– الەمدەگى ۇلتارالىق جانە دىنارالىق احۋال كۇردەلەنگەن سايىن ءوزارا ديالوگ پەن دوستىققا شاقىراتىن باسقوسۋلاردىڭ ماڭىزى ارتىپ كەلەدى. وسى ورايدا ءبىزدىڭ ەلىمىزدە 20 جىلدان بەرى ءوتىپ كەلە جاتقان دىندەر سەزىنىڭ ماڭىزىن قالاي باعالار ەدىڭىز؟
– مەن قازىرگى كۇنى بۇل فورۋمنىڭ ماڭىزى اسا ۇلكەن ەكەنىن ايتقىم كەلەدى. الەمنىڭ كوپتەگەن ەلىندە ءارتۇرلى ءدىن نەگىزىنەن ءبىر-بىرىنە قاراما-قايشى قۇبىلىس رەتىندە كورسەتىلەدى. سونىمەن قاتار ولار ورتاق ءتىل تابىسۋدان گورى, وزدەرىن ءبىر-بىرىنەن الشاق ۇستاۋعا تىرىسادى. الايدا سوعان قاراماستان الەمدىك ءدىننىڭ ءبارى ۇزاق عاسىرلىق تاريحتى باسىنان وتكەردى, سوندىقتان ءارتۇرلى ءدىني كىتاپتا, ولاردىڭ ءومىر سالتىندا, وزدەرى ناسيحاتتايتىن ويلارى مەن تاجىريبەسىندە تەرەڭ ماعىنا بار. مىسالى, يندۋيزم دىنىندە مىناداي ءتامسىل بار:
«مىناۋ مەنىكى, ال اناۋ سەنىكى» دەگەن ءسوزدى ساناسى شەكتەۋلى ادامدار ايتادى. ال ۇلكەن جۇرەكتى ادامدار ءۇشىن الەم – ءبىر وتباسى».
ء«بىر عالامشار, ءبىر بولاشاق, ءبىر وتباسى» دەگەن تاقىرىپپەن وتكەن «ۇلكەن جيىرمالىق» وتىرىسىندا دا ءۇندىستاننىڭ پرەمەر-ءمينيسترى شري نارەندا مودي نەگىزگى وي رەتىندە وسى ءتامسىلدى نەگىزگە العان بولاتىن.
الەمدىك جانە ءداستۇرلى دىندەر كوشباسشىلارىنىڭ سەزى ءتۇرلى ءدىن وكىلىنىڭ باسىن قوسادى جانە بارىمىزگە ورتاق ادامگەرشىلىك قۇندىلىقتارىن ۇسىنادى. سوندىقتان ءبىز ءار جەردەن كەلگەن ءدىن وكىلدەرىمەن كەزدەسىپ قانا قويماي, بەيبىتشىلىك پەن تۇراقتىلىقتى ساقتاۋعا قولداۋ كورسەتكەنىمىز ءجون.
– ءبىزدىڭ ەلىمىز سەكىلدى ءۇندىستان دا بىرنەشە كونفەسسيادان تۇراتىن مەملەكەت. وسى سەزدەن وزدەرىڭىزگە قانداي دا ءبىر پايدا الدىڭىزدار ما؟
– ارينە, بۇل فورۋم ءبىزدى ءوزىنىڭ كورسەتكەن جولىمەن جۇرۋگە شاقىرادى جانە ءتۇرلى ءدىن مەن سەنىم وكىلىن بىرىكتىرەتىن ءىس-شارالار وتكىزۋگە ۇندەيدى. بارىمىزگە ورتاق قۇندىلىقتار جايىندا ويلاندىرادى. سەزد بارىسىندا ايتىلعان پىكىرلەر ءوز ەلىمىزدە جانە قىزمەت ەتەتىن سالامىزدا بەيبىتشىلىك پەن ۇيلەسىمدىلىكتى قالىپتاستىرۋ ءۇشىن ارەكەت ەتۋگە مۇمكىندىك اشىپ بەردى. ءبىز مۇندا بىرنەشە جىل سايىن كەزدەسىپ وتىراتىندىقتان, ءوزارا دوستىعىمىز بەن ىنتىماعىمىزدى نىعايتۋ ءۇشىن باس قوسىپ, يدەيالارىمىزبەن الماساتىن تاپتىرماس الاڭعا اينالدى.
– وكىنىشكە قاراي, الەمنىڭ كەيبىر ەلىندە دىنارالىق قاقتىعىستار بولىپ جاتقانىن بىلەمىز. ونىڭ سەبەبى نەدە دەپ ويلايسىز؟ بىزگە نە جەتىسپەيدى؟
– كابير ەسىمدى ءۇندى ميستيك-اقىنى بولعان. سونىڭ مىناداي ولەڭى بار:
«سۋ ىشەتىن جالعىز قۇدىق,
ال ادام كوپ قانشاما.
تەك ىدىستا – ارتۇرلىلىك,
ال سۋ بىردەي بارشاعا».
بۇل – ماعىناسى وتە تەرەڭ شۋماق. دىنارالىق كيكىلجىڭدەردىڭ پايدا بولۋ سەبەبى – ادامدار وزدەرىن ءارتۇرلى «ىدىس» رەتىندە كورەدى, ال ونىڭ ىشىندەگى سۋى بارىنە ورتاق ەكەنىنە ءمان بەرمەيدى. ءيا, ءبىزدىڭ مادەنيەتىمىزدە, تىلىمىزدە, داستۇرلەرىمىزدە, قۇلشىلىق ەتەتىن ورىندارىمىز بەن امالدارىمىزدا ارتۇرلىلىك پەن ايىرماشىلىقتار بار. بىراق مۇنىڭ ءبارى الەمدى بايىتىپ تۇر. دەگەنمەن ءبىز ارقايسىسىمىزدىڭ ىشىمىزدەگى «سۋ» بىردەي ەكەنىن ۇمىتپاۋىمىز كەرەك. بۇل ءوزارا سەنىم مەن بەيبىت قاتىناسقا جەتەلەيتىن تۇسىنىك.
– ءبىزدىڭ ەلىمىزدەگى دىنارالىق كەلىسىم مەن تولەرانتتىلىققا قانداي باعا بەرەسىز؟
– قازاقستان – كونفەسسياارالىق كەلىسىم مەن تولەرانتتىلىق تۇرعىسىنان كوپكە ۇلگىلى ەل. بحاگاۆاد-گيتادا (بحاگاۆاد-گيتا – كونە ءۇندى ءدىني-پالساپالىق كىتابى – ە.ز.) مىناداي جولدار بار:
«ادامدار جاقسى ادامداردى ۇلگى ەتەدى».
بۇل فورۋم, شىن مانىندە, مەملەكەتتىڭ دىنارالىق تولەرانتتىلىق پەن ارتۇرلىلىككە قولداۋ ءبىلدىرىپ وتىرعانىن كورسەتەدى. ال ودان دا ماڭىزدىسى, سەزد ءار ءۇش جىل سايىن ءوتىپ وتىراتىندىقتان, قازاقستاننىڭ الەمگە كورسەتىپ وتىرعان ونەگەسى ۋاقىت وتكەن سايىن ارتىپ كەلەدى. وسى اشىق ۇستانىمنىڭ ارقاسىندا ءار ەلدىڭ ادامدارى وزدەرىنە باعىتتالعان جولداۋدى سەزىنىپ, ونى ءومىر داعدىسىنا اينالدىرۋعا تىرىسادى.
– الدا وتەيىن دەپ جاتقان حاتشىلىق وتىرىسىنان نە كۇتەسىز؟ قانداي ماسەلە كوتەرەر ەدىڭىز؟
– بۇل جيىندا ءبارىمىز باس قوسىپ, ادىلەتتى دە بەيبىتسۇيگىش الەم قۇرۋ ىسىنە دەگەن ورتاق ۇستانىمىمىزدى ودان ءارى نىعايتامىز دەپ ويلايمىن. مەن ءوز ءسوزىمدى ريگۆەداداعى ءۇندى ادەبيەتىندەگى ءدىني گيمن جيناعى – ە.ز.) مىنا شۋماقپەن اياقتاعىم كەلىپ تۇر:
ء«بىر بولىڭدار, ءبىر ماقساتتا سويلەڭدەر.
ءار ادامدى ورتاق بولعان وي دەمدەر…
مۇراتتارىڭ الدارىڭدا ءبىر بولسىن,
ىنتىماقتىڭ يگىلىگىن كورگەندەر.
بىرگە قىلساڭ اقىل مەنەن تىلەكتى,
ءبىر ماقساتقا باستار ءاربىر جۇرەكتى.
ءبارىمىز دە باقىتتى ءومىر سۇرۋگە,
ىزگىلىككە باعىتتايىق نيەتتى».
ءسوز سوڭىندا مەن قازاقستان رەسپۋبليكاسىنا جانە پرەزيدەنتى قاسىم-جومارت توقاەۆقا وسى ىزگى باستامالارعا دەگەن اينىماس ادالدىعى جانە بارلىق الەمدە بەيبىتشىلىك پەن كەلىسىمدى نىعايتۋعا قوسقان ۇلەسى ءۇشىن العىسىمدى بىلدىرگىم كەلەدى.
– اڭگىمەڭىزگە راحمەت.
اڭگىمەلەسكەن –
ەسكەندىر زۇلقارناي,
«Egemen Qazaqstan»
