قانشا ۋاقىت وتسە دە, ۇلى وتان سوعىسىنىڭ جالىنى شارپىعان كەز كەلگەن اۋلەتتىڭ ۇرپاعى قان مايداندا وت كەشكەن اعايىن, تۋىسقانىن ءسىرا دە ۇمىتا قويماس. سول سۇراپىلدان ورالماعان ءاربىر قىرشىن جازىلماعان داستان, شىرقالماعان ءان, ايتىلماعان جىر, توگىلمەگەن كۇي, تىگىلمەگەن ءۇي, وتاۋ... 
ەلەۋسىز قالۋلارى مۇمكىن ەمەس بۇلاردىڭ, ارقايسىسىن جەكە-جەكە اتاپ, ۇدايى تۇگەندەپ وتىرۋ تىرىلەردىڭ ءمىندەتى. كوڭىل تۇكپىرىندەگى وسىنداي ويدى ودان ءارى ەسەلەي ساناما سىڭىرگەن كۇلايىم اسحابقىزى مۇحامەدياروۆا جاقىندا سارعايعان ءبىر سۋرەت پەن حاتتى كورسەتكەندە, تاعدىرلارى بەلگىلى, بەلگىسىزى بار, ەلى ءۇشىن جاندارىن پيدا ەتكەن بوزداقتارعا قاتىستى قانداي دا مالىمەتتىڭ قۇنى ولشەۋسىز ەكەنىن ۇقتىم. سەرگەك تە سەزىمتال, قولى تيگەن زات اتاۋلى دەرەۋ ءوز مانىنە يە بولىپ شىعا كەلەتىن كۇلايىم تاتەمىزدىڭ ءومىر جولى مۇلدەم بولەك شىعارمانىڭ وزەگى.
– ۇلى جەڭىستىڭ 65 جىلدىعى بالا كەزدىڭ اۋىر كۇندەرىن ەرىكسىز ەسكە الدىردى. سوعىسقا دەيىن تۋىپ, بالالىق بال جىلدار, جىلاي ءجۇرىپ جەتىلگەن جەتىم جىلدار ەستەن كەتپەيدى, – دەيدى ول كىسى. – مىنا سۋرەتتى وتكەن عاسىردىڭ 70-جىلدارى ناعاشىم داۋلەتحاننان العانمىن.
مىنە, بوزبالانىڭ سۋرەتى. سىرتىندا: “دوسىم جامانتاي! ساعان ەسكەرتكىش ءۇشىن جانسىز سۇگىرەتىمدى ۇسىنامىن. پەتروپاۆلداعى تەحنيكۋمدى بىتىرگەندە ءتۇستىم. 22 نويابر. 30 جىل. سۇلتانبەك” دەپ جازىلىپتى.
– بۇل كىسى ماعان ناعاشى, – دەپ جالعاستىردى اڭگىمەسىن قازىر الماتى قالاسىندا تۇراتىن زەينەتكەر كۇلايىم اسحابقىزى. – سۇلتانبەك قوجاحمەتوۆ 1912 جىلى تۋعان. سوعىسقا دەيىن كازپي-دە ساباق بەرگەن. كەزىندە ءماسكەۋدە وقىپتى. انام بالعىزدى جاس كەزىندە الماتىعا اپارىپ وقىتامىن دەگەندە, اكەسى جىبەرمەي قويىپتى. مۇنى انامنىڭ اۋزىنان ەستىگەنمىن. ۇلى جەڭىستىڭ 65 جىلدىعى جاقىنداعان سايىن اتاۋسىز قالعانى جانىما باتىپ, 1969 جىلى داۋلەتحان ناعاشىم جازعان حاتىنداعى ءوتىنىشىن ورىنداي الماعانىما وكىنەمىن. باسىمىزدان نە وتپەدى؟! ءالى دە سوڭىمنان قالماي قويعان تاعدىردىڭ تاۋقىمەتىمەن ەسكەرىلمەي قالعان سول حات ار-نامىسىما نۇقسان كەلتىرىپ وتكەندەي حال كەشەمىن.
زەرەندى اۋدانى, قارابۇلاق اۋىلىنان تاسىمبەكوۆ داۋلەتحان جولداعان حاتقا دا 40 جىلدان اسىپتى: “... قوجاحمەتوۆ سۇلتانبەك دوتسەنت ي پروفەسسور پەداگوگيچەسكيح ناۋك... قازىر قابىرى ءبىر تۋىسقاندار زيراتىندا. گەرمانيانىڭ كەنيگسبەرگ قالاسىندا نەمىستەردىڭ قولىنا ءتۇسىپ, سوۆەت ارمياسى بارعان سوڭ بوساتىلعان. بىراق كوميسسار قوجاحمەتوۆ س. نەمىستەردىڭ تەپكىسىنەن جەگەن تاياقتان ەمدەۋگە كەلمەي 1945 ج. قايتىس بولعان. بۇل كىسىنىڭ كارتوچكەسى كازپي-ءدىڭ زالىندا ءىلۋلى تۇر دەيدى. سۇلتانبەكتىڭ ناعىز دوستارى س. مۇقانوۆ, ع. مالىك...” حاتتا سۇلتانبەك قوجاحمەتوۆ ەڭبەكتەرىنىڭ كىتاپ بوپ جيناقتالىپ جاتقانى جانە مۇنى مىڭباي ىسقاقوۆتان انىقتاۋىن ءوتىنىپتى. مالىك عابدۋللين, مىڭباي ىسقاقوۆتىڭ سۇلتانبەكپەن تۋىستىعىن ايتىپ, ناعاشىلارىن تاۋىپ الۋىن ەسكەرتكەن.
سۇلتانبەك قوجاحمەتوۆ, الدا-جالدا زەرتتەۋشىسى تابىلسا, ىزدەپ جوقتايتىنداي-اق تۇلعا. ءبالكىم ونىڭ عىلىمي جۇمىستارىن, جاۋىنگەرلىك قاسىرەتتى جولىن انىقتاپ تالداۋعا نيەت ەتۋشىلەر بار دا شىعار. اسىرەسە جاس عالىم, تاريحشىلار ءۇشىن بۇل تىڭ ءارى قاجەتتى تاقىرىپ قوي. ازدى-كوپتى ەڭبەكتەرى اكادەميك جازۋشى س. مۇقانوۆتىڭ, كەڭەس وداعىنىڭ باتىرى, عالىم مالىك عابدۋللين مەن ماتەماتيك, ەرەكشە دارىن يەسى مىڭباي ىسقاقوۆتىڭ مۇرالارى اراسىندا شاڭ باسىپ جاتۋلارى دا مۇمكىن. ءوزى قىزمەت ەتكەن قازاقتىڭ اباي اتىنداعى قازىرگى پەداگوگيكالىق ۋنيۆەرسيتەتى, سۇلتانبەك قوجاحمەتوۆتى تانيتىن, بىلەتىندەر بۇل ماسەلەدەن شەت قالمايدى دەپ ۇمىتتەنەمىز. ورىستان ايەلى بولعان. كەيىن قىزى اكەسىنىڭ اۋىلىنا اعايىندارىن ىزدەپ تە كەلىپتى. 33 جاسىندا سوعىستا وپات بولعان سۇلتانبەك قوجاحمەتوۆتى كىمدەر بىلەدى ەكەن؟ حابارلاسىپ, ەر-ازاماتتىڭ, عالىمنىڭ اتىن قايتارۋعا ادالدىق تانىتىپ, ساۋاپشىلىق جاساسا دەپ وتىنەمىز. ۇلى جەڭىسكە وسىنداي تراگەديالىق تۇلعالاردىڭ دا قوسقان ۇلەسى زور عوي. ەندەشە كوپ بوپ ۇيىمداسىپ ىزدەۋگە, زەرتتەۋگە كىرىسىپ, عالىم, دوتسەنت, بالكىم كوميسسار... سۇلتانبەك قوجاحمەتوۆ ەسىمىنىڭ ورتامىزعا, ەل-جۇرتىنا ورالۋىنا اتسالىسايىق!
ماعيرا قوجاحمەتوۆا, جازۋشى, حالىقارالىق “الاش” سىيلىعىنىڭ لاۋرەاتى.
ەلەۋسىز قالۋلارى مۇمكىن ەمەس بۇلاردىڭ, ارقايسىسىن جەكە-جەكە اتاپ, ۇدايى تۇگەندەپ وتىرۋ تىرىلەردىڭ ءمىندەتى. كوڭىل تۇكپىرىندەگى وسىنداي ويدى ودان ءارى ەسەلەي ساناما سىڭىرگەن كۇلايىم اسحابقىزى مۇحامەدياروۆا جاقىندا سارعايعان ءبىر سۋرەت پەن حاتتى كورسەتكەندە, تاعدىرلارى بەلگىلى, بەلگىسىزى بار, ەلى ءۇشىن جاندارىن پيدا ەتكەن بوزداقتارعا قاتىستى قانداي دا مالىمەتتىڭ قۇنى ولشەۋسىز ەكەنىن ۇقتىم. سەرگەك تە سەزىمتال, قولى تيگەن زات اتاۋلى دەرەۋ ءوز مانىنە يە بولىپ شىعا كەلەتىن كۇلايىم تاتەمىزدىڭ ءومىر جولى مۇلدەم بولەك شىعارمانىڭ وزەگى.
– ۇلى جەڭىستىڭ 65 جىلدىعى بالا كەزدىڭ اۋىر كۇندەرىن ەرىكسىز ەسكە الدىردى. سوعىسقا دەيىن تۋىپ, بالالىق بال جىلدار, جىلاي ءجۇرىپ جەتىلگەن جەتىم جىلدار ەستەن كەتپەيدى, – دەيدى ول كىسى. – مىنا سۋرەتتى وتكەن عاسىردىڭ 70-جىلدارى ناعاشىم داۋلەتحاننان العانمىن.
مىنە, بوزبالانىڭ سۋرەتى. سىرتىندا: “دوسىم جامانتاي! ساعان ەسكەرتكىش ءۇشىن جانسىز سۇگىرەتىمدى ۇسىنامىن. پەتروپاۆلداعى تەحنيكۋمدى بىتىرگەندە ءتۇستىم. 22 نويابر. 30 جىل. سۇلتانبەك” دەپ جازىلىپتى.
– بۇل كىسى ماعان ناعاشى, – دەپ جالعاستىردى اڭگىمەسىن قازىر الماتى قالاسىندا تۇراتىن زەينەتكەر كۇلايىم اسحابقىزى. – سۇلتانبەك قوجاحمەتوۆ 1912 جىلى تۋعان. سوعىسقا دەيىن كازپي-دە ساباق بەرگەن. كەزىندە ءماسكەۋدە وقىپتى. انام بالعىزدى جاس كەزىندە الماتىعا اپارىپ وقىتامىن دەگەندە, اكەسى جىبەرمەي قويىپتى. مۇنى انامنىڭ اۋزىنان ەستىگەنمىن. ۇلى جەڭىستىڭ 65 جىلدىعى جاقىنداعان سايىن اتاۋسىز قالعانى جانىما باتىپ, 1969 جىلى داۋلەتحان ناعاشىم جازعان حاتىنداعى ءوتىنىشىن ورىنداي الماعانىما وكىنەمىن. باسىمىزدان نە وتپەدى؟! ءالى دە سوڭىمنان قالماي قويعان تاعدىردىڭ تاۋقىمەتىمەن ەسكەرىلمەي قالعان سول حات ار-نامىسىما نۇقسان كەلتىرىپ وتكەندەي حال كەشەمىن.
زەرەندى اۋدانى, قارابۇلاق اۋىلىنان تاسىمبەكوۆ داۋلەتحان جولداعان حاتقا دا 40 جىلدان اسىپتى: “... قوجاحمەتوۆ سۇلتانبەك دوتسەنت ي پروفەسسور پەداگوگيچەسكيح ناۋك... قازىر قابىرى ءبىر تۋىسقاندار زيراتىندا. گەرمانيانىڭ كەنيگسبەرگ قالاسىندا نەمىستەردىڭ قولىنا ءتۇسىپ, سوۆەت ارمياسى بارعان سوڭ بوساتىلعان. بىراق كوميسسار قوجاحمەتوۆ س. نەمىستەردىڭ تەپكىسىنەن جەگەن تاياقتان ەمدەۋگە كەلمەي 1945 ج. قايتىس بولعان. بۇل كىسىنىڭ كارتوچكەسى كازپي-ءدىڭ زالىندا ءىلۋلى تۇر دەيدى. سۇلتانبەكتىڭ ناعىز دوستارى س. مۇقانوۆ, ع. مالىك...” حاتتا سۇلتانبەك قوجاحمەتوۆ ەڭبەكتەرىنىڭ كىتاپ بوپ جيناقتالىپ جاتقانى جانە مۇنى مىڭباي ىسقاقوۆتان انىقتاۋىن ءوتىنىپتى. مالىك عابدۋللين, مىڭباي ىسقاقوۆتىڭ سۇلتانبەكپەن تۋىستىعىن ايتىپ, ناعاشىلارىن تاۋىپ الۋىن ەسكەرتكەن.
سۇلتانبەك قوجاحمەتوۆ, الدا-جالدا زەرتتەۋشىسى تابىلسا, ىزدەپ جوقتايتىنداي-اق تۇلعا. ءبالكىم ونىڭ عىلىمي جۇمىستارىن, جاۋىنگەرلىك قاسىرەتتى جولىن انىقتاپ تالداۋعا نيەت ەتۋشىلەر بار دا شىعار. اسىرەسە جاس عالىم, تاريحشىلار ءۇشىن بۇل تىڭ ءارى قاجەتتى تاقىرىپ قوي. ازدى-كوپتى ەڭبەكتەرى اكادەميك جازۋشى س. مۇقانوۆتىڭ, كەڭەس وداعىنىڭ باتىرى, عالىم مالىك عابدۋللين مەن ماتەماتيك, ەرەكشە دارىن يەسى مىڭباي ىسقاقوۆتىڭ مۇرالارى اراسىندا شاڭ باسىپ جاتۋلارى دا مۇمكىن. ءوزى قىزمەت ەتكەن قازاقتىڭ اباي اتىنداعى قازىرگى پەداگوگيكالىق ۋنيۆەرسيتەتى, سۇلتانبەك قوجاحمەتوۆتى تانيتىن, بىلەتىندەر بۇل ماسەلەدەن شەت قالمايدى دەپ ۇمىتتەنەمىز. ورىستان ايەلى بولعان. كەيىن قىزى اكەسىنىڭ اۋىلىنا اعايىندارىن ىزدەپ تە كەلىپتى. 33 جاسىندا سوعىستا وپات بولعان سۇلتانبەك قوجاحمەتوۆتى كىمدەر بىلەدى ەكەن؟ حابارلاسىپ, ەر-ازاماتتىڭ, عالىمنىڭ اتىن قايتارۋعا ادالدىق تانىتىپ, ساۋاپشىلىق جاساسا دەپ وتىنەمىز. ۇلى جەڭىسكە وسىنداي تراگەديالىق تۇلعالاردىڭ دا قوسقان ۇلەسى زور عوي. ەندەشە كوپ بوپ ۇيىمداسىپ ىزدەۋگە, زەرتتەۋگە كىرىسىپ, عالىم, دوتسەنت, بالكىم كوميسسار... سۇلتانبەك قوجاحمەتوۆ ەسىمىنىڭ ورتامىزعا, ەل-جۇرتىنا ورالۋىنا اتسالىسايىق!
ماعيرا قوجاحمەتوۆا, جازۋشى, حالىقارالىق “الاش” سىيلىعىنىڭ لاۋرەاتى.
