زەينەتاقى جۇيەسىن رەتتەۋدىڭ امال-تاسىلدەرى

حالىق بجزق-نىڭ الەۋەتتى بولۋىن قالايدى

سەبەبى ءبىزدىڭ قوعامدا زەينەتاقى جي­ناق­تارىنىڭ كىرىستىلىگى ماسەلەسى ءوزىنىڭ وزەك­تىلىگىن ەش جويعان ەمەس. وعان كەيىنگى جىلدارى ازاماتتاردىڭ بجزق-دان العان قار­جىسى دالەل. سوڭعى بىرەر جىلدا بجزق تەك زەينەتاقى جيناقتارى ءوز ەسەپشوتىندا جينايتىن ەسەپ ورتالىعى ەمەس, ازاماتتاردى زەينەتاقى جۇيەسىنە قاتىسۋعا ىنتالاندىراتىن الەۋمەتتىك ينستيتۋت رەتىندە جۇمىس ىستەۋگە ءتيىس دەگەن پىكىر باسىم بولىپ بارادى.

پرەمەر-مينيستر ءاليحان سمايىلوۆ­تىڭ فورۋمعا جولداعان قۇتتىقتاۋىندا بارلىق الەۋمەتتىك ينستيتۋتتىڭ جۇمى­سىن قايتا باستاپ قۇرىلىمداۋ قاجەتتىگى, بۇل ەڭ الدىمەن, بجزق-عا قاتىستى ەكەنى اشىپ ايتىلعان ەكەن. «بولجام بويىنشا 2030 جىلعا قاراي زەينەتكەرلەردىڭ سانى 30 %-عا ارتىپ, 3 ميلليونعا جەتەدى. بىزدە زەينەتاقى اكتيۆتەرى ايتارلىقتاي كوپ ەمەس. وسىعان بايلانىستى الەۋمەتتىك كودەكس شەڭبەرىندە مەملەكەت ەسەبىنەن زەينەتاقى تولەمدەرىنىڭ مولشەرىن ۇل­عايتۋدى كوزدەيتىن پارامەترلىك وزگەرىستەر قاراس­تىرىلعان. وسىلايشا, مەملەكەت مەم­لەكەتتىك جۇيەدەن كوپدەڭگەيلى جۇيەگە ءوتۋ كەزەڭىندە ازاماتتارىمىزدى زەينەتاقىمەن قامسىزداندىرۋ ءۇشىن جاۋاپكەرشىلىكتى ءوز موينىنا الدى», دەلىنگەن حاتتا.

پرەمەر-ءمينيستردىڭ ورىنباسارى تا­مارا دۇيسەنوۆا دا بارلىق الەۋمەتتىك ينس­تيتۋتتىڭ, سونىڭ ىشىندە بىرىڭعاي زەينەتاقى قورىنىڭ جۇمىسىن تولىعىمەن قايتا باستاۋ قاجەت ەكەنىن ايتتى. «بۇگىنگى تاڭدا قور ازاماتتاردىڭ زەينەتاقى جي­ناقتارىن ءوز شوتتارىندا جيناقتايتىن ەسەپ ورتالىعى بولۋى جەتكىلىكسىز. ول ءبىر جاعىنان, جۇمىسىز ازاماتتاردى زەينەتاقى جۇيەسىنە قاتىسۋعا ىنتالاندىرۋعا باعىت­تالعان كۇشتى الەۋمەتتىك ينستيتۋتقا اي­نا­لۋعا ءتيىس. ەكىنشى جاعىنان, بجزق دا ازامات­تاردى كەلەشەكتە بارابار زەينەت­اقى تولەمدەرىمەن قامتاماسىز ەتۋ ءۇشىن جي­ناقتاردى ۇلعايتۋعا مۇمكىندىك بەرەتىن كى­­رىستىلىگى جوعارى ينۆەستيتسيالىق سترا­تە­گياعا يە كۇشتى قارجى ينستيتۋتىنا اينالۋعا ءتيىس», دەدى پرەمەر-ءمينيستردىڭ ورىنباسارى.

 «بجزق» اق توراعاسى جانات قۇرمانوۆ قازاقستانداعى جيناقتاۋشى زەينەتاقى 2024 جىلدىڭ 1 قاڭتارىنان باستاپ جۇمىس بەرۋشىنىڭ مىندەتتى زەينەتاقى جارنالارىن ەنگىزۋ جوسپارلانىپ وتىرعانىن, بۇل ماسەلە كوپ ۋاقىتتان بەرى جوسپاردا بولىپ كەلگەنىن ايتتى. توراعانىڭ بايان­داماسىنداعى مالىمەتتەردە بجزق جيناقتارى 17 تريلليون تەڭگەگە (35 ميلليارد دوللار) جاقىنداعانى, جالپى ىشكى كىرىستىڭ 15 %-ىن قۇرايتىنى ايتىلعان. وتكەن جىلى ينفلياتسيانىڭ جوعارى بولۋىنا بايلانىستى زەينەتاقى اكتيۆتەرى شامادان تىس باعالانىپ, كىرىستەر ينفلياتسيا­دان تومەن بولدى. «ماسەلەلەر نەگىزىنەن قازاقستان بويىنشا ورتاشا دەڭگەيدەن تومەن ەڭبەك تابىسى تۇراقتى ەمەس ءوزىن-ءوزى جۇمىسپەن قامتىعاندارمەن بايلانىستى. زەينەتاقى جۇيەسىن نىعايتۋ بويىنشا قوسىمشا شارالاردى جۇزەگە اسىرۋ كەزىندە ءبىرىنشى كەزەكتە تۇراقتى ەمەس تابىسى بار از قامتىلعان ازاماتتاردى زەينەتاقىمەن قامتاماسىز ەتۋگە نازار اۋدارىلاتىن بولادى», دەپ تۇيىندەدى بايانداماشى.

قارجىگەر وراز جاندوسوۆ «ينۆەس­تيتسيا­لىق ستراتەگيالار, تاۋەكەلدەردى باس­قارۋ جانە قاداعالاۋدى رەتتەۋ» تاقى­رى­بىنداعى ءۇشىنشى پانەلدىك سەسسيانى جۇرگىزدى. سەسسيا شەڭبەرىندە تاۋەكەلدەردى باسقارۋ بويىنشا جاھاندىق زەرتتەۋ, زەينەتاقى قورلارىنىڭ قىزمەتىن رەتتەۋ مەن قاداعالاۋ سالاسىنداعى قازىرگى زامان­عى ستاندارتتار مەن ترەندتەر, الەۋ­مەتتىك قامسىزداندىرۋ جۇيەلەرىندەگى اكتيۆتەردى باسقارۋدىڭ ۇزاقمەرزىمدى ينۆەستيتسيالىق ستراتەگيالارى, زەينەتاقى قورلارىنىڭ ينۆەستيتسيالىق قىزمەتىنىڭ حالىقارالىق تاجىريبەسى ماسەلەلەرى تالقىلاندى.

قازاقستان قارجىگەرلەر قاۋىمداس­تىعىنىڭ (ققق) باسشىسى ەلەنا باحمۋتوۆا ەلىمىزدەگى زەينەتاقى اكتيۆتەرىن باسقارۋ جۇيەسىندەگى كەلەلى ماسەلەلەرگە باسىمدىق بەردى, بۇل جۇيەنىڭ قازاقستاندىقتاردىڭ قاجەتتىلىكتەرىن قاناعاتتاندىراتىن ين­ۆەس­تيتسيالىق ستراتەگيالار كەشەنىن قام­تۋى كەرەكتىگىن, بۇل ماقساتتىڭ اۋىلى بىز­دەن ءالى الىس ەكەنىن قاپەرگە سالىپ ءوتتى.

 ەلەنا باحمۋتوۆانىڭ ايتۋىنشا, اكتيۆ­ت­ەردى جەكەمەنشىك باسقارۋ قايتا ەنگىزىل­گەنىمەن, ولاردىڭ ۇلەسى شامالى – 0,06 %-عا ەندى جەتتى. دەمەك, سالانى ءالى رەتتەۋ كەرەك. بىرىڭعاي جيناقتاۋشى زەينەتاقى قورىنىڭ قىركۇيەكتەگى اك­تۋارلىق ەسەبىندە 2024 جىلدان باس­تاپ جۇمىس ىستەي باستايتىن زەينەتاقى جارنا­لارىنىڭ جاڭا ءتۇرى – جۇمىس بەرۋشىنىڭ مىندەتتى زەينەتاقى جارنالارى (جزج) ەنگىزىلگەن جاعدايدا زەينەتاقىنىڭ جەت­كىلىك­تىلىگىنە قول جەتكىزۋگە بولاتىنى ايتىلدى. جۇمىس بەرۋشىلەردىڭ جارنالارى 2028 جىلعا قاراي بىرتىندەپ 1,5%-دان 5%-عا دەيىن وسەدى. «جەكە مەنەدجمەنتتى قايتا ەنگىزۋدىڭ قولايسىز جاعدايلارى مەن مەرزىمدەرىنە بايلانىستى جەكە باسقارۋداعى اكتيۆتەردىڭ ۇلەسى شامالى 0,06%-دى قۇرايدى. دەگەنمەن اعىمداعى جىلدىڭ 1 تامىزىنداعى ناتيجەلەر پەرسپەكتيۆالى, دەگەنمەن رەتتەۋ ءالى دە وڭتايلى ەمەس. اكتيۆتەردى باسقارۋشى بەس­تىكتىڭ از اكتيۆتەرىنە قاراماستان, ۇلت­تىق بانككە قاراعاندا ايتارلىقتاي جاقسى ناتيجە كورسەتىپ وتىر», دەدى ە.باحمۋتوۆا.

2023 جىلدىڭ سەگىز ايى ىشىندە تەك Centras Securities عانا ۇلتتىق بانكتەن تومەن كىرىستى كورسەتتى – 6,77%-عا قارسى 6,5%. Halyk Global Markets ناتيجەسى – 11,65%, Halyk Finance – 10,47%, BCC Invest – 8,74%, Jusan Invest – 7,79%. 2021 جانە 2022 جىلدارى جەكە كومپانيالار باسقاراتىن اك­تيۆتەردىڭ كىرىستىلىگى ۇلتتىق بانككە قاراعاندا تومەن بولدى.

زەينەتاقى اكتيۆتەرى قالاي باسقارىلادى؟

ءبىز بۇل رەتتە 2021 جىلدان بەرگى جاع­دايعا ەرەكشە توقتالعىمىز كەلىپ وتىر. 2021 جىلدىڭ قاڭتارىندا ەلىمىزدىڭ زەينەتاقى زاڭناماسىنا وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار قابىلدانىپ, ازاماتتار وزدەرىنىڭ زەينەتاقى جيناقتارىنىڭ «ار­تىق» بولىگىن جەكە باسقارۋشى كوم­پانيالاردىڭ باسقارۋىنا بەرۋ قۇقى­عىنا يە بولدى. بۇل قۇقىق «جەتكىلىكتىلىكتىڭ ەڭ تومەنگى شەگىنەن» اساتىن زەينەتاقى جيناقتارى بار بجزق سالىمشىلارى ءۇشىن پايدا بولدى. جاڭا ۇلگىدە الدىڭعىسىنىڭ كەمشىلىكتەرى ەسكەرىلدى. جۇيەدە زەينەتاقى جيناقتارىن ساقتاۋ ءۇشىن 2023 جىلدىڭ شىلدەسىندە «جەتكىلىكتىلىكتىڭ ەڭ تومەنگى شەگى» الىنىپ تاستالدى جانە ازاماتتارعا جيناقتالعان زەينەتاقى قاراجاتىنىڭ 50%-عا دەيىنىن جەكە باسقارۋعا, ال ەرىكتى زەينەتاقى جيناقتارىن 2023 جىلى جەكە باسقارۋعا بەرۋگە مۇمكىندىك بەرىلدى.

جەكە باسقارۋعا بەرۋگە بولاتىن زەي­نەت­اقى اكتيۆتەرىنىڭ الەۋەتتى كولەمى قار­جى اگەنتتىگى ەسەپتەۋلەرى بويىنشا 7,8 ترلن تەڭگەنى قۇرايدى. ەندى زەينەتاقى اكتيۆ­تەرى ەسەبىنەن ساتىپ الۋعا جانە پورت­فەلدى ارتاراپتاندىرۋعا رۇقسات ەتىلگەن قارجى قۇرالدارىنىڭ تىزبەسىنە رەتتەۋشى تالاپتارىن ەسكەرە وتىرىپ, جەكە كومپانيا ءوزىنىڭ ينۆەستيتسيالىق ستراتەگياسىن ءوزى انىقتايدى. بۇعان قازاقستاندىق ەميتەنتتەر ءۇشىن «ۆ+» تومەن ەمەس جانە شەتەلدىك ەميتەنتتەر ءۇشىن «BB» تومەن ەمەس جوعارى ينۆەستيتسيالىق رەيتينگى بار مەملەكەتتىك باعالى قاعازدار, مەملەكەتتىك ەمەس اكتسيالار جانە بورىشتىق باعالى قاعازدار كىرەدى. 1 قىركۇيەكتەگى جاعداي بو­يىنشا جەكە باسقارۋعا بەرىلگەن زەينەت­اقى جيناقتارىنىڭ كولەمى 11 ملرد تەڭ­گەنى قۇرادى, بۇل 3,6 ترلن تەڭگە سوما­سىندا پايدالانىلعان زەينەتاقى جيناق­تارىنىڭ جالپى كولەمىنىڭ شامامەن 0,3%-ىن قۇرايدى. جەكە كومپانيالاردىڭ باسقارۋىنا بەرىلگەن زەينەتاقى اكتيۆ­تەرىنىڭ ازدىعى ينۆەستورلاردىڭ دا تۇرعىن ءۇي جاعدايىن جاقسارتۋ جانە ەمدەلۋگە اقى تولەۋ ءۇشىن زەينەتاقى جيناقتارىنىڭ ءبىر بولىگىن الۋ مۇمكىندىگىنە يە بولعانىمەن تۇ­سىندىرىلەدى. زەينەتاقى اكتيۆتەرىن جەكە باسقارۋدىڭ قازىرگى جۇيەسىنە كوزقا­راس­تاردى ازىرلەۋ كەزىندە الدىڭعى ۇلگىدەگى كەمشىلىكتەر ەسكەرىلدى.

قارجى نارىعىن رەتتەۋ جانە دامىتۋ اگەنتتىگىنىڭ توراعاسى ءمادينا ابىلقا­سىموۆا سالىمشىلاردىڭ كوشى-قونىمەن باي­لانىستى پروبلەمالاردى جويۋ ماق­ساتىندا زەينەتاقى جيناقتارىنىڭ دەربەس­تەندىرىلگەن ەسەبى ساقتالاتىنىن ايتتى. ينۆەستورلار جيناقتارى ءۇشىن بالامالى ينۆەستيتسيالىق ساياساتتى تاڭداۋ جانە تاۋەكەلگە تابەتىنىڭ دەڭگەيىنە سايكەس كەلەتىن تابىستى الۋ ارقىلى زەينەتاقى جيناقتارىن باسقارۋعا قاتىسۋ قۇقىعىن العانىن ەسكە سالدى. «ەگەر سالىمشى نە­عۇرلىم كونسەرۆاتيۆتى باسقارۋ ساياساتىن ۇناتسا, ول ءوزىنىڭ زەينەتاقى جيناقتارىن ۇلتتىق بانكتىڭ باسقارۋىندا قالدىرا الادى», دەپ اتاپ ءوتتى م. ابىلقاسىموۆا.

م.ابىلقاسىموۆانىڭ ايتۋىنشا, جەكەمەنشىك باسقارۋشى كومپانيالاردىڭ زەينەتاقى اكتيۆتەرىن ينۆەستيتسيالاۋدا ۇت­قىرلىعى جوعارى, ولاردىڭ ينۆەستيتسيا­لىق ساياساتى ءبىر-بىرىنەن ەرەكشەلەنەدى. «سەنتراس سەكيۋريتيز باسقاراتىن زەينەت­اقى اكتيۆتەرى پورتفەلىنىڭ قۇرىلىمىندا نەگىزگى ۇلەستى 59% كولەمىندەگى مەملە­كەتتىك باعالى قاعازدار قۇراسا, Halyk Finance پورتفەلىندە مەملەكەتتىك باعالى قاعاز­داردىڭ ۇلەسى – نەبارى 4%, ال Halyk Global Markets پورتفەلىندە كۆازيمەملەكەتتىك سەك­توردىڭ وبليگاتسيالارى – 21% جانە شەت­ەلدىك ەميتەنتتەر – 17% باسىم», دەپ اتاپ ءوتتى م.ابىلقاسىموۆا.

 فورۋم جۇمىسىنا قاتىسقان ۇلتتىق بانكتىڭ بۇرىنعى توراعاسى گريگوري مار­چەنكو كەزىندە جۇمىس بەرۋشىلەر تاراپىنان قوسىمشا جارنالار ەنگىزۋگە تىرىسقانىن, بىراق ولار بۇل ماسەلەنى اينالىپ ءوتۋدىڭ مىڭ ءتۇرلى تەتىگىن تاپقانىن ەسكە ءتۇسىردى. قازىر بجزق اكتيۆتەرىن ەكونوميكانىڭ ناقتى سەكتورىنا سالۋ قاجەت دەگەن پىكىر باسىم. دامىعان ەلدەردە زەينەتاقى اك­تيۆتەرىن ەكونوميكانىڭ ناقتى سەكتورىنا سالۋ – قالىپتاسقان ءۇردىس. مىسال رەتىندە, گريگوري مارچەنكو جاپونيانىڭ پوشتالىق جيناق جۇيەسى تۋرالى ايتىپ بەردى. سول ەلدەگى جولدار مەن تەمىرجولدار, كوپىرلەر جانە باسقا دا ينفراقۇرىلىمدار نەگىزىنەن پوشتالىق جيناق جۇيەسىنىڭ سالىمشىلارىنىڭ قاراجاتىنا سالىنىپتى». الەمدىك تاجىريبەدە تيىمدىلىگىن 100 پايىز اقتاعان ارەكەتتەردىڭ كەيبىرى ءبىزدىڭ ەلدە «اداسىپ» كەتۋى مۇمكىن. شەشىم قابىلداعاندا قاراجاتتىڭ ورىندىلىعى مەن ماقساتتى جۇمسالۋىن باعالاۋ قاجەت», دەيدى گ.مارچەنكو.

سونداي-اق قارجىگەر قوردىڭ ينۆەس­تيتسيالىق پورتفەلىنىڭ قۇرىلىمىنا دا نازار اۋداردى. بجزق دەرەكتەرى بويىنشا 2023 جىلعى 1 قىركۇيەكتەگى جاعداي بويىن­شا زەينەتاقى اكتيۆتەرى پورتفەلىنىڭ ۇلت­تىق ۆاليۋتاداعى ينۆەستيتسيالارى – 69,28%-دى, دوللارمەن – 30,70%-دى, باسقا ۆاليۋتالارمەن – 0,03%-دى قۇرادى.

«اقشانىڭ ءبىر بولىگىن شەتەلدىك اكتيۆتەرگە سالۋ كەرەك دەپ ءاۋ باستان ايتتىق, بۇل دۇرىس. بىراق ەكىنشى جاعىنان, ول جەر­گە ەشكىم تىم كوپ اقشا سالعىسى كەل­مەيدى. سوسىن ەلدە دەۆالۆاتسيا بولا قالسا, بارلىعى دوللارمەن ەسەپتەگەندە زەينەت­اقى جۇيەسىندەگى جيناقتارىم ازايىپ كەتتى. ەگەر ءبىزدىڭ زەينەتاقى جيناق­تارىنىڭ 50%-ى شەتەلدە ەركىن ايىرب­استا­لاتىن ۆاليۋتاعا سالىنعان بولسا, ساي­كە­سىنشە, زەينەتاقى جيناقتارىنىڭ دول­لار­لىق بالاماسىنىڭ قۇنسىزدانۋى ورىن الماس ەدى», دەپ تۇيىندەدى گريگوري مارچەنكو.

جاستاردىڭ سەنىمىن قالاي ارتتىرامىز؟

گريگوري مارچەنكونىڭ ايتۋىنشا, زەينەتاقى جيناقتارىن الۋدىڭ ەڭ تومەنگى شەگى شامامەن 30 ميلليون تەڭگە بولۋى كەرەك ەدى دەدى. مۇنداي قوردان زەينەت­كە شىققاندا ايىنا كەمىندە 85 مىڭ تەڭگە الىپ تۇرادى. «بجزق-دان قارجى الۋعا مۇمكىندىك بەرەتىن جەتكىلىكتى سوما توڭىرەگىندە ايتىستاردى سىرتتان با­قى­لادىم. سول كەزدە قوردان 3 ترلن تەڭگە الىن­دى, بۇل قارجىعا بىرەۋلەر كولىك ساتىپ الدى, ەكىنشى ءبىرى تۇرمىستىق جاعدايىن جاق­سارتتى.

 قازىر شەكتى مولشەردى 7 ملن تەڭگەگە دەيىن كوتەرگەنىن بىلەمىز. بۇل قارجى سىزگە زەينەتاقىڭىزعا بار بولعانى 21 مىڭ تەڭگە قوسىپ بەرەدى», دەيدى ساراپشى. ساراپ­شى وسى رەتتە باستاپقىدا زەينەتاقى جي­ناق­تارىن الۋدىڭ ەڭ تومەنگى شەگىن 15 ميلليون تەڭگە دەپ بەلگىلەۋ ۇسىنىلعانىن ەسكە ءتۇسىردى, بۇل سوما زەينەتكەرلىككە شىق­قاندا ايىنا تۋرا 42 500 تەڭگە ۇستەمەاقى الىپ وتىرۋعا مۇمكىندىك بەرەتىن مولشەر ەدى. ءبىزدىڭ جاعدايدا ەڭ تومەنگى شەك شامامەن 30 ميلليون تەڭگە بولۋى كەرەك, دەپ ەسەپتەيدى ول, ويتكەنى بۇل سومانى جيناقتاۋ ادامعا زەينەتكەرلىككە شىق­قاندا ايىنا 85 مىڭ تەڭگە تولەمدى قامتاماسىز ەتەدى.

ونىڭ ايتۋىنشا, زەينەتاقى جۇيەسىنىڭ تيىمدىلىگىن باعالاۋعا جەتكىلىكتى ۋاقىت وتكەن جوق. ونىڭ 25-35 جاسقا دەيىنگى ازاماتتارمەن ينتەگراتسياسى ءالى كۇنگە دەيىن زەرتتەلمەگەن تاقىرىپ. گ.مارچەنكونىڭ ايتۋىنشا, ءبىزدىڭ ەلدە زەينەت جاسىنان كەيىن ءومىردىڭ بارىنا سەنبەي جۇرگەن جاس­تار كوپ. قىسقاسى, ولار 63 جاستان كەيىن دە ءومىر بارىنا سەنبەيدى. 40-45 جاسىندا ءوزى دە سونداي ويدا بولعانىن ايتقان قارجىگەر ەو نەمەسە باتىس ەلدەرىندەگى زەينەتكەرلەردىڭ ەرتەگىگە ۇقسايتىن ومىرىنە قىزىعا قارايتىندار كوپ ەكەنىن قاپەرگە سالىپ ءوتتى. دامىعان ەلدەردە ۇيلەنۋگە شەشىم قابىلداعان جاستار ءبىر-بىرىنەن زەينەتاقى اكتيۆتەرى جايلى مالىمەتتەردى سۇرايتىنى قالىپتى جاعداي. مەملەكەتتىك يدەولوگيانىڭ ءوزى الاڭسىز قارتتىقتىڭ قامىن جاس كەزدەن ويلاۋدى مىندەتتەيدى, جاستار مۇنى قالىپتى جاعداي دەپ تۇسىنەدى. ءبىزدىڭ زەينەتاقى اكتيۆتەرىنىڭ كىرىستىلىگىن 40 %-عا جەتۋىنىڭ ءوزى ۇلكەن جە­تىستىك. ءتىپتى بۇل جەتىستىككە ۇلتتىق بانك, ۇكىمەت پەن جۇمىس بەرۋشىلەر اراسىن­داعى كەلىسسوزدەردىڭ ناتيجەسىندە جەتتىك. ەگەر جاستار جاعى بجزق-داعى اكتيۆ­تەرىنىڭ كىرىستىلىگىن بۇگىننەن باستاپ ويلاسا, 40-45 جاستاعى ازاماتتاردىڭ زەينەت جا­سىنداعى ءومىرى قازىرگى جاعدايدان مۇل­دەم بولەك بولاتىنىنا سەنەمىن», دەپ ءسوزىن تۇيىن­دەدى گ.مارچەنكو.

الماتى