زاڭ سالاسىنىڭ ارداگەرى 83 جاستاعى ايشاگۇل كۇزەمباەۆانىڭ اكەسى ادىلبەك كۇزەمباەۆ 1941 جىلى مايدانعا اتتانىپ, حابار-وشارسىز كەتكەندەردىڭ ءبىرى. اكەسى سوعىسقا كەتكەندە ايشاگۇل ءبىر جاستا بولعان ەكەن. اناسى اقجارقىن اكەسى تۋرالى ۇنەمى اڭگىمە قوزعاپ, جىلى ەستەلىكتەرىمەن ءبولىسىپ وتىراتىن.
– بالا قيالىنا سالىنىپ, اكەشىمنىڭ بەينەسىن ەلەستەتىپ, سوعىستان ورالعان ءساتتى ءجيى ارماندايتىنمىن. بىرەۋلەردىڭ «قاسىنا وزگە ۇلتتىڭ ايەلىن ەرتىپ, مايداننان ەۋروپا جاققا تارتقان بولار», «فاشيست قولىنان قازا تاپقان بولار» دەگەن سوزدەرىن ءجيى ەستىسەم دە, «جوق, اكەم ءتىرى» دەگەن ءۇمىت جەتىمدىكتىڭ ازابىن ءسال بولسا دا تىنىشتاندىراتىن. كەيىن كىشى ءىنىم بەگالىعا دا «اكەمىز باتىر» دەپ ماقتانىشپەن ايتاتىن ەدىم, – دەيدى ايشاگۇل اپا.
1977 جىلى ا.كۇزەمباەۆا قارماقشى اۋدانىنا سۋديا بولىپ تاعايىندالادى. 1982 جىلى اناسى اۋىر دەرتكە شالدىعىپ, بىلىكتى سۋدياعا قايتادان قىزىلورداعا ورالۋعا تۋرا كەلەدى. قالاعا كەلگەننەن كەيىن ول سوت سالاسىنان ادۆوكاتۋراعا اۋىسادى.
– انامنىڭ سىرقاتتانىپ جاتقانىن كورگەننەن بولار, اكەم تۋرالى ويلار ءجيى مازالاي باستادى. انام كوزى تىرىسىندە اكەم جايىندا حابار السا دەگەن نيەت ارەكەتكە جەتەلەدى. وسىلايشا, ىزدەستىرۋ جۇمىستارىن جانداندىرىپ, ءبىراز كەدەرگىگە دە كەزىكتىم. ايتەۋىر, جىلدار بويى كۇتكەن حابار كەلدى. وندا: «1941 جىلى مايدانعا شاقىرىلعان ادىلبەك كۇزەمباەۆ اتقىشتار پولكىندە بولعان. 1944 جىلى جاۋ قولىنان قازا تاپقان» دەلىنگەن. وكىنىشتى, بىراق شىندىعىن بىلدىك, جىلدار بويى مازالاعان ماسەلەنىڭ تۇبىنە جەتتىك. كوپ ۇزاماي, 1984 جىلى انام دا اۋىر دەرتتەن كوز جۇمدى, – دەپ كۇرسىندى ا.كۇزەمباەۆا.
جەڭىستىڭ 50 جىلدىعى قارساڭىندا جارىق كورگەن «بوزداقتار» كىتابىنا ادىلبەك كۇزەمباەۆ تۋرالى تىڭ دەرەكتەر جاريالاندى. قىزى ايشاگۇل بۇل دەرەكتەردى رەسەي فەدەراتسياسىنىڭ ورتالىق مۇراعاتىنان تاپقان. وندا قازاق جاۋىنگەرى ادىلبەك كۇزەمباەۆتىڭ 479-اتقىشتار پولكىنىڭ كومانديرى, كەڭەس وداعىنىڭ باتىرى, اعا لەيتەنانت ا.پ.ەگوروۆتىڭ قاراماعىنداعى 149-اتقىشتار ديۆيزياسىنىڭ قۇرامىندا بولعانى جازىلعان. بۇل ديۆيزيا 1939 جىلى قىركۇيەكتە رەسەيدىڭ وستروگوجسك قالاسىنداعى ورەل اسكەري وكرۋگىندە 19-شى ۆورونەج اتقىشتار ديۆيزياسىنىڭ 57-اتقىشتار پولكى نەگىزىندە قۇرىلعان. جەكە قۇرامدا رەسەي, قازاقستان, ۋكراينا, بەلورۋسسيا, گرۋزيا مەن ازەربايجاننان اسكەرگە شاقىرىلعان جاۋىنگەرلەر بولعان. 1941 جىلدىڭ مامىر ايىندا ديۆيزيا كوروتوياك ورمانىنداعى جازعى لاگەرلەردە بولادى. 1 ماۋسىمدا باستالعان وقۋ-جاتتىعۋ جيىندارى اياسىندا قۇرامعا تاعى 6 مىڭ ادام قوسىلادى, ولاردىڭ قاتارىندا ادىلبەك كۇزەمباەۆ تا بار ەدى. 1943 جىلدىڭ باسىندا ديۆيزيا ورەل باعىتىنداعى شايقاستارعا قاتىسىپ, دميتروۆسك-ورلوۆسكي قالاسى ءۇشىن ۇرىس جۇرگىزگەن. ودان بولەك اتقىشتار ديۆيزياسى كۋرسك شايقاسىنا قاتىسىپ, كەسكىلەسكەن سوعىستا امان قالعان. 1943 جىلدىڭ كۇزىندە ديۆيزيا چەرنيگوۆ-پريپيات وپەراتسياسىن دا ءساتتى وتكىزەدى. ال قازاق جاۋىنگەرى ادىلبەك كۇزەمباەۆ 1944 جىلى جيتومير-بەرديچەۆ شابۋىلى كەزىندە جاۋ قولىنان قازا تاپقان.
ەندىگى ماقسات – جاۋىنگەردىڭ قايدا جەرلەنگەنىن ءبىلۋ ەدى. بىراق ول كەزدە دە مايدان شەبىندە كوز جۇمعان جاۋىنگەرلەر تۋرالى اقپارات تىم از بولاتىن. ءساتى ءتۇسىپ, ايشاگۇل اپانىڭ ۇلكەن قىزى باتىرلىقپەن قازا تاپقان اتاسىنىڭ ەسىمىن ينتەرنەتتەن تاۋىپ الدى. شاعىن اقپاراتتا: «زاحورونەن ۆ براتسكوي موگيلە جيتوميرسكوي وبلاستي نا ۋكراينە» دەلىنگەن. اكەسى جەرلەنگەن جەردەن تۋعان اۋىلىنا ءبىر ۋىس توپىراق اكەلىنىپ, تاسى ورناتىلسا باتىردىڭ جەڭىس جولىنداعى ەرەن ەڭبەگى مەن ەسىمىن كەلەر ۇرپاق ۇمىتپاس ەدى. وسى مىندەتتى ورىنداۋدى ماقسات تۇتقان جاۋىنگەر ۇرپاعى ۋكرايناعا بارىپ, «باۋىرلاستار زيراتىنان» ەلىنە ءبىر ۋىس توپىراق اكەلىپ, جەرلەنگەن جەرىنە تۋعان جەرىنىڭ توپىراعىن اپارادى.
پەرزەنتتىك پارىزىن ورىنداۋ ماقساتىندا 2021 جىلدىڭ 22 قاراشاسىندا ايشاگۇل ادىلبەكقىزى قىزى ءلايلانى ەرتىپ, ۋكرايناعا اتتانادى. سول جەردە مالينوۆسكي اۋدانى يوسيفكا سەلوسىنىڭ باسشىلارى قازاق جاۋىنگەرىنىڭ ۇرپاعىن ءسان-سالتاناتىمەن قارسى الىپ, اتقىشتار ديۆيزياسىنىڭ جاۋىنگەرلەرى جەرلەنگەن «باۋىرلاستار زيراتىنىڭ» مەموريالىنا الىپ بارادى. ادىلبەك كۇزەمباەۆ 479-اتقىشتار پولكىنىڭ باسشىسى, كەڭەس وداعىنىڭ باتىرى, اعا لەيتەنانت ا.پ.ەگوروۆتىڭ قاراماعىنداعى 149-اتقىشتار ديۆيزياسىنىڭ قۇرامىنداعى 142 جاۋىنگەرمەن بىرگە جەرلەنىپتى. وسىلايشا, ايشاگۇل كۇزەمباەۆا 81 جاستا اكەسىنىڭ باسىنا بارىپ, مۇڭ-شەرىن تارقاتىپ ەلگە ورالعان.
وبلىستىق جانە قالالىق كوميسسارياتقا, اكىمدىككە بارىپ, بولعان وقيعانىڭ انىق-قانىعىن بايانداپ, وسكەلەڭ ۇرپاق ساناسىنا قازاق باتىرلارىنا دەگەن قۇرمەت, ماقتانىش, سۇيىسپەنشىلىك سەزىمىن ۇيالاتىپ, ۇلتتىق رۋحتى ءسىڭىرتۋ جولىندا ادىلبەك كۇزەمباەۆتىڭ زيراتىنان ارنايى اكەلىنگەن قارا توپىراقتى «ماڭگىلىك الاۋ» الاڭىنا ورنالاستىرىپ, تولىق ەسىمىن تاسقا قاشاپ جازۋدى, سونداي-اق قىزىلوردا قالاسىنداعى قاراتوعاي ەلدى مەكەنىندە جاۋىنگەردىڭ قۇرمەتىنە كوشە اتاۋىن بەرۋدى سۇرادى.
– ءاربىر ولكەنىڭ حالقىنا سۋىقتا پانا, ىستىقتا سايا بولعان, ەسىمدەرى ەل ەسىندە ساقتالعان ءبىرتۋار پەرزەنتتەرى بار. وسىنىڭ ءبارىن جاس ۇرپاق ءبىلىپ وسۋگە ءتيىس. بەيبىتشىلىك ءۇشىن جانىن بەرگەن ەرلەردىڭ ەسىمى ۇلىقتالىپ, جاستارعا ۇلگى ەتىلسە, وسى ءوتىنىشىم ورىندالسا مەنىڭ دە اتا-انا الدىنداعى پەرزەنتتىك بورىشىم وتەلەر ەدى, – دەيدى باتىردىڭ قىزى.
