حالىقتىڭ ساۋلىعى, تابيعاتتىڭ تازالىعى ماڭىزدى

مەديتسيناداعى ماڭىزدى شارالار

دەنساۋلىق ساقتاۋ ءمينيسترى اجار عينيات بايانداماسىندا رەسپۋبليكا بويىنشا مساك اياسىندا 5 617 نىسان مەديتسينالىق كومەك كورسەتەتىنىن ايتتى. ولارعا مەديتسينالىق پۋنكتتەگىلەر, دارى­گەرلىك امبۋلاتوريالار, ەمحانالار, فەلدشەرلىك-اكۋ­شەر­لىك پۋنكتتەگىلەر ت. ب. جاتادى. دەنساۋلىق ساقتاۋ سالاسىنداعى وسى بۋىننىڭ جۇمىسى اۋماق بو­يىنشا قولجەتىمدىلىكتى قام­تاماسىز ەتە وتىرىپ, وتباسىلىق قىزمەت كور­سەتۋ قاعيداتىنا قۇ­رىل­عان. ول ءۇشىن ۋچاسكەلىك مۋل­تي­ديستسيپلينارلىق كوماندالار قۇرىلىپ, وعان ۋچاسكەلىك دارىگەر, ءۇش ورتا مەديتسينا قىز­مەتكەرى, الەۋمەتتىك قىزمەتكەر جانە پسيحولوگ كىرەدى.

كەيىنگى ءۇش جىلدا مەملەكەت مساك-تى نىعايتۋ بويىنشا بىرقاتار شارانى ىسكە اسىردى. ماسەلەن, امبۋلاتوريالىق دەڭ­گەيدە قارجىلاندىرۋ ءوستى, كون­سۋل­تاتسيالىق-دياگنوستي­كالىق كومەكپەن قامتۋ 7 ەسەگە, قىمبات كت قىزمەتتەرىنىڭ قولجەتىمدىلىگى 9 ەسەگە, مرت قولجەتىمدىلىگى 6 ەسەگە ۇلعايدى. ءنورماتيۆى قايتا قارالدى. اتاپ ايتقاندا, كەمىندە 500 ادام تۇراتىن اۋىلداردا مەديتسينا قىزمەتكەرلەرىنىڭ سانى ءبىر ادامنان ۇشكە دەيىن كوبەي­دى. مەدبيكەلەردىڭ قابىلداۋ فۋنك­تسيا­­­لارى كەڭەيتىلدى. ونكولو­گيا­لىق اۋرۋعا كۇدىگى بار پاتسيەنتتەر ءۇشىن «جاسىل ءدالىز» اياسىندا مساك ۇيىمدارىندا تەكسەرۋدەن ءوتۋ جەدەلدەتىلدى.

بۇلارمەن بىرگە مساك-تى امبۋ­لاتوريالىق ءدارى-دارمەكپەن قام­تاماسىز ەتۋ ۇلعايدى. 2019 جىلى 48 اۋرۋعا قارسى ءدارى-دار­مەك ساتىپ الىنسا, 2023 جىلى بۇل ءتىزىم 126-عا دەيىن كەڭەيتىلىپ, شا­مامەن 4 ميلليون ادامدى قام­تىدى. بالالار مەن اۋىل تۇر­عىندارى اراسىندا اۋرۋلاردى ەرتە انىقتاۋ كۇشەيتىلدى. وعان قوسا دەنساۋلىق ساقتاۋدى تسيفر­لاندىرۋ, كولىك مەديتسيناسىن دامىتۋ, بىلىكتى مامانداردى دايار­لاۋ ت. ب. بويىنشا جۇمىستار جۇر­گىزىلىپ جاتىر.

مينيستر بيىلدان باستاپ «اۋىل­دىق دەنساۋلىق ساق­تاۋدى جاڭ­عىرتۋ» قاناتقاقتى ۇلت­­تىق جوباسى ىسكە اسىرىلىپ جاتقانىن, ونىڭ اياسىندا 2025 جىلدىڭ سوڭى­نا دەيىن 655 مساك نىسانىن سالۋ, 32 كوپبەيىن­دى ورتالىق اۋداندىق اۋرۋحانا­نى جاڭعىرتۋ جانە اۋىل­دىق جەر­لەر­دەگى دەنساۋلىق ساقتاۋ سالاسى ءۇشىن كەمىندە 1 100 مەديتسينا قىزمەتكەرىن دايارلاۋ جوسپارلانىپ وتىرعانىن ايتتى.

پرەمەر-مينيستر كەيىنگى جىل­دارى مەديتسينالىق كومەك­تىڭ قول­جەتىمدىلىگى جاقسارىپ كەلە جات­قانىن ايتتى. ماسەلەن, تەگىن ءدارى-دارمەكپەن قامتاما­سىز ەتىلەتىن اۋرۋلاردىڭ تىزبەسى ەداۋىر كەڭەيدى. وڭالتۋ قىزمەتتەرى دە قول­جەتىمدى بولا ءتۇستى. امبۋ­لا­تو­ريالىق-ەمحانالىق كومەكتى قار­جىلاندىرۋ كولەمى وسۋدە. جا­ڭادان دەنساۋلىق ساقتاۋ وبەك­تىلەرى ىسكە قوسىلىپ جاتىر. بۇل بىلىكتى مەديتسينالىق كومەككە مۇقتاج اۋىل تۇرعىنى ءۇشىن اسا وزەكتى.

«بىراق ماسەلەلەر ءالى دە بار. مىسالى, حالىق كەيبىر ماماندارعا قارالۋ ءۇشىن ۇزىن-سونار كەزەككە تۇرۋ­عا, مەديتسينالىق جابدىق­تار­دىڭ جەتكىلىكسىز ەكەنىنە شاعىم­دانادى. ءتۇرلى اۋرۋلار بويىنشا ەسەپتە تۇرعانداردى دارىمەن قام­تاماسىز ەتۋدە دە ماسەلەلەر بار. اكىمدىكتەر العاشقى مەدي­تسي­نالىق-سانيتارلىق كومەك­تىڭ قولجەتىمدىلىگى مەن ساپاسىن قام­تاماسىز ەتۋگە جاۋاپ­كەر­شى­لىكپەن قاراۋعا ءتيىس. «اۋىلدىق دەنساۋلىق ساقتاۋدى جاڭعىرتۋ» جوباسىن جاۋاپكەرشىلىكپەن ىسكە اسىرۋ كەرەك», دەدى ءا.سمايىلوۆ.

سونداي-اق ول مەديتسينالىق كومەك ادامداردىڭ مەكەن-جايىنا قاراي جاقىن جەردە كورسەتىلۋى ءتيىس ەكەنىن, مەديتسينالىق ۇيىم­دار­دىڭ ءبىرىنشى باسشىلارى مەنەدجمەنت ساپاسىن ارتتىرۋعا كوڭىل ءبولۋى كەرەك ەكەنىن ەسكەرتتى.

«كەيدە باسقارۋ مەن ۇيلەستىرۋ جۇ­مىس­تارىنىڭ كەمشىلىگىنە باي­لانىستى ادامدار قاجەتتى ەمدى نەمەسە ءدارىنى ۋاقىتىندا الا الماي قالادى. دەنساۋلىق ساق­تاۋ مينيسترلىگى اكىمدىكتەرمەن بىر­لەسىپ, وسى ماسەلەلەر بويىنشا جۇ­يەلى جۇمىستى جالعاستىرۋى قاجەت», دەدى پرەمەر-مينيستر.

ءتيىستى كادرلارمەن, ءبىرىنشى كەزەكتە اسا قاجەت ماماندارمەن قامتاماسىز ەتۋ ءۇشىن مەديتسينالىق ۋنيۆەرسيتەتتەر جانە كوللەدج تۇلەكتەرىمەن بىرگە تاجىريبەلى مامانداردى دا وڭىرلەردە, اسىرەسە اۋىلدىق جەرلەردە جۇمىس ىستەۋگە ىنتالاندىرۋدىڭ جاڭا ادىستەرىن ەنگىزۋ كەرەك. مۇنىمەن بىرگە ول دەنساۋلىق ساقتاۋ وبەكتىلەرىن مەديتسينالىق جابدىقتارمەن قامتاماسىز ەتۋ كورسەتكىشى 84%-دى قۇرايتىنىن ايتتى. ولاردىڭ جارتىسىنان كوبى توزعان. وسىعان وراي العاشقى مەديتسينالىق-سانيتارلىق كومەك وبەكتىلەرىن قولدانىستاعى نورماتيۆتەرگە سايكەس جابدىقتاۋ قاجەت.

پرەمەر-مينيستر دەنساۋلىق ساقتاۋ سالاسىن تسيفرلاندىرۋ جۇ­مىستارىن كۇشەيتۋدىڭ ما­ڭى­زىن اتاپ ءوتتى. العاشقى مەدي­تسي­نالىق-سانيتارلىق كومەك وبەك­تىلەرىنە ەرەكشە كوڭىل ءبولۋ قاجەت. اتاپ ايتقاندا, اۋداندىق دەڭ­گەيدەن تومەن دەنساۋلىق ساق­تاۋ ۇيىمدارىن جوعارى جىلدام­دىقتى ينتەرنەتكە قوسۋ پروتسەسىن تەزدەتكەن ابزال.

«قاجەتتى كونسۋلتاتسيانى جەدەل الۋ ءۇشىن تەلەمەديتسينا مەن قاشىقتان قىزمەت كورسەتۋدى اۋىلدارعا دەيىن جەتكىزۋ قاجەت. اتالعان شارالار تۇرعىلىقتى جەرى بويىنشا مەديتسينالىق قىزمەتتەردىڭ قولجەتىمدى بولۋىن قامتاماسىز ەتۋ تۋرالى مەملەكەت باسشىسىنىڭ تاپسىرماسىن ىسكە اسىرۋعا مۇمكىندىك بەرەدى», دەپ تۇيىندەدى ۇكىمەت باسشىسى.

قوقىس پوليگونى قايتسە رەتتەلەدى؟

ەكولوگيا جانە تابيعي رەسۋرس­تار ءمينيسترى ەرلان نىسانباەۆ وتكەن جىلدىڭ قورىتىندىسىنا ساي­كەس عارىشتىق مونيتورينگ كومەگىمەن انىقتالعان ستي­حيا­لىق قوقىس ۇيىندىلەرىنىڭ 77%-ى جويىلعانىن باياندادى. قوقىس ورىندارىنىڭ ەڭ كوپ سانى اقمولا وبلىسى بويىنشا – 830 (ونىڭ 88%-ى جويىلدى) جانە قارا­عاندى وبلىسىندا – 745 (ونىڭ 99%-ى جويىلدى). قوقىس ورىن­دارىن جويۋ جۇمىستارى اباي (10%), ۇلى­تاۋ (15%) وبلىس­تارىندا جانە استانا (52%) قالاسىندا نا­شار جۇرگىزىلىپ جاتىر. وسى جىل­­دىڭ مامىر ايىنان بەرى 5 578 قو­قىس ورنى انىقتالىپ, ونىڭ نەبارى 50%-ى جويىلعان.

ستيحيالى قوقىس ۇيىندىلەرى پايدا بولۋىنىڭ الدىن الۋ ءۇشىن قالدىقتاردى باسقارۋ سالاسىنداعى كاسىپكەرلىك سۋبەكتىلەرىنە زاڭ­نامالىق دەڭگەيدە ليتسەنزيا­لاۋ مەن حابارلاما ءتارتىبى ەن­گى­زىلگەن. فراكتسيالار بويىنشا قالدىقتاردى بولەك جيناۋ مىن­دەتى قوسىلدى, قالدىقتارمەن جۇ­مىس ىستەۋ تالاپتارىن بۇزعانى ءۇشىن ايىپپۇل كولەمى وسكەن. زاڭ­سىز قالدىقتاردى تاسىمالداۋ فاكتى­لەرىن انىقتاۋ ماقساتىندا ۆە­دومستۆوارالىق ءموبيلدى توپتار رەيدتەر جۇرگىزەدى. 2023 جىلى 63 مىڭعا جۋىق اكىمشىلىك قۇقىق بۇزۋشىلىق تىركەلىپتى. قازىر GPS داتچيكتەردىڭ كومەگىمەن قوقىس شىعاراتىن تەحنيكانىڭ قوزعا­لىسىن باقىلاۋدىڭ اقپاراتتىق جۇيەسى سىناقتان ءوتىپ جاتىر. كەلەسى جىلى ونى ونەركاسىپتىك پايدا­لانۋعا بەرۋ جوسپارلانىپ وتىر. ماسەلەن, شىمكەنت قالاسى بويىنشا قاناتقاقتى جوبا ىسكە اسىرىلدى. سونىڭ ارقا­سىندا ناق­تى ۋاقىت رەجىمىندە 42 قوقىس شى­عاراتىن كولىكتىڭ قالدىق­تار­دى جيناۋ ورنىنان ونى قوقىس الاڭىنا اپارعانعا دەيىنگى قوزعالىسىن باقى­لاۋعا بولادى. ەكولوگيا مي­نيسترلىگى ەلدى مەكەندەردى عارىش­تىق مونيتورينگپەن قامتۋدى ارتتىرۋ, قۇرىلىس قالدىقتارىنىڭ قوزعا­لى­سىنا باقىلاۋدى كۇشەيتۋ جانە ولار­دى قايتا كادەگە جارا­تۋ­دىڭ ۇلت­تىق ستاندارتتارىن ەنگىزۋ ما­سە­لەلەرىن پىسىقتاپ جاتىر ەكەن.

پرەمەر-مينيستر ماڭعىستاۋ وبلىسىندا رۇقسات ەتىلمەگەن ۇيىن­دىلەردى جويۋدىڭ ەڭ تومەن كور­سەتكىشى بايقالعانىن اتاپ ءوتتى. بۇل كورسەتكىشتە انتيرەيتينگ بو­يىنشا دا اباي اۋدانى كوش باستاپ تۇر. ءوڭىر اكىمدەرى نۇرلان نوعاەۆ پەن نۇرلان ۇرانحاەۆ اتقارىلىپ جاتقان جۇمىستارعا قاتىستى تۇسى­نىكتەمە بەردى. وتىرىستا ەلوردا اكىمى جەڭىس قاسىمبەك تە بايانداما جاسادى.

ۇكىمەت باسشىسى ايتقانداي قالدىقتاردىڭ جيناقتالىپ قالۋى جانە ستيحيالى قوقىستاردىڭ پايدا بولۋى وزەكتى ەكولوگيالىق پروبلەمالاردىڭ بىرىنە اينالىپ وتىر. جاعدايدى جاقسارتۋ ءۇشىن الەمنىڭ كوپتەگەن ەلى قال­دىقتاردى قايتا وڭدەپ, كادەگە جاراتۋ جۇمىستارىن جۇرگىزىپ كەلەدى.

ء«تيىستى ينفراقۇرىلىم جاسالىپ, حالىقتىڭ قالدىقتارمەن جۇمىس ىستەۋ مادەنيەتى قالىپ­تاس­قان. بۇل ەۋروپا ەلدەرىنە قال­­دىق­تاردى وڭدەۋ كورسەتكىشىن 50%-عا جەتكىزۋگە مۇمكىندىك بەردى. بۇگىن­دە شۆەتسيا ەلى تۇرمىستىق قال­دىق­تاردىڭ 99%-ىن قايتا وڭ­دەپ, پايداعا جاراتىپ وتىر. جىل سايىن ەلىمىزدە 4,5 ملن توننادان استام قاتتى تۇرمىستىق قال­دىقتار پايدا بولادى», دەدى ءا.سمايىلوۆ.

ونىڭ ايتۋىنشا, مىڭداعان ستيحيالى قوقىس پوليگوندارى جاعدايدى قيىنداتىپ وتىر. جال­پى اكىمدىكتەر ولاردى جويۋ ءۇشىن قوماقتى بيۋدجەت قاراجاتىن بو­لەدى. قالدىقتاردى زاڭسىز تاسىمالداۋ جانە جيناقتاۋ فاكتىلەرىن انىقتاۋعا ارنالعان رەيدتىك ءىس-شارالار جۇرگىزىلەدى. پرەمەر-مينيستر قالدىقتاردى باسقارۋ سالاسىندا اتقارىلىپ جاتقان شارالار جەتكىلىكسىز ەكەنىن اتاپ ءوتتى. ول قازىرگى زامانعى قوقىس وڭدەۋ زاۋىتتارىن ىسكە قوسۋ جوسپار­لارى ءالى ىسكە اسىرىلماعانىن جانە اۋىلدارداعى جاعداي بۇدان دا كۇردەلى ەكەنىن ايتتى.

«وسى جىلدىڭ ناۋرىز-قىر­كۇيەك ايلارىنىڭ ارالىعىن­دا عانا 5,5 مىڭ رۇقسات ەتىل­مەگەن جەرلەردەگى قوقىس ورىن­دارى تا­بىلدى. بۇل رەتتە, اكىم­شى­لىك ايىپپۇل سالۋ جاعداي­دى جاق­سارتپاي وتىر. ياعني, قوقىس­­تى پوليگونعا اپارىپ تاستا­عان­نان گورى, ايىپپۇل تولەي سال­عان ءتيىمدى بولىپ تۇر. مۇن­داي ءتا­سىل­دى وزگەرتۋ كەرەك. قالدىق­تار­مەن جۇمىس ىستەۋدىڭ جانە ونى كادەگە جاراتۋدىڭ ناقتى جۇ­يەسىن قالىپتاستىرۋ قاجەت», دەدى ءا.سمايىلوۆ. ءسوي­تىپ, قۇ­رىلىس قالدىقتارىنا ارنال­عان پوليگونداردىڭ بار ەكەنى­نەن تۇرعىنداردى حاباردار ەتۋ, سونداي-اق قالدىقتاردى بولەك جي­ناۋدى, ولاردى ودان ءارى سۇ­رىپتاۋدى, قايتا وڭدەۋدى جانە كادەگە جاراتۋدى بەلسەندى ەنگىزۋ قاجەتتىگىن ايتتى.

«ساراپشىلاردىڭ پىكىرىن­شە, ەلىمىزدە قوقىس پوليگوندارىن ۇيىمداستىرۋ ىسىندەگى باس­تى ماسەلەلەردىڭ ءبىرى تاريفتەر مەن تالاپتارعا جانە زاڭدىق نور­مالارعا بايلانىستى. ولار اسىرەسە, شاعىن ەلدى مەكەندەردە ەرتەدەن قالىپتاسقان قوقىس توگەتىن ورىندار ءۇشىن بارىنشا يكەمدى بولۋعا ءتيىس. ايتپەسە, پو­لي­گونداردىڭ جۇمىسىن زاڭداس­تىرۋ مۇمكىن بولمايدى» دەگەن پرەمەر-مينيستر 1 قاراشاعا دەيىن وڭىرلەردە كوممۋنالدىق قال­دىقتاردى باسقارۋ باعدار­لا­ماسىن بەكىتۋ قاجەتتىگىن جانە جىل سوڭىنا دەيىن رۇقسات ەتىلمەگەن قوقىس ۇيىندىلەرىنىڭ سانىن 2 ەسەگە قىسقارتۋدى تالاپ ەتتى. سون­داي-اق رۇقسات ەتىلمەگەن جەرگە قوقىس تاستاعانى ءۇشىن اكىمشىلىك جاۋاپ­كەرشىلىكتى قاتاڭداتۋ بو­يىن­شا زاڭنامالىق تۇزەتۋلەر ەنگىزۋ كەرەك ەكەنىن ەسكەرتتى.

«اكىمشىلىك ايىپپۇلداردى ۇلعايتۋ قاجەت, زاڭ بۇزۋ فاكتىلەرى قايتالانسا, سوعان سايكەس سالىناتىن ايىپپۇل مولشەرى دە ءوسۋى ءتيىس», دەدى ءا.سمايىلوۆ.

ەكولوگيا مينيسترلىگىنە قال­دىق­تاردى بولەك جيناۋدى ەنگىزۋ­دىڭ, ولاردى كادەگە جاراتۋ مەن قايتا وڭدەۋدىڭ حالىقارالىق تاجى­ريبەسىن زەردەلەۋ جانە زاڭناماعا ءتيىستى تۇزەتۋلەر ازىرلەۋ تاپسىرىلدى. «قالدىقتاردى جويۋدىڭ قازىرگى جۇيەسى, ونىڭ ىشىندە تاريف ماسەلەسى ەشقانداي سىن كوتەر­مەيدى. سالانىڭ تيىمدىلىگى جوق, جاڭا تەحنولوگيالاردى ەنگىزۋگە مۇمكىندىك بەرمەيدى. جىل سوڭىنا دەيىن جاڭا تاسىلدەردى ازىرلەۋ كەرەك», دەدى پرەمەر-مينيستر.

ول سونداي-اق ەۋروپالىق وزىق تاجىريبەنى ەسكەرە وتىرىپ, قال­دىقتاردى جويىپ, قايتا وڭدەي­تىن جاڭا زاۋىتتار سالۋ بويىن­شا ۇسىنىستار ازىرلەۋدى دە نازار­عا الدى. «شۆەتسيا, فرانتسيا, جاپو­نيا سياقتى الەمنىڭ كەيبىر ەل­دەرىندە زاۋىتتار ۇلكەن جەردى الىپ وتىرعان جوق, وندا ءتۇتىن مەن ءيىس شىعارمايتىن تەحنولوگيالار قولدانىلادى. سونىڭ ارقاسىندا ءتۇتىن دە, ءيىس تە بولمايدى», دەدى ۇكىمەت باسشىسى.

ول قوقىسپەن جۇمىس ىستەۋ مادە­نيەتى ماسەلەلەرىن ازىرلەپ, ونى بالاباقشادان باستاپ ۋنيۆەرسيتەتكە دەيىن وقۋ باعدارلام­ا­­لارى­نا ەنگىزۋى قاجەتتىگىن اتاپ ايت­­تى. «قالدىقتاردى ءبولىپ جيناۋ جانە قايتا وڭدەۋ ءبىزدىڭ ءىس-ارەكەتىمىز بەن مىنەز-قۇلقىمىزدىڭ ما­ڭىز­دى بولىگىنە اينالۋى قاجەت. وسى تاپسىرمالاردىڭ ورىندالۋ قورىتىندىسىن جىل سوڭىندا ۇكىمەت وتىرىسىندا تاعى تىڭ­دايمىز», دەپ قورىتىندىلادى ءوز ءسوزىن.