كلاسسيكالىق دەڭگەيدە الەم ساحناسىنا شال­قىت­قان بىرەگەيلەردىڭ ءبىرى ەدى. ونىڭ دومبىرا تارتىسى بولەك بولاتىن. ون ساۋساعى دومبىرانىڭ قوس شە­گىنە تيسە بولعانى, كۇي ساۋعالاپ تۇ­راتىنداي اسەر بەرەتىن. كۇيدى ءتو­گىلتىپ, شالقىتىپ تارتاتىن. ءار كۇيدىڭ تاريحىن جەتىك بىلەتىن. قارشىعا مىنا ومىرگە ءجاي عانا كەلىپ-كەتكەن جان ەمەس. قازاقتىڭ ۇلان-اسىر مۋزىكاسىنىڭ ءبىر سالاسى – كۇي ونەرىن دۇبىرلەتىپ, شالقىتىپ ءوتتى. قازاقتىڭ كۇيىنە قۇدىرەت, ۇلكەن رۋح بىتىرگەن كۇيشى – قار­شىعا احمەدياروۆ ەدى. ءبىر ءشۇ­كىرلىك ەتەرىمىز, ارتىندا ونىڭ كۇي الەمىن جالعاس­تىراتىن كوپتەگەن شاكىرتى بار. سول شاكىرتتەرى ەندى قار­شى­عا­داي ۇلاعاتتى ۇستازدان العان ءدا­رىسىن, كۇيدى بيىك دەڭگەيگە كو­تەرگەن ۇلگى-ونەگەسىن جالعاستىرا بەرەدى دەپ ويلايمىن. قوش, قازاقتىڭ اسىل پەرزەنتى! ءىليا جاقانوۆ, قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەرى. ءدۇلدۇل دارىن قارەكەڭدى وسىدان بەس كۇن بۇ­رىن كومپوزيتور تىلەس قا­جى­عا­ليەۆتى ەسكە الۋ كەشىندە كورىپ ەدىك. ءجۇر­گىزۋشى قارشىعا اح­مە­دياروۆ وسى كونتسەرتكە قاتىسۋعا ءوزى سۇ­ران­دى دەدى. قارەكەڭ وزىنە ءتان شەبەر­لىك­پەن تىلەستىڭ ومىرىندە دومبىراعا جاز­عان جالعىز شىعارماسىن ور­ىنداپ بەردى. سيم­فونيالىق كون­تسەرت­تىڭ ىشىندە دومبىرانىڭ ءۇنى ەر­ەكشە ەستىلدى. قازاق ونەرىنىڭ قارا شا­ڭىراعى – اباي اتىنداعى وپەرا جانە بالەت تەاترىنىڭ ساحناسىندا وتىرعان ايگىلى قارشىعا احمە­ديا­روۆتى ءبىز سوڭعى رەت كورىپ, سوڭعى رەت ونەرىن تاماشالاپ وتىرمىز دەپ كىم ويلاعان. قارشىعا احمەدياروۆ بۇگىنگى كاسىبي دومبىراشىلاردىڭ باستاۋى بولدى. ەجەلدەن كەلگەن دومبى­را­شى­لار سياقتى, تەك قانا ءبىر ءداس­تۇردى ۇستانعان جوق. ونىڭ ورىن­دا­ۋىن­دا العا ۇمتىلعان باتىس كۇيلەرى, ليريكاعا تولعان شەرتپە, مەترو-ريت­­مي­كاسى قيىن ماڭعىستاۋ مۇ­راسى, ءيى­رىلگەن ءۇش داۋىستى شىعىس تۋىن­­دىلارى – ءبارى دە بىرىڭعاي اسقان شەبەرلىكپەن شىعاتىن. بۇل شى­­عىس­تان باتىسقا دەيىن, تۇستىكتەن تە­­رىستىككە دەيىن جيناپ, باسىن قوس­قان قازاق دومبىراشىلىق ونەرى بولدى. كەزىندە, ءبىز, جاس كوم­پو­زي­تور­لار, قارەكەڭە وتە ريزا بولدىق. اق­ساقالدار تاراپىنان “بۇلار قازاق مۋزىكاسىن بىلمەيدى, كۇيدى ءتۇس­ىن­بەيدى” دەگەن مەنسىنبەۋشىلىك كوپ بولاتىن. وسى تۇرعىدا ەشكىمگە الاقتاماي, جالتاقتاماي قارشىعا احمەدياروۆ ۇلكەن كونتسەرتتەردە ءبىزدىڭ شىعارمالارىمىزدى ورىن­دايتىن, ول تۋىندىلار تۇرلەنىپ, جان­دانىپ, جالىنداپ شىعاتىن. باقۇل بول, ارداقتى قارشىعا اعا, ءبىز ءسىزدى ءاردايىم ۇمىتپايمىز. بالنۇر قىدىربەك, قازاقستان كومپوزيتورلار وداعىنىڭ ءتورايىمى. ونەردەگى سەرىگىم ەدى اينالايىن قارشىعام-اي! سەنىڭ قازاڭ تۋرالى سۋىت حاباردى ەستۋ وتە قيىن بولسا دا, تاعدىرعا نە شارا! اجالعا كىم اراشا تۇرا العان؟ سەنىڭ ونەردەگى ءومىرىڭ, ونەردەگى بيىگىڭ كوز الدىمدا ءوتتى. العاش “كونسەرۆاتورياعا وقۋعا تۇسكىم كەلەدى” دەپ, مەنىمەن اقىلداسىپ ەدىڭ-اۋ. سەنىڭ دومبىرا تارتىسىڭدى كورىپ, مەنىڭ ونەردەگى سەرىگىم بولادى دەپ قۋانىپ ەدىم سوندا. ونەردەگى سەرىگىم بولعان وزىڭنەن ايىرىلىپ, قايعىرىپ وتىرمىن. سەن بار جان-تانىڭمەن قازاقتىڭ ونەرىنە – كۇي الەمىنە بەرىلگەن جان ەدىڭ. سەنىڭ ونەرىڭ, كۇيشىلىك دارىنىڭ تامىرىن تەرەڭگە تارتقان ۇلكەن اۋلەتتەن ءنار العان. كومپوزيتورلىعىڭ, شاكىرت تاربيەلەۋدەگى ۇستازدىق ۇلاعاتىڭ تالانتىڭنىڭ ءبىر قىرىن تانىتىپ ەدى. ەندى كەلىستى كەلبەتىڭدى, جارقىن داۋىسىڭدى, ساحنا ءتورىن دۇبىرلەتكەن كۇيشىلىك ونەرىڭدى ساعىناتىن بولامىز. قازاقتىڭ كەڭ دالاسىن كۇي الەمىنە ەلىتكەن قوڭىر دومبىراڭدى كىمگە قالدىردىڭ, باۋىرىم؟ ءازيدوللا ەسقاليەۆ,  قازاقستاننىڭ حالىق ءارتىسى. شىركىن دومبىرا بۇگىن جىلايدى ونىڭ شاناعىنا تاعى قورعاسىن قۇيىلعانداي, قوس ىشەگى كۇرسىنىپ, سىڭسيدى-اۋ. ءيا, قازاقتىڭ قارا دومبىراسى ورنى تولماس قازاعا ۇشىرادى. كۇي كوگىندە قالىقتاعان قارشىعاسىنان ايىرىلدى. مەن ونىمەن تانىسىپ, ايىرىلماستاي دوستاسقانىما وتىز جىلدان اسىپ كەتتى. ونداي ىزگى ءىنىنى, كۇيشىلىك كوڭىلدەستى, كورگەن سايىن ءتانتى قىلاتىن ءدۇلدۇلدى ەندى قايدان تابارمىن. قاپىسىز قارا جەر ونى ءوز قوينىنا الىپ كەتەدى, قالاي قىلارسىڭ... امال جوق, قوشتاسامىز. باقۇل بول, قارشىعا! تەك ارتىڭ قايىرلى بولعاي. جان جارىڭ نۇربيكەشىڭ, ۇل-قىزدارىڭ – راۋشانىڭ, ەرلانىڭ مەن ەربولاتىڭ, نەمەرەلەرىڭ امان بولسىن. سەنىڭ اسىل بەينەڭدى, كۇي مۇراڭدى, داۋلەسكەر شەبەرلىگىڭدى ەش ۇمىتپاي, ىلگەرى اپاراتىن شاكىرتتەرىڭ, قۇدايعا شۇكىر, بارشىلىق. ولار سەنىڭ اماناتىڭا بەرىك. توپىراعىڭ تورقا بولسىن, ول توپىراققا دا سەنىڭ قۇدىرەتتى ونەرىڭ قاسيەت بولىپ داريتىنىنا مەنىڭ كۇمانىم جوق. سەرجان شاكىرات,  كونسەرۆاتوريانىڭ قۇرمەتتى پروفەسسورى. كۇي مەن كۇيشى قۇدىرەتى اتىراۋدان جەتكەن قارالى حا­بار­دان شىعارماشىلىق كۇش-قۋاتى شىرقاۋ شىڭىندا تۇرعان, ومىرگە قۇش­تار ۇلى مۋزىكانت, ەلى­مىز­دىڭ ۇلت­تىق تۇلعاسى سانالعان دوم­بىراشى قارشىعا احمە­دياروۆتىڭ ومىردەن وزعانىن بىلدىك. ونىڭ بۇكىل عۇمىرى حالىق مۋزىكاسىنا, ونىڭ جەتىستىكتەرىن ەلىمىزدە جانە شەتەلدە ناسيحاتتاۋعا ارنالدى. كونسەرۆاتوريا قابىرعاسىندا قار­شىعا اعانىڭ بيىك ونەرىمەن, بىرەگەي ۇستازدىق دارىنىمەن, تۇل­عالىق تاڭعاجايىپ كۇش-قۋاتىمەن رۋحتانعان مۋزىكانتتاردىڭ بىرنەشە ۇرپاعى ءوسىپ شىقتى. ونىڭ تارتقان كۇيلەرىن تىڭداۋ دەگەن قانداي باقىت ەدى! ساۋساقتارى قارا دومبىرانىڭ ىشەگىنە تيگەندە ءبىر­نەشە ادامنان باستاپ سان مىڭ­داعان زالعا دەيىنگى كەز كەلگەن اۋ­ديتوريا تىنشي قالاتىن. ونىڭ ءوزى دە ءبىر ءساتتىڭ ىشىندە قۇدىرەتتى كۇي قاناتىندا قالىقتاپ, ەرەن بيىك دەڭگەيگە كوتەرىلە بىلەتىن, تىڭداۋ­شى­لاردى دومبىرا شاناعىنان توگىل­گەن سازدان قۇماردان شىعا­تىن­داي ەلىتە الاتىن. قارشىعا اعا ورىنداعان قازاق كۇيلەرى ەرەكشە دە تەرەڭ فيلو­سو­فيا­لىق مازمۇنعا يە بولىپ, كەمەل دە ناقتى فورمادا كورىنەتىن, ءارى شىنايى شەبەرلىكتىڭ جارقىن دا جالىندى كەيپىن تانىتاتىن. باسقالاردىڭ قولىنان كەل­مەيتىن كوپ نارسە – ايرىقشا ارقا­لا­نۋ­شىلىق, تاڭعاجايىپ كورە­گەن­دىك, بويدى بيلەيتىن سيقىرلى كۇش – ول ءۇشىن وڭاي دا تابيعي بولاتىن. ونىڭ بويىنا كۇي مەن كۇيشىلىك قۇدىرەتى قاتار قونعاندىقتان بولار, ول ساز بەن ادامي اقيقاتتى جەتكىزۋ ءۇشىن تىڭداۋشىنىڭ سەزىم پەر­نە­لەرىندە ويناي بىلەتىن. سوڭعى ون جىلدان استام ۋاقىت ءبىز قارشىعا اعانى ۇستاز, مۋزىكالىق ءبىلىمنىڭ قايراتكەرى, جاستاردىڭ تالىمگەرى رەتىندە تانىپ بىلدىك. قارشىعا احمەدياروۆ ستۋدەنتتەر ءۇشىن اسقان بەدەل, پروفەسسۋرا اراسىندا ۇلى تۇلعا بولاتىن. سونىمەن قاتار, ول ارىپتەستەرىن ءوزىنىڭ وراسان شى­عار­ما­شىلىق يدەيالارىمەن قى­زىق­تىرىپ, جان-جاقتى زەرتتەۋ, كون­تسەرت­تىك جانە اعارتۋشىلىق جۇمىس­تاردى بەلسەندى جۇرگىزدى. وسىنداي ءومىر بولمىسىندا جۇرسە-داعى ول جوعارى دەڭگەيدەگى تارتىپتىلىكتىڭ, دالدىكتىڭ ونەگەسىن كورسەتەتىن, وزىنە دەگەن ايرىقشا كوزقاراستى, كوڭىل ءبولۋدى, داڭق پەن قۇرمەتتى قاجەت ەتپەستەن, بارىنەن بۇرىن وزىنە تالاپ قويا بىلەتىن. ءبىز قارشىعا اعانىڭ ءوزىن جەڭە ءبىلىپ جۇرەتىنىن تۇسىنەتىن ەدىك. بىراق تا ول ەشقاشان ءوزىنىڭ مۇڭلى كۇيىن, قينالعان شاقتارىن سەزدىرمەيتىن. ءبىز ءاردايىم شاتتىققا, ومىرگە قۇش­تارلىققا تولى اعانى كورەتىن ەدىك. تابيعاتىنان باسقاعا كومەككە كەلۋگە ءازىر تۇراتىن مىنەزىنە ساي ول ءوز دوستارىنىڭ حال-جاعدايىن ءبىلۋدى پارىزى سانايتىن. قۋانىشتى دا قيىن ساتتەردە قاستارىنان تابى­لاتىن. ونىڭ جەر بەتىندەگى عۇمىرى دا ءوزى جانىنداي جاقسى كورەتىن جاقىندارىنا دەگەن الاڭداۋ­شى­لىق, قامقورلىق جاعدايىندا ءۇزىلىپ كەتتى. قۇرمانعازى اتىنداعى قازاق ۇلتتىق كونسەرۆاتورياسىنىڭ اكىمشىلىگى مەن پروفەسسور-وقىتۋشى قۇرامى ءبىزدىڭ كىرشىكسىز ادال ءارىپ­تەسىمىز قارشىعا احمەدياروۆتىڭ وتباسى مەن تۋعان-تۋىستارىنا قاتتى قايعىرىپ كوڭىل ايتادى. ءجانيا اۋباكىروۆا, قر حالىق ءارتىسى, قۇرمانعازى اتىنداعى قازاق ۇلتتىق كونسەرۆاتورياسىنىڭ رەكتورى. ونەرى دە, ءومىرى دە – ونەگە قازاقتىڭ ارداقتى پەرزەنت­تە­رى­نىڭ ءبىرى, دارابوز كۇيشى قارشىعا اعا احمەدياروۆتى ماقتان تۇتىپ ءجۇرۋشى ەدىك. اتىراۋدا كىندىك قانى تامعانى ءۇشىن عانا ەمەس, ارينە. قازاقتىڭ اسىل مۇراسى – كۇيشىلىك ءداستۇردى ناسيحاتتاۋعا, دامىتۋعا ءسى­ڭىر­گەن ەڭبەگى ءۇشىن, ونەرگە جانا­شىر­لىعى, ادالدىعى ءۇشىن. ونىڭ قايتالانباس ونەرىنىڭ, ونەگەگە تولى ءومىرىنىڭ جاس ۇرپاق ءۇشىن تاعىلىم الارلىق تۇستارى كوپ. قارشىعا اعا اتىراۋعا كەلۋگە اسىعاتىن. وسى جولى دا تۋعان توپىراعىنا, اتى­راۋىنا اسىعىپ كەلىپ ەدى. ساعىنىپ كەلىپ ەدى. اتتەڭ-اي, سۇم اجالعا ەشكىم دە اراشا بولا المادى. قارشىعا اعانىڭ كۇي ونەرىن دامىتۋداعى ەرەن ەڭبەگىنە تالايلار تامسانىپ جۇرەتىن. قازاقتىڭ كۇيىنە عاشىق جۇرەكپەن, ەرەكشە ءبىر ىنتىزارلىقپەن قارايتىن. “كۇي – قازاقتىڭ كيەلى ونەرى”, دەپ ايتىپ جۇرەتىنىن تالاي ەستىگەن ەدىك. كۇي ونەرىن ناسيحاتتاۋمەن, دامىتۋمەن شەكتەلمەي, قازاق كۇيلەرىنىڭ شىعۋ تاريحىن تەرەڭ زەردەلەپ, زەرتتەۋگە كوپ كوڭىل بولەتىن. اسىرەسە, باتىر بابامىز ماحامبەتتىڭ كۇيلەرىن ىزدەپ تاۋىپ, زەرتتەگەن ەڭبەگى كۇي ونەرى تاريحىنا قوسىلعان ولشەۋسىز ۇلەس دەپ بىلەمىز. ماحامبەت كۇي­لەرىنىڭ شىعۋ تاريحىن زەرتتەپ قانا قويماي, ولاردى نوتاعا تۇسىرگەن دە قارشىعا احمەدياروۆ بولاتىن. اتىراۋ جۇرتشىلىعى قارشى­عا­داي تالانتتى ەرەكشە قۇرمەتپەن كۇ­تۋ­شى ەدىك. قازاقتىڭ كۇيلەرى, ونىڭ شىعۋ تاريحى جونىندە شەرتەر ءاڭ­گىمەسى كوپ ەدى. جاستاردى ونەرگە باۋ­لۋعا, ونەردى قادىر تۇتۋعا ءۇن­دەي­تىن. بار ءومىرىن قازاقتىڭ ونە­رىمەن ۇشتاستىرىپ, كۇيشىلىك ءداس­تۇر­دى بۇگىنگى ۇرپاققا قىلاۋسىز جەت­كىزگەن اقبەرەن كۇيشى, مەم­لە­كەتتىك سىي­لىقتىڭ لاۋرەاتى قارشىعا احمە­دياروۆ­تىڭ جارقىن بەينەسى جەر­لەس­تە­رىنىڭ جادىندا ءاردايىم ساقتالادى. قوش, ءومىرى دە, ونەرى دە ونەگەگە تولى دارا تۇلعا! بەرگەي رىسقاليەۆ, اتىراۋ وبلىسىنىڭ اكىمى. قوش بول, قوڭىر ءۇنىم! قازاقتىڭ دومبىراسىنىڭ ءبىر ىشەگى ءۇزىلىپ كەتكەندەي, دالا كۇي­زە­لىس شەرىن كۇڭىرەنە تارتۋدا. كەۋ­دەدەن كۇي-قارشىعا ۇشىپ كەتتى. تاۋ, دالا تۇگەل قارا ورمانداي تاۋ­سىلا جابىعۋدا. ولار دا ەندى ءوز­دەرىن ءدال قارشىعاداي سۇيە جىر­لايتىن, بەرىلە بەينەلەيتىن جان­نىڭ قايتا اينالىپ كەلمەسىن سەزگەندەي تەڭسەلۋدە. ساحناعا جانارى جارقىلداپ, ءسۇي­رىك ساۋساقتارى سايگ ۇلىكتىڭ شا­بى­سىنداي قۇيقىلجىپ قارشىعا اعام شىعا كەلەردەي ەلەڭدەيمىن. جوق دەگەنگە كوڭىلىم يلانبايدى. قازانى جايىقتا ءجۇرىپ ەستىدىم. جايىقتىڭ جاعاسىن تولقىندار جايپاپ جىبەرە جازدادى. ونىڭ كەشەگى ءبىر كەزدەگى نۇرعيسا اعا­مىز­دىڭ “اققۋ” كۇيىن تەربەلە تارتقان اسەم قالپى كوز الدىمنان سى­ناپ­تاي سىرعىدى. كول بەتىنىڭ كوركەمى – كۇي اققۋىمەن ەندى سىرلاسىپ, قاتار جۇرە الماي­تى­نىما قاي­عى­لانامىن. ءارى ۇستاز, ءارى اعا, ءارى ۇزەڭگىلەس دوسپەن 43 جىلدان بەرى ارالاسساق, ءبىر ور­كەس­تردە تابان اۋدار­ماي 30 جىل بىرگە ونەر كور­سە­تىپ­پىز. ەكەۋمىز دە قالي جان­تىلەۋوۆتەن ءدارىس الدىق. قازاقتىڭ كۇي ونەرى ءومىر ءسۇرىپ تۇرعاندا قار­شى­عانىڭ كۇي كۇيمەسى دە توزبايدى, توقتامايدى دەپ بىلەمىن. تۇياقبەردى شامەلوۆ, قۇرمانعازى اتىنداعى مەملەكەتتىك اكادەميالىق وركەستردىڭ كوركەمدىك جەتەكشىسى, قازاقستاننىڭ حالىق ءارتىسى.