قالدىقتى قايتا وڭدەۋ – ۋاقىت تالابى

ەلىمىزدە جىل سايىن 5 ميل­ليون توننادان اسا تۇرمىستىق قال­دىق­تار جينالىپ, ونىڭ ىشىندە قاعاز, كار­تون ونىمدەرى, مەتالل, پلاس­تيك, تاماق قال­دىق­تارى, اعاش ونىمدەرى, شىنى سىنىقتارى سياق­تى قالدىقتاردان وزگە قورشاعان ورتاعا زياندى ءارى ادام ومىرىنە قاۋىپتى باتارەيا­لار, ەلەكتر قۇرالدارى, تۇرمىستىق تەحنيكا, بوياعىشتار, مەديتسينالىق قالدىقتار, پەستيتسيدتەر, تىڭايتقىشتار, حيميالىق زاتتار مەن قۇرامىندا سىنابى بار باسقا دا زاتتار سۋعا, توپىراققا جانە اۋانىڭ لاستانۋىنا اسا جوعارى اسەرىن تيگىزەدى. بۇدان بولەك, ءتۇرلى بۋىپ-ءتۇيۋ سەكىلدى زاتتىڭ سىرتقى وراما قاپتارى دا وسى قوقىستاردىڭ قاتارىندا. سون­دىقتان قاتتى تۇرمىستىق قالدىقتاردى قايتا وڭدەۋ بۇگىنگى كۇننىڭ وزەكتى ماسەلەسىنە اينالىپ تۇرعان جايى بار.

بۇل رەتتە 2025 جىلعا قاراي قاتتى تۇر­مى­س­­تىق قالدىقتاردى قايتا وڭدەۋ دەڭگەيىن 34%-عا دەيىن جەتكىزۋ مەملەكەت الدىندا تۇر­عان ناقتى مىندەتتەردىڭ بىرىنە اينالىپ وتىر. اتالعان ماسەلەنى شەشۋ ءۇشىن ەكو­لوگيالىق قاۋپىن ازايتۋعا مۇمكىندىك بەرە­تىن تەحنولوگيالىق جانە ەكونوميكالىق سايا­ساتتى تالداپ, الەمدىك تاجىريبەدەگى ونىڭ دامۋ تەندەنتسيالارىن ەسكەرۋدى جانە ءوزى­مىز­دىڭ ارەكەتىمىزگە قاراي بەيىمدەۋدى قاجەت ەتەدى. ەگەر ەۋروپانىڭ گەرمانيا, اۋستريا, شۆەتسيا جانە نيدەرلاند سياقتى الدىڭعى قاتارلى ەلدەردىڭ تاجىريبەسىندەگى نەگىزگى ءۇش باعىتقا سۇيەنسەك, اتالعان ءونىمنىڭ قۇن­دى كومپونەنتتەرىن قايتالاما شيكىزات رە­تىن­دە قولدانۋعا جانە قايتا وڭدەۋگە با­سىمدىق بەرۋگە بولادى. ويتكەنى ادام ەڭ­بە­گى­­مەن جاسالىنعان كوپتەگەن ءونىم ءبىر رەت قولدانعاننان كەيىن, ماسەلەن, قاعاز قال­دىقتارى, كونسەرۆىلەنگەن جانە اليۋمين قۇتىلارى, پلاستماسسا مەن شىنى بوتەل­كە­لەر­دى قايتالاما ەنەرگەتيكالىق رەسۋرستار رەتىندە پايدالانىپ, كەيىن زالالسىزداندىرۋدى كەرەك ەتەدى. بۇنىڭ ءبارى بەلگىلەنگەن تابيعاتتى قورعاۋ نورمالارى مەن ەرەجەلەرگە ساي­كەس قالدىقتاردى پوليگونعا جەتكىزەدى. ناتيجەسىندە, بىرىنشىدەن, قالدىقتىڭ 40-65%-ى قايتالاما ماتەريالدىق رەسۋرستار رەتىندە قولدانىلسا, ەكىنشىدەن, 25-35%-ى ەنەرگيانى كادەگە جاراتۋ ارقىلى جاعىلىپ, ونىڭ 20% - دان ازى كومىلەدى ەكەن. وسىلايشا, بۇل ماسەلە قايتالاما ماتەريالدىق پايدالانۋ ارقىلى شەشىلدى دەۋگە بولادى. ياعني قتق-نىڭ كەم دەگەندە 50%-ى قايتالاما ماتەريال رەتىندە ىسكە اسىرىلدى دەگەن ءسوز.

 مۇنداي كورسەتكىش ءبىزدىڭ ەلىمىزدە نولگە تەڭ. بۇل ماسەلەنى شەشۋدىڭ, وكىنىشكە قاراي, عىلىمي نەگىزدەلگەن ستراتەگياسى جوق. ەۋرو­پا­­نىڭ الدىڭعى قاتارلى ەلدەرىندە قاتتى تۇر­مىس­تىق قالدىقتارمەن جۇمىس ىستەۋ دەڭ­گەيى جوعارى جانە ولاردىڭ ءبىر-بىرىمەن ارالاسىپ كەتپەۋىن قاتاڭ قاداعالايدى. ماسەلەن, باتارەيالار, تەرمومەترلەر, مانومەترلەر, سىناپ شامدارى مەن بوياعىش قالدىقتارىنىڭ ءوز جولى مەن وڭدەۋ ادىستەرى بار. ال بىزدە ءالى كۇنگە قالدىقتار سۇرىپتالمايدى, بارلىعى ءبىر ۇيىندىگە جينالادى. بۇل رەتتە حالىق ارا­سىندا ءتۇسىندىرۋ جۇمىستارىن جۇرگىزىپ, تىر­شىلىك ەتۋ ورتاسىنىڭ ساپاسىنا جاۋاپ­كەر­شى­لىكپەن قاراۋدى, قوقىستىڭ بولەك جينالۋ ما­ڭىزدىلىعى مەن قاجەتتىلىگىن, حالىقتىڭ ەكو­لوگيالىق ساناسىن, قوعامدىق پىكىرىن قا­لىپتاستىرۋ مەن سۇرىپتاۋ ەرەجەلەرىن ءتۇسىندىرۋ كەرەك.

دامىعان ەلدەردىڭ تاجىريبەسىندە, قوقىس­تى قايتا وڭدەۋ تەك ەنەرگيا كوزى عانا بولىپ قوي­­ماي, سونىمەن قاتار قوسىمشا رەسۋرستار وندىرە الادى. وسىلايشا, «Apple» كومپانياسى 2015 جىلى «trade in» (ەسكى قۇرىلعىلاردى جا­ڭالارىنا ايىر­باستاۋ) ەسەبىنەن ءبىر تون­نا­عا ­جۋىق ال­تىن جانە تاعى ءۇش تونناعا جۋىق كۇمىس وندىرگەن.

 ەلدەگى قتق وڭدەۋ ۇلەسىنە كوز جۇگىرتسەك, رەس­پۋبليكالىق ماڭىزى بار 3 قالاعا (استانا, الماتى, شىمكەنت قالالارى) جانە 4 ونەر­كا­سىپ­تىك وڭىرگە (قاراعاندى, پاۆلودار, اتىراۋ مەن ماڭعىستاۋ وبلىستارى) قوقىس وڭدەۋدىڭ دەڭگەيى 38%-دان جوعارى, قالعان وڭىرلەردە 15%-دان اسپاي وتىر.

«بۇ­گىنگى تاڭدا ەلىمىزدە قاتتى تۇر­مىس­تىق قالدىقتاردىڭ 3 005 پوليگونى بار, ونىڭ ىشىندە ەكولوگيالىق جانە ساني­تار­لىق نور­مالارعا سايكەس كەلەتىنى تەك – 635 پولي­گون. بۇل جەرلەردە 125 ملن توننا قاتتى-تۇر­مىستىق جانە قاۋىپتى قالدىقتار جي­­ناق­تالعان. ولاردى قايتا وڭدەۋ دە, جويۋ دا مۇمكىن ەمەس, ويتكەنى ايماقتاردا قو­قى­س­تى قايتا وڭدەۋ ينفراقۇرىلىمى ءالى دە دۇرىس جولعا قويىلماعان. جىل سا­يىن وتكىزىلەتىن عارىشتىق مونيتورينگتىڭ ناتي­جە­سىندە مىڭداعان زاڭسىز پوليگون انىقتالادى. تاۋ بولىپ ءۇيىلىپ جاتقان قوقىستىڭ ەكولوگياعا زياندىلىعىن ازايتۋ ماقساتىندا الەم ەلدەرىنىڭ قتق وڭدەۋ بويىنشا ءتۇرلى ءادىسىن ەندىرۋ تىعىرىقتان شىعا­راتىن بىردەن-ءبىر جول. الەمدىك تاجىري­بەدە قوقىستاردى وڭدەۋدىڭ دامىعان ءارى كەڭىنەن تارالعان ءادىسى – ورتەۋ. بۇل – قوقىستاردى جاعۋ جانە جالپى ەلەكتر جەلىسىنە ساتىلاتىن ەلەكتر ەنەرگياسىن ءوندىرۋ مەحانيزمى. قالدىقتاردى ورتەمەس بۇرىن ولار الدىن الا سۇرىپتالادى, بۇل ءادىستىڭ ارتىق­شى­لىعى قوقىس ۇيىندىلەرىن ون ەسەگە ازاي­تۋعا بولادى», دەيدى ساراپشى ەرلان كاريموۆ.

بۇگىندە الەم بويىنشا 2 مىڭعا جۋىق قوقىس جاعۋ زاۋىتى بار, ولاردىڭ كوپشىلىگى ەو, اقش جانە جاپونيا ەلدەرىندە ورنا­لاس­قان.

ساراپشى قوقىس جاعۋ زاۋىتتارىندا قول­­دانىلاتىن زاماناۋي تەحنولوگيالار بار­لىق قاۋىپتى شىعارىندىلاردى ۇستاپ قالۋ­عا مۇمكىندىك بەرىپ, قوقىستى جاعۋ ار­قىلى ەلەكتر جانە جىلۋ ەنەرگياسى وندى­رىلە­تىن­ىن, بۇل جەرگىلىكتى حالىقتى جەڭىل­دە­تىلگەن تا­­ريفپەن قامتاماسىز ەتۋگە, ال قال­عان­دا­رىن جول قۇرىلىسىنا پايدالانۋعا بولا­تىنىن جەتكىزدى.

ماسەلەن, جاپونيادا ارالدى كەڭەيتۋ جانە اۋەجايلار سياقتى ءىرى نىسانداردى, ءتىپتى وساكا قالاسىنداعى EXPO-2025 نىساندارىن سالۋ ءۇشىن قوجدان (شلاك) بريكەتتەر شىعارىلادى. شۆەتسيا ءوز زاۋىتتارىنىڭ جۇ­مى­سىن قامتاماسىز ەتۋ ءۇشىن كورشى ەلدەردەن قوقىس يمپورتتاۋعا ءماجبۇر. اۋستريا­دا جەر­گىلىكتى تۇرعىندار قوقىس جاعۋ زاۋىت­تا­رى­­نىڭ جانىنان تۇرعىن ءۇي ساتىپ الۋعا تى­رى­سادى, ويتكەنى ءۇي جەڭىلدەتىلگەن نەگىزدە جىلۋ مەن ەلەكترمەن قامتاماسىز ەتىلەدى. گەرمانيادا گاننوۆەر قوقىس ەلەكتر ستانساسى (EEW Energy from Waste) 280 مىڭ توننا قال­دىقتاردى جاعىپ, 53 مىڭ ءۇي شارۋا­شى­لى­عىن ەلەكترمەن قامتاماسىز ەتۋ ءۇشىن 170 000 مۆت*ساع ەلەكتر ەنەرگياسىن وندىرەدى.

قاتتى تۇرمىستىق قالدىقتاردى ازايتۋ, سونداي-اق تاپشى ەلەكتر ەنەرگياسىن ءوندىرۋ ماقساتىندا ەلىمىزدىڭ بىرقاتار وڭىرىندە زاماناۋي قوقىس جاعۋ زاۋىتتارىنىڭ قۇرىلىسى قولعا الىنىپ, قازىردىڭ وزىندە 6 قوقىس جاعۋ زاۋىتىن سالۋ جوسپارلانعان. بۇل قوقىس وڭدەۋ ونەركاسىبىنە ينۆەستيتسيا تارتۋعا جانە قتق وڭدەۋ ارقىلى تابىس تابۋعا نيەتتەنگەن جەكە كومپانيالاردىڭ سانىن ارتتىرادى دەگەن ءۇمىت بار.

قاتتى تۇرمىستىق قالدىقتار نارىعىن دا­مى­تۋدى ىنتالاندىرۋ ماقساتىندا باسەكە­لەس­­تىكتى قورعاۋ جانە دامىتۋ اگەنت­تىگى, ەكو­لو­گيا جانە تابيعي رەسۋرستار مي­نيستر­لىگىمەن بىرلەسىپ ءىس-شارالار جوسپارىن بە­كىت­كەن ەدى. رەفورما شەڭبەرىندە تاريف­تىك رەتتەۋ قاعيدالارى قايتا قارالاپ, نارىققا قاتى­­سۋشىلاردى ىرىكتەۋ ولشەمشارتتارىن بەكىتۋ, شارتتار جاساسۋ مەرزىمدەرىن رەگ­لا­مەنتتەۋ جانە جەرگىلىكتى اتقارۋشى ورگان­داردىڭ ۆە­دوم­ستۆولىق باعىنىستى ۇيىم­دا­رىنىڭ قتق نا­رى­عىنا قاتىسۋىن قىسقارتۋ جوس­پارلانىپ وتىر. بۇل ءوز كەزەگىندە بيزنەس­تىڭ باسەكەلەستىك ورتا­دا جۇمىس ىستەۋىنە مۇم­كىن­دىك تۋعىزادى.