دەگەنمەن قانداي پايدالى ءارى قىزىقتى ءتۇسىرىلىم نەمەسە جازبا بولسىن, ول ادام ومىرىنەن ماڭىزدى ەمەس. سوندىقتان «شيەلەنىس نۇكتەلەرىنە» تابان تىرەگەن ءتىلشى ەڭ الدىمەن ءوزىنىڭ جانە جانىنداعى ادامداردىڭ ءومىرى مەن دەنساۋلىعىن ءبىرىنشى كەزەكتە ويلاۋعا ءتيىس. ول ءۇشىن جۋرناليست نەنى ءبىلۋى كەرەك, قانداي ساقتىق شارالارىن جاساعانى ءجون؟ قىسىلتاياڭ شاققا تاپ كەلگەندە تىعىرىقتان شىعۋ ءۇشىن نە ىستەگەنى دۇرىس؟ قورعانىس مينيسترلىگىنىڭ ۇيىمداستىرۋىمەن قاراعاندى وبلىسىنداعى «سپاسسك» وقۋ-جاتتىعۋ ورتالىعىندا وتكەن «اسكەري ديسكۋرس-2023» سەمينارىندا ءبىز وسى سۇراقتارعا جاۋاپ ىزدەۋگە تىرىستىق.
ءۇش كۇنگە سوزىلعان ديسكۋرس بارىسىندا تاجىريبەلى اسكەري نۇسقاۋشىلار جۋرناليستەرگە ەكسترەمالدى جاعدايلاردا ءوز-ءوزىن ۇستاۋ ەرەجەلەرى, رۇقسات ەتىلەتىن جانە تىيىم سالىنعان امالدار, العاشقى دارىگەرلىك قىزمەت كورسەتۋ, تەرروريزم پسيحولوگياسى بويىنشا تەوريالىق دارىستەر وتكىزىپ, ونى پوليگوندا تاجىريبەلىك ساباقتارمەن پىسىقتادى.
جالپى ءدارىس وقىعان ورتالىق كوممۋنيكاتسيالار قىزمەتىنىڭ مامانى رۋسلان بەكتىڭ ايتۋىنشا, قارۋلى قاقتىعىستار ايماعىنداعى جۋرناليست – بەيبىت تۇرعىنداردىڭ قاتارىنا جاتادى. حالىقارالىق قۇقىق بويىنشا سوعىسىپ جاتقان ەكى تاراپتىڭ تا ولارعا قارسى قارۋ كوزدەۋىنە بولمايدى. دەگەنمەن بۇل تالاپتى ساقتامايتىن جاعدايلار كوپ. اسىرەسە جاعدايدى بارىنشا شيەلەنىستىرۋدى كوزدەيتىن تەرروريستەر ءۇشىن ادام ءومىرىن شىبىن قۇرلى كورمەيدى. وعان الەمنىڭ ءار تۇكپىرىندە سوعىسۋ ءۇشىن ەمەس, حابار تاراتۋ ءۇشىن بارعان تىلشىلەردىڭ وققا ۇشىپ جاتۋى دالەل. سوندىقتان تاۋەكەلگە بەل بۋىپ, تىنىشتىعى بۇزىلعان ولكەگە تابان تىرەگەن جۋرناليستەر بارىنشا ساقتىق امالدارىن جاساپ, ءومىرىن قاتەرگە تىكپەگەنى ءجون.
– سوعىس بولىپ جاتقان جەردە جۋرناليستەردىڭ ءومىرى تولىققاندى قورعالماعانىن ايتا كەتۋ كەرەك. ەڭ باستى تالاپتىڭ ءبىرى – قولعا قارۋ ۇستاماۋ. ءتىپتى جەردە جاتقان قارۋدى كورسە دە, ونى الماعان دۇرىس. سەبەبى قولعا قارۋ العان ساتتەن باستاپ جۋرناليستەر قارسى تاراپ ءۇشىن جاۋعا اينالادى دا, نىساناعا ىلىگەدى, – دەدى رۋسلان بەك.
جۋرناليستەردى قورعاۋ جونىندەگى تاۋەلسىز كوميتەتتىڭ مالىمەتىنشە, وتكەن جىلى قارۋلى قاقتىعىس ايماقتارىندا 67 جۋرناليست وققا ۇشقان. سونىڭ ىشىندە 15 ادام ۋكراينادا كاسىبي مىندەتىن اتقارۋ كەزىندە قازا تاپقانى ايتىلادى. ال لاتىن امەريكاسى جۋرناليستەر ءۇشىن ەڭ قاۋىپتى ايماق بولىپ وتىر. وتكەن جىلى وندا 30 جۋرناليست قايتىس بولىپتى. ولاردىڭ ءبارى قىلمىس الەمى, سىبايلاس جەمقورلىق, كوشە بۇزاقىلارىنىڭ زورلىق-زومبىلىعى جانە ەكولوگيا پروبلەمالارى سەكىلدى تاقىرىپتاردى قوزعاپ جۇرگەن.
سوعىس بولىپ جاتقان جەردە نەمەسە تىنىشتىعى بۇزىلعان ولكەلەردە جۇمىس ىستەيتىن جۋرناليستەر ۇستىنە مىندەتتى تۇردە وق وتكىزبەيتىن بروندى جيلەت كيىپ, «PRESS» دەگەن جازۋدى تاعىنىپ ءجۇرۋى كەرەك. دەگەنمەن سونىڭ وزىندە ولار قاڭعىعان وقتان نەمەسە ابايسىزدا مينا باسىپ كەتىپ, گراناتا مەن بومبانىڭ جارىقشاقتارىنان كوز جۇمۋى نەمەسە جاراقاتتانۋى مۇمكىن. وسىنداي كەزدە ءاربىر ادام وزىنە جانە جانىنداعى جولداستارىنا العاشقى مەديتسينالىق كومەك كورسەتە ءبىلۋى كەرەك.
اسكەري دارىگەر يۆان بويكو سەمينار بارىسىندا جۋرناليستەرگە مايدان دالاسىندا جاراقات العاندا كورسەتىلەتىن مەديتسينالىق كومەك تۇرلەرىن تانىستىردى. ونىڭ ايتۋىنشا, وقيعا بولىپ جاتقان ورىن قاۋىپتىلىگى جاعىنان قىزىل, سارى, جاسىل دەپ ۇشكە بولىنەدى ەكەن. قىزىل ايماق – اتىس بولىپ جاتقان اشىق جەر. ول ەڭ قاۋىپتى ورىن سانالادى. مۇنداي جەردە ءوزىڭ نەمەسە جانىڭداعى سەرىگىڭ جارالانسا, وعان تەك ەڭ باستاپقى مەديتسينالىق كومەكتى جاساپ, قاۋىپسىز ورىنعا جەر باۋىرلاپ سۇيرەپ اكەتۋىڭ كەرەك. ارتىق قيمىل جاساساڭ, ءوزىڭ دە وققا ۇشۋىڭ ابدەن مۇمكىن. ماسەلەن, قان توقتاتۋ ءۇشىن رەزەڭكە بۇراۋمەن (جگۋت) بايلاپ, جارالىنى جەردەن تۇرماعان كۇيى سۇيرەيسىڭ. سارى ايماق – قاۋىپسىزدىگى ورتاشا جەر. ياعني اتىس-شابىس بولىپ جاتسا دا, ءوزىڭ وق تيمەيتىن تاسادا تۇراسىڭ. مۇنداي جاعدايدا وق تيگەن سەرىگىڭە مۇمكىندىگىنشە ەسىن جيعىزىپ, قانىن توقتاتاتىن امال-ارەكەت جاساۋعا مۇمكىندىك بولادى. ماسەلەن, بۇراۋمەن تاڭۋدان بولەك, وق تيگەن جارانىڭ ورنىن داكەمەن وراۋعا مۇمكىندىك بار. دەگەنمەن كەز كەلگەن ساتتە قاڭعىعان وق ءتيىپ كەتۋى دە مۇمكىن ەكەندىگىن ەستەن شىعارماي, بارىنشا ساق ءارى تەز ارەكەت ەتۋىڭ كەرەك. ال جاسىل ايماق – سوعىس قيمىلدارى باسىلعان, ومىرگە قاۋىپسىز جەر. مۇنداي جاعدايدا وزىڭە نەمەسە جولداسىڭا قاجەتتى مەديتسينالىق كومەكتى تولىققاندى كورسەتىپ, تەز ارادا جاقىن ماڭداعى اسكەري گوسپيتالگە جەتكىزۋ قاجەت.
اسكەري دارىگەر يۆان بويكو اياق-قولعا وق تيگەندە بۇراۋمەن بايلاۋدىڭ نەمەسە دەنەنىڭ باسقا بولىگى جاراقاتتانعاندا قان توقتاتۋدىڭ ءبىز بىلمەيتىن قىر-سىرىن تولىعىمەن ايتىپ بەردى. مىسالى, اياققا وق تيسە, جاراقاتتىڭ جوعارعى جاعىنان قاتتى قىسىپ تاڭعان سوڭ, اياقتىڭ تومەنگى جاعىنداعى تامىردى ۇستاپ كورۋىڭ كەرەك. سوندا تامىر سوقپاي تۇرسا, بۇل وق تيگەن جەرگە قان كەلۋى توقتاعانىن بىلدىرەدى. ەگەر ءالى دە تامىر سوعىپ جاتسا, رەزەڭكە بۇراۋ دۇرىس قىسىلماعان دەگەن ءسوز. سودان كەيىن ءاربىر 20 مينۋت سايىن بۇراۋدى ءسال بوساتىپ, اياققا قان جۇگىرتىپ وتىرۋ ماڭىزدى. سەبەبى قان بارماي تۇرعان جەردىڭ جاسۋشالارى ءولىپ كەتپەۋى كەرەك. ەگەر ءولىپ كەتسە, اياقتى كەسۋگە تۋرا كەلەدى. سوندىقتان بۇراۋدى بوساتىڭقىراپ,
5 مينۋتتاي تولىق قان بارۋىنا جاعداي جاساپ, اياقتى ۇستاپ كورەسىڭ. قان جۇگىرىپ, اياق جىلىنعاننان كەيىن رەزەڭكە بۇراۋدى قايتادان قىسىپ بايلايسىڭ. وسىلاي قايتالاپ وتىرعان ءجون. سونىڭ وزىندە دە جارالى ادامدى ءارى كەتكەندە 1 ساعاتتىڭ ىشىندە گوسپيتالگە جەتكىزگەن دۇرىس. ودان كەشىگىپ, مەديتسينالىق كومەك كورسەتىلمەسە, جارالىنىڭ جاعدايى قيىنداپ ءولىپ كەتۋى نەمەسە اياق-قولىن كەسۋگە تۋرا كەلۋى مۇمكىن.
«ادام بويىندا 4-5 ليتر قان بولادى. ەگەر 500 گراممعا دەيىن قان جوعالتسا, ادامنىڭ باسى اينالا باستايدى. ال 1,5 ليتر قان كەتسە, ەستەن تانىپ قالادى. سوندىقتان العاشقى مەديتسينالىق كومەك دەر كەزىندە كورسەتىلۋگە ءتيىس», دەدى اسكەري دارىگەر. ودان بولەك, يۆان بويكو ادامنىڭ ءتىرى نە ءولى ەكەندىگىن ءبىلۋ ءۇشىن تامىر ۇستاپ كورۋ, اۋىزبەن ۇرلەپ تىنىس الدىرۋ جانە جۇرەگى توقتاپ قالعاندا قوس الاقانمەن كەۋدەنى باسىپ كومەك كورسەتۋ جولدارىن ۇيرەتتى.
سەميناردىڭ تەوريالىق بولىگىندەگى ەڭ قىزىقتى وتكەن ءدارىستىڭ ءبىرى – ادام ماڭ دالادا جالعىز قالعان جاعدايدا تىعىرىقتان شىعۋ جانە ءتىرى قالۋ امالدارىن ۇيرەتۋ ساباعى. ماسەلەن, ءسىز ءشول دالادا, ەلسىز ايماقتا قالىپ قويدىڭىز. جانىڭىزدا ەشكىم جوق, ۇيالى بايلانىس جوق, تاماعىڭىز تاۋسىلدى, اينالادا جاۋلاردان بولەك جابايى اڭدار كەزدەسىپ قالۋى ابدەن مۇمكىن. نە ىستەيسىز؟ قانداي امال جاسايسىز؟ مامانداردىڭ ايتۋىنشا, ادام تاماقسىز 2 اپتاعا دەيىن شىدايدى, ال سۋسىز 2-3 كۇننەن ارتىق جۇرە المايدى. اسىرەسە ىستىق ايماقتاردا بولسا, شولدەن ادامنىڭ ەستەن تانۋى ابدەن مۇمكىن. سوندىقتان ارنايى ماماندار جۋرناليستەرگە وزەن-كولدىڭ لاي سۋىن ءسۇزىپ, تازارتىپ الۋ, تاڭعى شىقتان سۋ جيناۋ تاسىلدەرىن كورسەتتى. ودان بولەك, وتتى قالاي تۇتاتۋ, قانداي شوپتەردى جەۋ, قىستى كۇنى تۇندە جاتۋ ءۇشىن ومبى قاردى قازىپ ۇڭگىر جاساۋ, ت.ب. ەڭ قاجەتتى قاراپايىم امالداردى ءتۇسىندىردى.
«ادام ماڭ دالادا قالىپ, قارنى اشقاندا جەۋگە جارامدى شوپپەن قورەكتەنۋىنە بولادى. ول ءۇشىن ەڭ الدىمەن ءشوپتى كىشكەنە جەپ, جارتى ساعاتتاي كۇتۋى كەرەك. ەگەر جۇرەگى اينىپ, باسى اينالىپ, تەرىس اسەرى بايقالماسا, وندا جەۋگە جارامدى. بىراق سونىڭ وزىندە ءبارىن بىردەن ەمەس, ءبولىپ-ءبولىپ, از-ازدان جەۋ كەرەك. وسىلاي ىستەسە ادام ۋلانىپ قالمايدى. ال سۋعا كەلسەك, قاراپايىم كيىمنىڭ ءوزى سۇزگى رەتىندە قولدانۋعا جارامدى. ول سۋدى تولىق تازارتپاسا دا, ىشۋگە بولادى», دەيدى اسكەري نۇسقاۋشىلار.
سەميناردىڭ تاجىريبەلىك بولىگىندە جۋرناليستەر پوليگون دالاسىندا شىنايى وقيعاعا بارىنشا جاقىنداتىلعان تەرروريستەر شابۋىلىنا تاپ بولىپ, مينالانعان جانە اتىس بولىپ جاتقان قاۋىپتى ايماقتان شىعۋ وپەراتسياسىنان ءوتتى. اسكەري كولىكپەن كەلە جاتقان ءبىزدى الدىمەن تەرروريستەر اتقىلاي باستادى. ۇستىمىزدە 10 كەلىلىك بروندى جيلەت, باسىمىزدا «PRESS» دەگەن جازۋى بار اسكەري كاسكا. اتىس باستالعاندا الدىمەن اسكەري كولىكتەن دالاعا شىعىپ, جەرگە ەتبەتىمىزبەن جاتا قالدىق. كەيىن الدىمىزداعى بارلاۋشىنىڭ ارتىنان جۇگىرە وتىرىپ, مينا قۇرىلعان قاۋىپتى جولدان ءوتىپ, ت-72 تانكىسىن قالقان قىلىپ, دىتتەگەن جەرىمىزگە جەتتىك. ورتا جولدا جاراقات العان سەرىكتەرىمىزگە العاشقى مەديتسينالىق كومەك كورسەتىپ, جارالارىن تاڭىپ, كەيبىرىن قاۋىپسىز ورىنعا كوتەرىپ اپارۋعا تۋرا كەلدى. مۇنىڭ ءبارى قويىلىم ەكەنىن ءبىلىپ تۇرساڭ دا, جان-جاعىڭدا بومبا جارىلىپ, ۇزدىكسىز اتىس ءجۇرىپ جاتقاندا ءوزىڭ ءبىلىپ تۇرعان امالداردى دا ورىنداۋ الدەقايدا قيىنعا سوعادى ەكەن.
پوليگونداعى ساباقتار قىزعان شاقتا قورعانىس ءمينيسترىنىڭ ورىنباسارى, گەنەرال-لەيتەنانت سۇلتان كامالەتدينوۆ سەمينارعا قاتىسۋشىلارمەن كەزدەسىپ, سۇراقتارىنا جاۋاپ بەردى.
– سەميناردىڭ باستى ماقساتى – قيىن ساتتە ءوز ءومىرىڭدى قورعاۋعا ۇيرەتۋ جانە ۇرىس ءىس-قيمىلدارى ءجۇرىپ جاتقان ايماقتاردا اينالاڭىزداعى ادامداردى امان الىپ قالۋعا كومەكتەسۋ, – دەپ اتاپ ءوتتى قورعانىس ءمينيسترىنىڭ ورىنباسارى. – ەلدى اسكەر ومىرىنەن حاباردار ەتىپ, ارميا جايلى جاعىمدى پىكىر قالىپتاستىرۋدا سىزدەر اتقاراتىن جۇمىستىڭ ماڭىزى زور. سەبەبى قوعامدىق پىكىردىڭ قالىپتاسۋىنا جۋرناليستەردىڭ جۇمىسى اسەر ەتەدى. ءار حابارلاما اقپارات كوزى ءھام قۋاتتى اقپاراتتىق قارۋ رەتىندە قىزمەت ەتەدى.
گەنەرال-لەيتەنانت سۇلتان كامالەتدينوۆ اسكەري ديسكۋرسقا قاتىسۋ جۋرناليسكە اسكەري قىزمەتشىلەردىڭ كۇندەلىكتى تىنىس-تىرشىلىگىمەن جاقىنىراق تانىسۋعا مۇمكىندىك بەرەتىنىن ايتتى. «بۇل ءىس-شارا اسكەري ۆەدومستۆونى اناعۇرلىم اشىق ەتەدى. قازاق اسكەرىنىڭ بەدەلىن جانە وعان دەگەن سەنىمىن ارتتىرۋعا ىقپال جاسايدى, وتانعا ادال قىزمەت ەتۋگە دايىن ازاماتتاردى قارۋلى كۇشتەر قاتارىنا شاقىرۋعا مۇمكىندىك جاسايدى», دەدى ول. قورعانىس ءمينيسترىنىڭ ورىنباسارى سەمينار سوڭىندا قاتىسۋشىلارعا كۋرستى اياقتاعانى تۋرالى سەرتيفيكاتتار مەن ەستەلىك سىيلىقتار تابىس ەتتى.
ايتا كەتسەك, مۇنداي ەكسترەمالدى جۋرناليستيكا كۋرسى بيىل جەتىنشى مارتە ۇيىمداستىرىلىپ وتىر. العاشقى جيىن 2015 جىلى وتكەن بولاتىن. وسى جىلدار ىشىندە جەتەكشى رەسپۋبليكالىق تەلەارنالاردىڭ, اقپاراتتىق اگەنتتىكتەردىڭ جانە باسپا باسىلىمدارىنىڭ 100-دەن استام وكىلى قاتىسىپ, اسكەري ءومىردىڭ قىر-سىرىمەن تانىسقان.
– قورعانىس مينيسترلىگى ۇيىمداستىرعان اسكەري ديسكۋرسقا العاش رەت قاتىسىپ وتىرمىن جانە وسى سەميناردىڭ ارقاسىندا قارۋلى قاقتىعىستار ايماقتارىندا جۇمىس ىستەۋ تۋرالى باعا جەتپەس ءبىلىم الدىم. سونىمەن قاتار مۇندا باسقا رەداكتسيالارداعى ارىپتەستەرمەن تانىستىم, كوپ دوس تاپتىم. بولاشاقتا دا جۋرناليستەرگە ارنالعان وسىنداي ءىس-شارالاردىڭ وتكىزىلگەنىن قالايمىن, – دەپ العان اسەرىمەن ءبولىستى «Qazaqstan» تەلەارناسى «اقساۋىت» اسكەري-پاتريوتتىق باعدارلاماسىنىڭ جۇرگىزۋشىسى مەرەي قاناپيانوۆ.
سەمينارعا تەك ەر ازاماتتار عانا ەمەس, قىزداردىڭ دا قاتىسقانىن ايتا كەتۋ كەرەك. ولار دا جىگىتتەرمەن بىرگە ەكسترەمالدى جاعدايلارداعى قيىندىقتاردى فيزيكالىق جاعىنان دا, پسيحولوگيالىق تۇرعىدان دا كوتەرە ءبىلىپ, كەز كەلگەن توتەنشە جاعدايعا دايىن ەكەندىكتەرىن كورسەتتى. ءيا, مانشۇك پەن ءاليالار شىققان ەلدىڭ ءاربىر ازاماتى ەل قورعاۋعا, قيىندىقتى قايمىقپاي كوتەرۋگە دايىن بولعانى دۇرىس.
