جارمەڭكە سەنبى-جەكسەنبى كۇندەرى ساعات 9.00-دەن 18.00-گە دەيىن قازاق ۇلتتىق ونەر ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ الدىنداعى الاڭدا ءوتتى. تاڭمەن تالاسا ءبىز دە «بازارىڭ قۇتتى بولسىن!» ايتىپ, ونداعى كەلۋشىلەردىڭ سۇرانىسىن باقىلاپ قايتتىق. بايقاۋىمىزشا, بۇل جارمەڭكەگە كەلۋشىلەردىڭ قاراسى مول.
ەكى وڭىردەن 40 ءتۇرلى جالپى كولەمى 700 تونناعا جۋىق ءونىم جەتكىزىلىپتى. وندا ەت-ءسۇت, شۇجىق, بالىق ونىمدەرى, قانت, ۇن, جارما, وسىمدىك پەن جانۋار مايى, كوكونىس, جەمىس-جيدەك, بال, ۇلتتىق سۋسىندار مەن تاعامدار جانە ت.ب. بار.
پاۆلودار وبلىسىنىڭ اتىنان اقسۋ, ەكىباستۇز قالالارى, وبلىستىڭ 10 اۋدانى قاتىستى. ال اباي وبلىسىنان سەمەي قالاسى جانە اباي, اياگوز, بەسقاراعاي, بورودۋليحا, كوكپەكتى, اقسۋات, ءۇرجار, جارما اۋداندارىنىڭ شارۋالارى كەلدى. ولار 120 توننادان اسا ءونىم اكەلىپتى. ونىڭ ىشىندە ەت (سيىر ەتى, جىلقى ەتى, قوي ەتى) – 47 توننا, قۇس ەتى – 4 توننا, جيدەكتەر, كارتوپ – 40 توننا, وسىمدىك مايى – 1 توننا, ءسۇت ونىمدەرى – 5 توننا, بال – 8 توننا, ۇلتتىق تاعامدار (قۇرت, باۋىرساقتار جانە ت.ب) – 2 توننا, قىمىز – 1 توننا, شۇجىق ونىمدەرى – 1 توننا, بالىق – 1 توننا, كونديتەرلىك ونىمدەر – 0,5 توننا, باقشا ونىمدەرى – 10 توننا.
پاۆلودارلىق كاسىپورىندار ەلوردا تۇرعىندارىنا تاۋار وندىرۋشىلەردىڭ باعاسى بويىنشا ازىق-ت ۇلىكتىڭ كەڭەيتىلگەن ءونىم تۇرلەرىن ۇسىندى. ولار 350 ملن تەڭگەدەن اسا سوماعا 560 توننا ءونىم, ونىڭ ىشىندە ەت (سيىر ەتى, جىلقى ەتى, قوي ەتى), ەت-ءسۇت ونىمدەرى, كارتوپ, كوكونىستەر, ۇن, جارما, نان-توقاش جانە كونديتەرلىك ونىمدەر جەتكىزگەن. بىلتىر پاۆلوداردىڭ كارتوبى, اباي وبلىسىنىڭ ەتى مەن بال ونىمدەرى سۇرانىسقا يە بولعانى ەلوردالىقتاردىڭ ءالى ەسىندە. بيىل دا جۇرت كۇزدىككە اتالعان وڭىرلەردىڭ ءونىمىن كوپتەپ الىپ جاتقانى بايقالدى. كۇزگى جارمەڭكەدە, اسىرەسە ەت پەن بالدىڭ ساۋداسى قىزعانى راس. اباي وبلىسىنىڭ 8 اۋدانى مەن سەمەي قالاسىنىڭ شارۋالارى 150-گە جۋىق كاسىپكەر تاۋارلارىن 50 جۇك كولىگىنە تيەپ اكەلىپتى.
اباي وبلىسى اۋىل شارۋاشىلىعى جانە جەر قاتىناستارى باسقارماسى باسشىسىنىڭ ورىنباسارى ەرتاي قۋانباەۆتىڭ ايتۋىنشا, شارۋالار ءوز ونىمدەرىن دەلدالسىز ساتىپ جاتقانىنا ءدان ريزا.
ء«بىزدىڭ اباي وبلىسى تازا تابيعي جايىلىمدىق جەردەن شىققان مال ونىمدەرىن اكەلدى. ەت, ءسۇت ونىمدەرى, وسىمدىك شارۋاشىلىعى, قاۋىن-قاربىز, ت.ب. ونىمدەردىڭ تۇرلەرى كەلدى. بۇل جولى 150-دەن اسا شارۋا قوجالىعى قامتىلدى. 120 توننادان اسا 20 اۋىلشارۋاشىلىق ونىمدەرىن اكەلدىك», دەيدى ول.
ال ساتۋشى ەركەجان تۇردىقۇلوۆا اكەلگەن زاتتاردىڭ ءبارى ءوز شارۋاشىلىقتارىنىڭ ءونىمى ەكەنىن ايتادى.
«اكەلگەن ونىمدەردىڭ باعاسى – نارىقتىق باعادان 20-25 پايىزعا تومەن. ءتيىمدى, قولايلى باعادا ۇسىنىپ وتىرمىز. بۇل جارمەڭكەگە جينالعان جۇرتتىڭ قاراسى كوپ بولدى. ساۋدامىز دا جاقسى ءوتىپ جاتىر. كوپشىلىك قولايلى باعا مەن ساپالى ونىمدەردى جوعارى باعالادى. سورەگە قويىلعان ءونىم تۇرلەرى جەتەرلىك, تالعامعا ساي تاڭداپ الۋعا مۇمكىندىك بار», دەيدى ە.تۇردىقۇلوۆا.
اۋىلدىڭ تازا ونىمىنە دەگەن سۇرانىس قاشاندا جوعارى. قۇنى دا بازار باعاسىنان ءبىرشاما ارزان ەكەنى بايقالادى. مۇنى ءتىپتى كەيبىر تۇرعىندار «توقشىلىق تويى» دەپ تە اتاپ جاتتى.
ء«بىز ەتتى بۇل جەرگە ءبىرىنشى رەت اكەلىپ وتىرمىز. مۇنىڭ ءبارى – دالادا جايىلعان, ءوزىمىز ءوسىرىپ باققان مال ونىمدەرى. ناۋقاندا ەت پەن ءسۇت ونىمدەرىنىڭ 20-دان اسا ءتۇرى, كونديتەرلىك ونىمدەر, بال جانە ۇلتتىق تاعامدار بار. ءبارى دە – تابيعي ونىمدەر. ازىق-ت ۇلىكتى نارىقتاعى باعادان 20-25 پايىزعا دەيىن ارزان ۇسىنىپ جاتىرمىز», دەيدى ۇيىمداستىرۋشىلار.
كەلۋشىلەردى دە سوزگە تارتىپ, پىكىرىن بىلگەن ەدىك. ءبىر استانا تۇرعىنى: «باعا كوڭىلىمىزدەن شىقتى. مىسالى, جاي كۇندەرى جىلقى ەتىن بازاردان 3 700 تەڭگەگە الساق, مۇندا 2 500 تەڭگەگە ساتىلىپ جاتىر», دەسە, ەندى ءبىرى: ء«بىز قازى الدىق, قوي ەتى, جىلقى ەتىنەن دە الدىق. ساپاسى جاقسى ەكەنى كورىنىپ تۇر. باعاسى كوڭىلگە قونىمدى. تاڭداۋ مۇمكىندىگى دە مول», دەيدى.
«مەن استاناعا پاۆلوداردان كوشىپ كەلگەنمىن. كەيىنگى بەس جىلدان بەرى وسىندا تۇراقتاپ, جۇمىس ىستەيمىن. جارمەڭكەگە پاۆلودارلىق ىرىمشىك پەن ەت ءۇشىن كەلدىم. استانالىقتار مەنىڭ تۋعان جەرىمنىڭ ازىق-ت ۇلىگىن الۋعا كەلگەنىنە قۋانىشتىمىن. ءبىزدىڭ پاۆلوداردىڭ كارتوبى تەك ەلىمىزدە عانا ەمەس, كورشىلەس رەسەي مەن وزبەكستاندا دا سۇرانىسقا يە دەپ ەستيمىز. ەگەر راس بولسا, ءبىزدىڭ ءوزىمىزدىڭ جوعارى ساپاداعى كارتوپتارىمىزدى سىرتقا شىعارماي, ءوزىمىز تۇتىنۋىمىز كەرەك», دەيدى قالا تۇرعىنى كامشات كوكەنوۆا.
ال ولجاس مەلدەحانوۆتىڭ ايتۋىنشا, بۇل جارمەڭكەلەردىڭ تاعى ءبىر ەرەكشەلىگى – اۋىلدىڭ ءدامىن ساعىنعان اعايىنعا تاپتىرماس مۇمكىندىك.
«جارمەڭكەدەگى باعالاردى سالىستىرىپ كوردىك. ماسەلەن, ەت باعاسى مۇندا 2 200 تەڭگە, ماي 4 مىڭ تەڭگەدەن ساتىلىپ جاتىر. ارينە, بۇل – ەداۋىر ارزان باعا. بىراق قالانىڭ شەت جاعىنداعى كەيبىر بازارلاردا دا مۇنداي ارزان باعالار كەزدەسەدى. بۇل جارمەڭكەلەردىڭ ارتىقشىلىعى باعادا ەمەس. استاناعا جان-جاقتان جينالعان حالىق اركىم ءوز ءوڭىرىنىڭ ءدامىن ساعىنادى. سول تۇرعىدان پايدالى. پاۆلوداردىڭ كارتوبى, سەمەي-وسكەمەننىڭ بالى, قوستانايدىڭ ەتى, اتىراۋدىڭ بالىعى, قىزىلوردانىڭ كۇرىشىن ىزدەيتىن ادامدار كوپ. راسىمەن, بۇل ونىمدەر سول وڭىرلەردەن كەلىپ جاتسا, وندا جارمەڭكەنىڭ جەتىستىگى – سول», دەيدى ەلوردا تۇرعىنى.
استانا قالالىق ينۆەستيتسيالار جانە كاسىپكەرلىكتى دامىتۋ باسقارماسى باسشىسىنىڭ ورىنباسارى ماقسات جاڭاباەۆتىڭ ايتۋىنشا, جىل سايىن وتكىزىلىپ كەلە جاتقان بۇل جارمەڭكەلەردىڭ استاناداعى ازىق-ت ۇلىك باعاسىن تۇراقتى ۇستاۋعا دا سەپتىگى مول.
«استانا اگرارلىق ءوڭىر ەمەس جانە تۇتىناتىن 2 ملن توننا ازىق-تۇلىك تاۋارلارىنىڭ تەك 3 ءتۇرىن, ناقتىراق ايتساق, ۇن, كەسپە ونىمدەرى جانە نان عانا وندىرەمىز, قالعاندارى باسقا وڭىرلەردەن اكەلىنەدى جانە يمپورتتالادى. سوندىقتان اكىمدىك ءوز ءوندىرىسىن ۇلعايتۋعا ەرەكشە كوڭىل بولەدى. وسىعان بايلانىستى ءبىز جۇيەلى شارالار قابىلداپ جاتىرمىز, اتاپ ايتقاندا, ساۋدا ينفراقۇرىلىمى مەن اوك وڭدەۋ ونەركاسىبىن دامىتۋعا باسا نازار اۋدارامىز», دەدى ول.
قازاق ساحاراسىنداعى جارمەڭكە وتكىزۋ سالتىنان جاڭىلماعان ەرتىس-بايان جانە اباي ەلىنىڭ ونەرپازدارى استانالىقتارعا كونتسەرتتىك باعدارلاما ۇسىنىپ, كەلۋشىلەرگە ەرەكشە كوڭىل كۇي سىيلادى. ءسويتىپ, جارمەڭكە ەكى كۇنگە جالعاستى.
«مۇنداي جارمەڭكەلەر وڭىرلەردەگى اۋىل شارۋاشىلىعى وندىرۋشىلەرىنە ءوز ونىمدەرىن دەلدالسىز تىكەلەي ساتۋعا مۇمكىندىك بەرەدى, ناتيجەسىندە ءونىم باعاسى كوبىنە-كوپ نارىقتاعى باعادان تومەن بولادى. جارمەڭكەگە ارنالعان اسسورتيمەنتتى اۋىل شارۋاشىلىعى تاۋارىن وندىرۋشىلەر ءوز قالاۋىمەن تاڭدايدى. استانادا وڭىرلىك جارمەڭكەلەر جىل سايىن وتكىزىلەدى. وعان قاتىسۋعا نيەت بىلدىرگەن شارۋالار سانى ارتىپ كەلەدى», دەدى م.جاڭاباەۆ.
ونىڭ ايتۋىنشا, قازىر استانادا تاماق ونەركاسىبى سالاسىندا ءوندىرىس كولەمى 72 مىڭ توننا بولاتىن 8 جوبا ء(سۇت زاۋىتى, ەت كومبيناتى, نان زاۋىتى, جارتىلاي فابريكاتتار, ۇن جانە كونديتەرلىك ونىمدەر جانە ت. ب.), سونداي-اق قۋاتى 14 مىڭ توننا بولاتىن ەكى جىلىجاي كەشەنى سالىنىپ جاتىر. جىل بويى نان زاۋىتى مەن كوكونىس قويمالارىن, سونداي-اق كونديتەرلىك فابريكانى اياقتاۋ جوسپارلانعان.
مەملەكەت باسشىسىنىڭ تاپسىرماسى بويىنشا جالپى اۋدانى 70 مىڭ شارشى مەتردى قۇرايتىن ساقتاۋ ورىندارى – 2 كوتەرمە-تاراتۋ ورتالىعى, 2 كوكونىس قويماسى جانە 2 قويما كەشەنى جانە نارىقتى مونوپولياسىزداندىرۋ اياسىندا 10 ملرد تەڭگە جەكە ينۆەستيتسياعا 2 زاماناۋي بازار سالىنىپ جاتىر.
