بيىل – سۇلتان بەيبارىستىڭ تۋعانىنا 800 جىل. وسىعان وراي اتىراۋدا «دەشتى قىپشاقتىڭ تاريحي تۇلعالارى: بەيبارىس جانە ونىڭ كەزەڭى» تاقىرىبىمەن حالىقارالىق عىلىمي-تاجىريبەلىك كونفەرەنتسيا ءوتتى. وبلىس اكىمدىگىنىڭ قولداۋىمەن, مادەنيەت جانە تىلدەردى دامىتۋ باسقارماسى مەن وبلىستىق تاريحي-ولكەتانۋ مۋزەيى ۇيىمداستىرعان جيىنعا قازاقستان مەن مىسىردان, رەسەي مەن وزبەكستاننان تاريح, ارحەولوگيا, ەتنولوگيا, فيلولوگيا, شىعىستانۋ, مادەنيەتتانۋ سالالارىنىڭ عالىمدارى قاتىستى.
– مىسىر ەلىن 17 جىل بيلەپ, ماملۇكتەر مەملەكەتىنىڭ نەگىزىن قالاعان داڭقتى بابامىز بەيبارىس دەشتى قىپشاق دالاسىنان كوپتەگەن زەرتتەۋ جازىپ قالدىرعان. ونىڭ قازاقستانعا دا, مىسىرعا دا ورتاق تۇلعا ەكەنى داۋ تۋدىرمايدى. سوندىقتان ونىڭ تاريح عىلىمىنداعى ورنىن ايقىنداپ, مۇراسىن وسكەلەڭ ۇرپاققا كەڭىنەن ناسيحاتتاۋدى پارىزىمىز دەپ بىلەمىز. ءباھادۇردىڭ تۋعانىنا 800 جىل تولۋىنا وراي اتىراۋدا باستالعان ءىس-شارالار لەگى مىسىر رەسپۋبليكاسىندا دا جالعاسادى, – دەدى وبلىس اكىمىنىڭ ورىنباسارى قايرات نۇرتاەۆ.
حالىقارالىق كونفەرەنتسيانىڭ پانەلدىك وتىرىسى ءۇش باعىتتا جالعاستى. ءبىرىنشى باعىت – سۇلتان بەيبارىس تۇلعاسىنىڭ زەرتتەلۋ تاريحى مەن تاريحناماسى. ەكىنشىدەن, ءباھادۇردىڭ تاريحي ورتاسى ارحەولوگيا, ەتنوگرافيا جانە ەسكەرتكىشتانۋ ماتەريالدارىندا قالاي كورىنىس تاۋىپ ءجۇر؟ تاريحشىلاردى وسىنداي ماسەلە قىزىقتىرىپ وتىر. ال ءۇشىنشىسى – ونىڭ اسكەري ىستەگى, ديپلوماتيا مەن الەمدىك تاريحتاعى تۇلعاسى. بۇل دا تەرەڭ زەرتتەلەتىن وزەكتى تاقىرىپقا اينالاتىنى داۋسىز.
ماسەلەن, مىسىرداعى مانسۋرا ۋنيۆەرسيتەتى تۋريزم فاكۋلتەتىنىڭ دەكانى, پروفەسسور, ماملۇكتانۋشى مۇحاممەد احمەد ابدەل لاتيف يبراحيمنىڭ ايتۋىنشا, سۇلتان بەيبارىستىڭ قايراتكەرلىگى تۋرالى ءالى دە ايتىلماعان, جارىق كورمەگەن مالىمەتتەر وتە كوپ. ول تەك مىسىردى عانا ەمەس, يسلام ءدىنىن دە قورعاپ قالعان.
«سۇلتان بەيبارىس – قازاق حالقى مەن مىسىر تۇرعىندارىنا عانا ەمەس, الەمگە تانىلعان كەمەڭگەر. ونىڭ مەملەكەت قۇرۋ ىسىندەگى تاباندىلىعى, ەرەن ەڭبەگى مەن مۇراسى ادامزات قادىر تۇتاتىن ورتاق قۇندىلىققا اينالۋى كەرەك. سول سەبەپتەن ءبىز الداعى ۋاقىتتا تۋريستىك ساپار ۇيىمداستىرۋدى جوسپارلاپ وتىرمىز. سول كەزدە سۇلتان بەيبارىستىڭ ءىزى قالعان جەتى تاريحي ەسكەرتكىشتى تانىستىرامىز. ءبىزدىڭ ەلىمىزدەگى مەكتەپ باعدارلاماسىندا دا, جوعارى وقۋ ورىندارىندا دا بەيبارىس تۋرالى تاريحي دەرەكتەر كەڭىنەن وقىتىلادى. ويتكەنى ونىڭ ەلدى وركەندەتۋدەگى ەرەن ءىسىن جاس ۇرپاق بىلۋگە ءتيىس», دەيدى مۇحاممەد احمەد ابدەل لاتيف يبراحيم.
تاعى ءبىر مىسىرلىق عالىم, تاريح عىلىمدارىنىڭ دوكتورى ابدۋللا اتيە ءابدۋلحافيزدىڭ پىكىرىنشە, سۇلتان بەيبارىس – مىسىر جۇرتشىلىعى ءۇشىن قايتالانبايتىن قايراتكەر. ول مەملەكەتتىڭ قالىپتاسۋ كەزەڭىندە جەتىستىككە جەتكەن ءىرى قايراتكەر ەكەنىن تانىتا الدى.
«سول كەزەڭدە سۋاتتار مەن مەشىتتەردىڭ سالىنۋىنا ەرەكشە ۇلەس قوسقان. بۇل جەڭىل ءىس سياقتى بولىپ كورىنگەنىمەن, مۇنىڭ استارىندا ەلدىك مۇددە بار. ءباھادۇر مىسىردى ءىرى مەملەكەتكە اينالدىرۋ ماقساتىن كوزدەدى. ول 1266 جىلى ماملۇكتەردىڭ ساۋلەت ونەرى ۇلگىسىندە ءاز-زاحير بەيبارىس مەشىتىن سالۋعا ءامىر بەرگەن. ءسويتىپ, مىسىر تاريحىنا قىپشاق ماملۇكتەرىنىڭ لايىقتى ورنىن تايعا تاڭبا باسقانداي ەتىپ قالدىردى. مىسىر مەن شام ەلىنىڭ ءتورت قۇبىلاسى تۇگەل ءارى ءبىرتۇتاس مەملەكەت بولاتىنىنا سەنىممەن قاراپ, مەشىتتىڭ ىرگەتاسىن ءتورت بۇرىشتى پىشىندە قالاتقان», دەيدى مۇحاممەد احمەد ابدەل لاتيف يبراحيم.
فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى كەرىم ءشامشاديننىڭ دەرەگىنە سۇيەنسەك, قىپشاق ماملۇكتەرىنىڭ 25 وكىلى بيلەۋشى بولعان. ال شەركەش ماملۇكتەرىنەن 26 سۇلتان شىققان.
«ماملۇك» دەگەن ءسوزدىڭ اراب تىلىندەگى ماعىناسى «بىرەۋدىڭ يەلىگىندەگى ادام» دەگەندى بىلدىرەدى. ەرتە كەزدە ەۋرازيا دالالىق ايماعىنان مىسىر جەرىنە تاعدىردىڭ تالكەگىمەن بارىپ قالعانداردى «ابد ماملۇك» دەپ اتاسا كەرەك. بۇل – «يەلىكتەگى قۇل» دەگەندى بىلدىرەتىن ءسوز. كەيىن «ابد» ءسوزى تەك قۇلدارعا قاتىستى قولدانىلدى. ال «ماملۇك» ءسوزى رەسمي تەرمينگە اينالىپ, اسكەري قىزمەتشىگە قاتىستى ايتىلاتىن بولعان. ورتاعاسىرلىق اراب تاريحشىلارى «ماملۇكتەردىڭ وتانى – قارا تەڭىزدەن حازار تەڭىزى ارقىلى تۇركىستانعا دەيىن سوزىلىپ جاتقان قىپشاق دالاسى» دەگەن دەرەك قالدىرعان. ماملۇكتەر جايلى ايتقاندا, تەك مىسىرمەن عانا شەكتەلمەۋىمىز كەرەك. ولار ءۇندى جەرىنە دە اياق باسقان. ال شەركەس ماملۇكتەرىن قازاقتىڭ شەركەش رۋىمەن شاتاستىرماۋ كەرەك. سەبەبى ولار قىپشاق-تۇركى تىلىندە سويلەگەن», دەگەن پىكىرىمەن ءبولىستى كەرىم ءشامشادين.
رەسەيلىك تاريحشى, عىلىم دوكتورى ەلميرا سايفەتدينوۆانىڭ ايتۋىنا قاراعاندا, بەيبارىس – تاريحشىلاردىڭ زەرتتەۋىنە سۇرانىپ تۇرعان داڭقتى تۇلعا. اسىرەسە ونىڭ بيلىگىمەن الەمگە تانىلعان مىسىردىڭ ماملۇك كەزەڭىنە, التىن وردامەن بايلانىسىنا ەرەكشە نازار اۋدارىلۋعا ءتيىس.
«سۇلتان بەيبارىس بيلىگىنىڭ العاشقى جىلدارى بەركە حاننىڭ التىن وردا مەملەكەتىنە جەتەكشىلىك ەتكەن كەزەڭىمەن تۇسپا-تۇس كەلدى. وسى كەزەڭدە بەيبارىستىڭ ديپلوماتيالىق قىرى بايقالدى. ول ەكى ەل اراسىندا دوستىق قارىم-قاتىناس ورناتۋدى قولعا الدى. سۇلتان بەيبارىس پەن بەركە حان ءبىر-بىرىمەن حات الماسىپ وتىرعان. العاشقى حات الماسۋ ول تاققا وتىرعاننان كەيىن 1261 جىلى باستالعان. بەيبارىستىڭ حاتى سول جىلعى قاراشادا, ال بەركە حاننىڭ جاۋابى 1263 جىلى 11 مامىردا جازىلعان. وسىنداي ديپلوماتيالىق, دوستىق راۋىشتەگى بايلانىستىڭ ناتيجەسىندە ماملۇك سۇلتاندىعى مەن التىن وردا مەملەكەتى اراسىندا وداق قۇرىلدى. بەيبارىس پەن بەركەنىڭ دوستىعىنىڭ سەبەبى كوپ. بىرىنشىدەن, ماملۇك بيلەۋشىسىنىڭ وتانى – التىن وردا. ەكىنشىدەن, مىسىر سۇلتانى بەركە حاننىڭ ساياسي جانە ءدىني كوزقاراسىنا قولداۋ ءبىلدىردى», دەدى ەلميرا سايفەتدينوۆا.
اتىراۋ وبلىسى
