كوللاجدى جاساعان – قونىسباي شەجىمباي, «EQ»
ءدال وسى كۇنى, ياعني 4 قازاندا حالىقارالىق جانۋارلار كۇنىن تويلاۋ شەشىمى 1931 جىلى فلورەنتسيادا وتكەن قورشاعان ورتا مەن تابيعاتتى قورعاۋ حالىقارالىق كونگرەسىندە قابىلداندى. ويتكەنى 4 قازان – جانۋارلاردىڭ قورعاۋشىسى سانالعان كاتوليك اۋليەسى فرانتسيسك اسسيزسكيدى ەسكە الۋ كۇنى. اتاۋلى كۇن بەلگىلەنگەننەن بەرى بۇل مەرەكە كەڭ اۋقىمدا اتالىپ وتە باستادى. الەم ەلدەرى جانۋارلاردى قورعاۋدىڭ حالىقارالىق مەيرامىن ءوز دەڭگەيىندە وتكىزۋ ءۇشىن ءتۇرلى ءىس-شارا ۇيىمداستىرادى. ماسەلەن, جانۋارلاردى قورعاپ, ساقتاۋ ءۇشىن بەلگىلەنگەن بۇل كۇننىڭ ماقساتى – قورشاعان ورتادا جويىلىپ بارا جاتقان جانۋارلار مەن باسقا دا تىرشىلىك يەلەرىنىڭ سانى ازايىپ كەتپەۋىنە كوڭىل ءبولۋ ءۇشىن كوپتەگەن مامان تەر توگىپ كەلەدى.
دۇنيەجۇزىلىك تابيعات قورىنىڭ (WWF) مالىمەتىنشە, ءار ساعات سايىن جەر بەتىنەن ءۇش جانۋار, كۇن سايىن فلورا مەن فاۋنانىڭ 70 ءتۇرى جويىلادى ەكەن. تەك كەيىنگى 25 جىلدا جەر بەتىندەگى بيوالۋاندىلىق 3 ەسەگە قىسقارىپ, جالپى العاندا 34 مىڭ جانۋار مەن وسىمدىك جويىلىپ كەتۋ الدىندا تۇر. سوندىقتان دا ەلىمىز ءۇشىن بۇل اتاۋلى كۇننىڭ ماڭىزى زور دەيدى ماماندار. ماسەلەن, 2009 جىلدان بەرى ەلىمىز دۇنيەجۇزىلىك جانۋارلاردى قورعاۋ كۇنىن اتاپ ءوتىپ, جانۋارلارعا جاۋاپكەرشىلىكپەن قاراۋ, سونىڭ ىشىندە جويىلىپ كەتۋدىڭ الدىندا تۇرعان اڭ-قۇستاردى قورعاۋعا جۇرتشىلىقتىڭ نازارىن اۋدارۋدى كوزدەپ كەلەدى. ايتا كەتەيىك, جويىلىپ كەتۋ قاۋپى تونگەن جانۋارلاردى قورعاۋدا قازاقستاننىڭ «قىزىل كىتابى» ماڭىزدى ءرول اتقارادى.
ەكولوگيا جانە تابيعي رەسۋرستار مينيسترلىگىنىڭ مالىمەتىنشە, رەسپۋبليكا اۋماعىندا ومىرتقالى جانۋارلاردىڭ 835 ءتۇرى مەكەندەيدى, ونىڭ ىشىندە سۇتقورەكتىلەردىڭ – 178 ءتۇرى, قۇستاردىڭ – 489 (ولاردىڭ 396-سى ەلىمىزدە ۇيا سالادى, باسقالارى تەك قىستاۋعا ۇشىپ كەلەدى نەمەسە كوكتەم مەن كۇزدە ۇشىپ كەتەدى), باۋىرىمەن جورعالاۋشىلاردىڭ – 49, قوسمەكەندىلەردىڭ – 12, بالىقتاردىڭ – 104 جانە دوڭگەلەك اۋىزدىلاردىڭ 3 ءتۇرى بار. سونىمەن بىرگە ەل اۋماعىندا ومىرتقاسىزداردىڭ شامامەن 100 مىڭ ءتۇرى, ونىڭ ىشىندە جاندىكتەردىڭ 50 مىڭ ءتۇرى مەكەندەيدى. ومىرتقالى جانۋارلاردىڭ 128 ءتۇرى مەن تۇرشەلەرى, ونىڭ ىشىندە بالىقتاردىڭ – 18, قوسمەكەندىلەردىڭ – 3, باۋىرىمەن جورعالاۋشىلاردىڭ – 10, قۇستاردىڭ – 57 جانە سۇتقورەكتىلەردىڭ 40 ءتۇرى قازاقستاننىڭ «قىزىل كىتابىنا» ەنگىزىلگەن. سونىمەن قاتار ومىرتقاسىز جانۋارلاردىڭ 96 ءتۇرى, ونىڭ ىشىندە بۋىلتىق قۇرتتاردىڭ – 2, مولليۋسكالاردىڭ (جۇمساق دەنەلىلەر) – 6, شايان تارىزدىلەردىڭ – 1, ورمەكشىتارىزدىلەردىڭ – 2, جاندىكتەردىڭ 85 ءتۇرى ەلىمىزدىڭ «قىزىل كىتابىنا» ەنگىزىلگەن. ال سۇتقورەكتىلەردىڭ 34 جانە قۇستاردىڭ 59 ءتۇرى – اڭ اۋلاۋ وبەكتىلەرى.
«قىزىل كىتاپ» – حالىقارالىق تابيعات قورعاۋ وداعىنىڭ حالىقارالىق دارەجەدەگى قۇجاتى. وعان سيرەك كەزدەسەتىن, جىلدان-جىلعا ازايىپ نە جويىلىپ بارا جاتقان جانۋارلار مەن ايرىقشا قورعاۋدى قاجەت ەتەتىن وسىمدىك تۇرلەرى تىركەلىپ, ەرەكشە قورعاۋدا بولادى. قازىر ەلىمىزدە كوپتەگەن اڭ-قۇس, وسىمدىك «قىزىل كىتاپقا» ەنگەنىمەن, تابيعات قاسكويلەرىنە بۇل دا بوگەت بولا الماي وتىر.
اتاۋلى كۇنگە وراي تابيعات جاناشىرلارىنا حابارلاسىپ, جانۋارلاردىڭ قورعالۋى جانە ولاردى قورعاۋعا العان «قىزىل كىتاپتىڭ» پارمەنى تۋرالى سۇراپ كورگەن ەدىك. ماسەلەن, قوعام قايراتكەرى سادىبەك تۇگەلدىڭ ايتۋىنشا, زاڭسىز اڭ اۋلاۋشىلار «قىزىل كىتاپقا» ەنگەن اڭ-قۇستى اۋلاۋ كەزىندە ولاردىڭ ارنايى كىتاپقا ەنگەنىن, ەرەكشە قورعاۋدا ەكەنىن بىلە تۇرا اۋلايدى.
«كەيبىرەۋلەر زاڭدى بىلمەيدى. زاڭنىڭ ناسيحاتى جوق. ال كەيبىر قاسكويلەر قاساقانا تابيعاتقا زالال كەلتىرەدى. تىعىلىپ اۋلاپ, جاسىرىپ ساتىپ, شەتەل اسىرادى. سوندىقتان ولاردىڭ قاساقانا ىستەلگەن ارەكەتىنە ساي جازا دا جەڭىل بولماۋعا ءتيىس. بىزگە ەڭ ءبىرىنشى جالپى تابيعاتقا جاناشىر بولاتىنداي مىقتى زاڭ كەرەك. مەنىڭ ويىمشا, «قىزىل كىتاپقا» ەنگەن جان-جانۋارلارعا, قۇستار مەن وسىمدىكتەرگە جەتكىلىكتى دارەجەدە قامقور بولا الماي وتىرمىز. براكونەرلەر ولاردى قالاۋىنشا اتىپ, ساتىپ, جويىپ, باس پايداسىنا جاراتىپ جاتىر. ولاردىڭ جويىلىپ بارا جاتقانى, ەرەكشە قورعاۋدا ەكەنى, «قىزىل كىتاپقا» ەنگەنى قاسكويلەردى تولعاندىرىپ تۇرعان جوق. ويتكەنى ولارعا تاعايىندالاتىن جازا سەسكەنەتىندەي دارەجەدە ەمەس. جالپى, ەلىمىزدە تابيعاتقا جاناشىرلىق – وتە تومەن دەڭگەيدە. تابيعاتتىڭ قاي بايلىعى بولماسىن اياۋسىز تونالىپ جاتىر. وسى جاعدايدا ەڭ بولماسا «قىزىل كىتاپقا» ەنگەندەرىنە ەرەكشە قامقورلىق جاساي بىلسەك دۇرىس بولار ەدى. ويتكەنى وسى بەتىمىزبەن كەتە بەرسەك, ولاردى مۇلدەم جوعالتىپ الامىز. نەگە حالىقارالىق دەڭگەيدەگى قورعالىپ جاتقان اڭ-قۇس, وسىمدىكتەر بىرەۋلەردىڭ جەكە ماقساتى ءۇشىن جويىلۋى كەرەك؟ سوندىقتان تەز ارادا تابيعاتتى قورعاۋعا قاتىستى, جازاسى كۇشەيتىلگەن, اسىرەسە «قىزىل كىتاپقا» ەنگەن اڭ-قۇستى جويعانى ءۇشىن زالالىنىڭ ورنىن بىرنەشە ەسە كوبەيتىپ قايتاراتىنداي جازا قاراستىرماساق, «قىزىل كىتاپتى» عانا قۇشاقتاپ قالۋىمىز ابدەن مۇمكىن. سوندىقتان مۇنداي اتاۋلى كۇندەردى ەل بولىپ ەلەپ, اۋقىمدى اكتسيالار وتكىزۋىمىز كەرەك», دەيدى ول.
قورىتا ايتقاندا, ەلىمىزدەگى جانۋارلار الەمىن قورعاۋ ءۇشىن «قىزىل كىتاپتىڭ» ازدىق ەتەتىنى بايقالادى. مامانداردىڭ پىكىرىنشە, وعان زاڭنىڭ سولقىلداق تۇسى دا اسەر ەتىپ وتىر. سوندىقتان قورشاعان ورتانى قورعاۋدى وسكەلەڭ ۇرپاقتىڭ ساناسىنا جاستايىنان ءسىڭىرۋ ارقىلى ەكومادەنيەتتى قالىپتاستىرۋعا بولاتىن كورىنەدى. مىسالى, «ىسقىرىپ اتقان كيىكتىڭ وبالى جوق» دەگەن اتالى ءسوز بار. قادىرىن بىلگەن ادامعا – قازىنالى ءسوز. بۇل – بىزگە حالقىمىزدىڭ بيىك پاراساتىن كورسەتىپ تۇرعان ءبىر بەلگى. ادام كيىكتى بۇرىن قاجەتتىلىكتەن اۋلادى. سوندا دا «ىسقىرىپ ات» دەيدى. كيىك قاپىدا كەتپەۋى ءۇشىن وعان دا ءبىر مۇمكىندىك بەرىلۋگە ءتيىس. ايتپەسە, وبال بولادى دەيدى دالا زاڭى. جانۋارلارعا قاتىستى مۇنداي ءتالىم-تاربيە ۇرپاق جادىنان الىستاماۋعا ءتيىس.
