قازاقستان ەلەكتروليز زاۋىتى 2010 جىلدان بەرى تولىق جوبالىق قۋاتىنا كوشكەلى وتاندىق كاسىپورىنداردى عانا ەمەس, الىس-جاقىن شەتەلدىڭ وندىرىستەرىن قاناتتى مەتالمەن ۇزدىكسىز قامتاماسىز ەتىپ تۇر. زاۋىتتىڭ جوبالىق قۋاتى جىلىنا – 250 مىڭ توننا اليۋميني بولا تۇرا, بيىل ءوندىرىس ورنى 261 مىڭ توننا اليۋميني شىعارۋدى جوسپارلاپ قويعان. سەبەبى سىرتتان سۇرانىس مول. ەكسپورتتى بىلاي قويعاندا, قازاقستان بويىنشا باستاپقى ءاليۋمينيدى 11 كاسىپورىن تۇراقتى ساتىپ الىپ وتىرعان جايى بار. سوڭعى 5 جىلدا وتاندىق نارىققا جونەلتۋ ەكى ەسەگە ءوسىپ, ءاليۋمينيدى ساتۋدىڭ جالپى ايلىق كولەمى 5 مىڭ تونناعا دەيىن جەتكەن. نەگىزىنەن بۇل كاسىپورىندار كابىل-وتكىزگىش ونىمدەرى مەن قۇرىلىس ماتەريالدارىن (اليۋميني پروفيلدەرى), اليۋميني قورىتپالارىن شىعارادى. پاۆلودارلىق جەڭىل مەتالدى مەتاللۋرگيا ونەركاسىبىن دامىتىپ وتىرعاندار, سونداي-اق ماشينا جاساۋ سالاسىنداعىلار دا تۇراقتى پايدالانادى. ال جالپى العاندا كەرەكۋلىك باستاپقى اليۋمينيدەن الەم بويىنشا كابىل-وتكىزگىش ونىمدەر, مەتالل كونسترۋكتسيالارى مەن قۇرىلىس ماتەريالدارى, اۆتوموبيل, ءتۇرلى قۇرال-جابدىقتار مەن اسپاپتار جاسالىپ, تاماق جانە تۇرمىستىق يندۋسترياداعى ءوندىرىس سالاسى ءۇشىن دە وتە قاجەت بولىپ سانالادى.
ەلەكتروليز زاۋىتىنان شىعارىلاتىن ا-7 جانە ا-8 ماركىلى اليۋميني قۇيمالارى جوعارى ساپالى حالىقارالىق برەندكە اينالعانىن دا ايتۋعا ءتيىسپىز. «قەز» اق برەندى لوندون مەتالدار بيرجاسىندا تىركەلگەن جانە REACH (اليۋميني يندۋسترياسى) حالىقارالىق سەرتيفيكاتىنا يە. جالپى, كوپشىلىك بيرجالار تۋرالى ءسوز قوزعالعاندا, وندا مەتالل ساتىلادى دەپ ويلايتىنى راس. زاۋىت تۇپكىلىكتى تۇتىنۋشىلارمەن جۇمىس ىستەيتىندىكتەن, ونىڭ باعاسىن بەلگىلەۋ قۇزىرەتى لوندون مەتالدار بيرجاسىنا جانە MB Rotterdam دەپ اتالاتىن ەۋروپالىق ايماقتىق الاڭعا جۇكتەلگەن.
زاۋىت ماماندارىنىڭ سوزىنشە, اليۋميني ءوندىرىسى ەنەرگيانى كوپ قاجەت ەتەتىن ۇدەرىس, ءبىر ءوزى 420 مەگاۆاتت ەلەكتر ەنەرگياسىن تۇتىنادى. سالىستىرۋ ءۇشىن ايتىپ وتەيىك, ەلەكتروليز زاۋىتىنىڭ قۋات تۇتىنۋى اليۋميني توتىعى وندىرىسىنەن (گلينوزەم) 5 ەسە جوعارى. ءبىر توننا اليۋميني وندىرۋگە 1,9 توننا گلينوزەم, 0,54 توننا انود, 13 مۆت ەلەكتر ەنەرگياسى قاجەت ەكەن.
«وتاندىق ءتۇستى مەتاللۋرگيا سالاسىنداعى بەتكەۇستار كاسىپورىن «ۇدەمەلى يندۋستريالىق-يننوۆاتسيالىق دامۋ» مەملەكەتتىك باعدارلاماسى اياسىندا تولىق قۋاتىنا شىعىپ وتىر. قەز الەمدىك جەتەكشى وندىرۋشىلەردىڭ تەحنولوگيالارىمەن جابدىقتالعان, ال كاسىپورىننىڭ ەكىنشى كەزەگىن ىسكە قوسۋ وندىرىستىك ۇدەرىستەردى كەڭ اۋقىمدا اۆتوماتتاندىرۋعا قول جەتكىزدى. مۇندا اليۋميني ءوندىرىسىنىڭ ەڭ وزىق جانە ەكولوگيالىق تازا تەحنولوگيالارى قولدانىلادى. GAMI جانە NFC فيرمالارىنىڭ جوعارى امپەرلى ەلەكتروليزەرلەرى دە – كۇردەلى تەحنولوگيامىزدىڭ ءبىر بولشەگى. سايىپ كەلگەندە, بارلىق تەحنولوگيالىق تىزبەك رەسۋرستاردى ۇنەمدەۋدىڭ جوعارى دەڭگەيىنە, ءونىم ساپاسىنا, ەكولوگيالىق قاۋىپسىزدىك نورمالارىن ساقتاۋعا قول جەتكىزۋگە مۇمكىندىك بەردى. ەكولوگيالىق قاۋىپسىزدىككە باسا ءمان بەرۋدىڭ ناتيجەسىندە قالدىقتاردى كادەگە جاراتۋدىڭ تۇيىق تسيكلى, گاز تازارتۋدىڭ پايدالى اسەر ەتۋ كوەففيتسيەنتى 99,7 پايىزعا جەتتى. ونەركاسىپ قاۋىپسىزدىگىنىڭ جوعارى دەڭگەيى – جاس كاسىپورىننىڭ تەحنيكالىق بىرەگەيلىگىن سيپاتتايتىن ماڭىزدى كورسەتكىشتەر», دەيدى ەلەكتروليز زاۋىتىنىڭ ءوندىرىستى جوسپارلاۋ جونىندەگى مەنەدجەرى قايرات دۇرماعامبەتوۆ.
باستاپقى اليۋميني قۇيمالارىن شىعاراتىن كاسىپورىن نەگىزى ەكى تسەحتان تۇرادى: ەلەكتروليز جانە ەلەكترودتاردى ءوندىرۋ تسەحى. مامانداردىڭ تىلىمەن تۇسىندىرسەك, مەتالل ءوندىرۋ ءۇشىن الدىن الا كۇيدىرىلگەن انود تەحنولوگياسى قولدانىلادى. قەز «جاسىل» جانە كۇيدىرىلگەن انودتاردىڭ 136 مىڭ تونناسىن ءوندىرىپ, اليۋميني وندىرۋگە قاجەت شيكىزاتتىڭ بۇل ءتۇرىن تولىق قامتىپ وتىر. انودتاردىڭ ءوزى كۇيدىرىلگەن مۇناي قوسپاسىنان جاسالادى. كۇيدىرىلگەنگە دەيىن انودتار «جاسىل» دەپ اتالىپ, دايىن جاسىل انودتى باسۋ ءۇشىن ساعاتىنا 25 توننا ونىمدىلىگى بار Laeis فيرماسىنىڭ گيدراۆليكالىق پرەسى قولدانىلادى. ودان سوڭ تاسىمالداۋ جەلىسىمەن دايىن انودتار كۇيدىرۋ بولىمىنە تۇسەدى دە, مۇنداعى ساقينالى, اشىق تيپتەگى 50 كامەرادا وتقا ابدەن شىنىعادى.
«پەشتەردە وتىن رەتىندە مازۋت قولدانىلادى. ودان شىققان ءتۇتىن سول ساتتە بىردەن تازارتىلىپ, قۇرعاق گاز 99,7 پايىزعا دەيىن ۇستالىپ قالاتىنىن ايتقىم كەلەدى. سوندىقتان ءبىزدىڭ زاۋىتتان قويۋ ءتۇتىن ەشقاشان شىقپايتىنىن بىلايعى جۇرت جاقسى بىلەدى. كۇيدىرىلگەن انود بلوكتارى ساقتاۋ قويماسىنان پلاستينالى جانە روليكتى كونۆەيەر ارقىلى قۇيۋ ستانساسىنا تۇسەدى دە, الگى جەردەن ولاردى انود ۇستاعىشتار قۇراستىرا باستايدى. ساپانى باقىلاۋدان كەيىن جارامدى انودتار ءاليۋمينيدىڭ ەلەكتروليز تسەحىنا جىبەرىلەدى. مۇنداعى ارنايى ىدىستاردىڭ ارقايسىسىندا اليۋميني ەلەكتروليزى ۇدەرىسى جۇرەدى. ىدىستار بالقىتىلعان كريوليتپەن تولتىرىلىپ, 950 گرادۋس تەمپەراتۋرادا وتكىزگىش ورتا قالىپتاستىرادى. كاتودتىڭ ءرولىن ىدىستىڭ ءتۇبى, ال انودتى كرەوليتكە باتىرىلعان ەلەكترودتار, كۇيدىرىلگەن انودتار اتقارادى. ءبىر توننا اليۋميني ءوندىرۋ ءۇشىن 1913 كيلو اليۋميني توتىعى كەرەك. ءبىر ەلەكتروليزەردىڭ ونىمدىلىگى شامامەن – 2,5 توننا. ءار جارتى ساعات سايىن ىدىسقا اليۋميني توتىعىن بەرۋدىڭ اۆتوماتتى جۇيەسىن قولدانا وتىرىپ, شيكىزاتتىڭ جاڭا بولىگى جۇكتەلەدى. بۇل جەردە ەلەكتر توعىنىڭ اسەرىنەن اليۋميني مەن وتتەگى اراسىنداعى بايلانىس ۇزىلەدى دە, اليۋميني ىدىستىڭ تۇبىندەگى تۇنباعا ءتۇسىپ, 10-15 سم قابات تۇزەدى. ال وتتەگى انود بلوكتارىن قۇرايتىن كومىرتەگىمەن قوسىلىپ, كومىرقىشقىل گازىن تۇزەدى. وسى ۇدەرىستەردىڭ بارلىق تەحنولوگياسى مەن پارامەترلەرى ۇزدىكسىز مونيتورينگ جۇرگىزۋگە مۇمكىندىك بەرەتىن اۆتوماتتاندىرىلعان باسقارۋ جۇيەلەرىمەن باقىلانادى. كەيىن مەتالل قۇيۋ ۋچاسكەسىنە ءتۇسىپ, 20 كگ-لىق دايىن قۇيمالار بولىپ شىعادى», دەپ ءتۇسىندىردى زاۋىت تەحنولوگياسى تۋرالى قايرات زەينولقاپار ۇلى.
وتكەن جىلى «قەز» اق باستاپقى اليۋميني وندىرىسىنەن 41,6 ملرد تەڭگەدەن استام تابىس تاپقان. زاۋىت – وڭىردەگى ەڭ ءىرى سالىق تولەۋشىلەردىڭ ءبىرى, تەك بىلتىر قازىناعا 2,4 ملرد تەڭگەدەن استام قارجى قۇيعان. مۇنداعى قىزمەتكەرلەردىڭ ورتاشا جالاقىسى – 443 مىڭ تەڭگە. ال ءوندىرىس ورنىندا جالپى سانى 2335 ادام ەڭبەك ەتەدى.
ايتا كەتۋ كەرەك, ەڭبەك ۇيىمىنىڭ باسشىلىعى تەك ءوندىرىستى عانا ەمەس, ءتيىمدى الەۋمەتتىك باعدارلامالاردى دامىتۋدى دا قاپەردەن شىعارمايدى. قىزمەتكەرلەرىنە جاڭادان كوپقاباتتى باسپانالار تۇرعىزىپ, جاس وتباسىلاردى ماتەريالدىق تۇرعىدان قولداۋعا كوڭىل ءبولىپ وتىر. جاستارعا كاسىپتىك باعدار بەرۋ ىسىندە دە جۇرىسىنەن جاڭىلماي, پاۆلودار قالاسىنىڭ كوللەدجدەرىمەن جانە جوعارى وقۋ ورىندارىمەن ىنتىماقتاسا جۇمىس ىستەي باستادى. وقۋ زەرتحانالارى مەن تەحنيكالىق ادەبيەتتەردى قامتاماسىز ەتۋ باعىتىندا ءبىراز شارۋانىڭ باسىن قايىرىپ, بۇگىندە كاسىپورىن ءۇشىن بەيىندى ماماندىقتاردىڭ ستۋدەنتتەرى (زاۋىتتا كەيىننەن جۇمىسقا ورنالاسۋ مۇمكىندىگىمەن) ەڭبەكاقىسى تولەنەتىن پراكتيكادان وتەدى. تەك سوڭعى ءۇش جىلدا بۇل مۇمكىندىكتى 200-دەن استام ستۋدەنت پايدالانىپ ۇلگەرگەن.
ەكولوگتەردىڭ باعالاۋىنشا, پاۆلودارلىق زاۋىت – بارلىق حالىقارالىق ەكولوگيالىق تالاپتارعا ساي, يندۋستريالىق سەكتورداعى ەڭ جوعارى تەحنولوگيالىق كاسىپورىننىڭ ءبىرى. زاۋىتتى جوبالاۋ بارىسىندا جانە ونىڭ قۇرىلىسىندا ەكولوگيا ماسەلەلەرىنە ەرەكشە ءمان بەرىلگەنىنىڭ ناتيجەسى بۇل. ءتيىمدى ءۇردىس بۇگىندە دە جالعاسىن تاۋىپ جاتىر. جىل سايىن تابيعاتتى قورعاۋ ءىس-شارالارىنا, ەكولوگيالىق تەپە-تەڭدىكتى ساقتاۋعا باعىتتالعان قوماقتى قاراجات بولىنەدى. تەك بىلتىردىڭ وزىندە 264,8 ملن تەڭگە جۇمسالعان. زاۋىتتاعى ءتۇرلى سۇزگىلەردى اۋىستىرۋ ۋاقىت سايىن جۇرگىزىلىپ, اۋماقتى كوگالداندىرۋ جانە اباتتاندىرۋ جوسپارى ءوز ناتيجەسىن بەرىپ وتىر.
پاۆلودار
