قۇرعاقشىلىق قاۋپى ءتونىپ تۇر ما؟

كەڭەسكە دەيىنگى كەلەلى ءىس

دۇنيەجۇزىلىك مەتەورولوگيالىق ۇيىم الداعى 20-30 جىلدا قازاقستاندا كليماتتىڭ وزگەرەتىنىن بولجاعان. بۇۇ مالىمەتى بويىنشا كەيىنگى 50 جىلدا ورتالىق ازيانى سۋمەن قامتۋ 3,5 ەسە ازايعان. ەگەر ەلىمىزدە تۇبەگەيلى شارالار قابىلدانباسا, 2050 جىلعا قاراي ەلدەگى سۋ مولشەرى تاعى 3 ەسەگە تومەندەۋى مۇمكىن دەگەن قاۋىپ بار. مۇنىڭ سالدارى قۇرعاقشىلىق, ورمان ءورتى, وزەندەردىڭ تايازدانۋى سەكىلدى كليماتتىق اپاتتارعا ۇلاسۋى مۇمكىن.

مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆ: «ادىلەتتى قازاقستاننىڭ ەكونو­مي­كالىق باعدارى» اتتى قازاقستان حال­قى­نا جولداۋىندا: «ەلىمىزدىڭ كەيبىر وڭىر­لەرىندە سۋدى ەڭ كوپ جۇمسايتىن اۋىل شارۋاشىلىعى سالاسىندا, ونىڭ 40 پا­يىزى بوسقا ىسىراپ. سۋ شارۋا­شىلىعى نىساندارىنىڭ 60 پايىزى توزىپ تۇر. ولقىلىقتىڭ ورنىن تولتىرۋ ءۇشىن وتە باتىل جانە شۇعىل شارالار قاجەت», دەدى. تاعى «20 جىلدا ەلدەگى سۋ تاپشىلىعى 12-15 ملرد تەكشە مەترگە جەتۋى مۇمكىن ەكەندىگىنە» ايرىقشا نازار اۋدارعان ەدى.

بۇل ماسەلە «اۋىلدىقتاردىڭ» ايرىق­شا باقىلاۋىنا الىنىپ, پارتيا جۇ­مىسىنىڭ باسىم باعىتتارىنىڭ بىرىنە اينالدى. ونى شەشۋ جولدارى «سۋارمالى ەگىنشىلىك – اۋىل تۇرعىندارىنىڭ تابىسىن ارتتىرۋدىڭ نەگىزى» اتتى پارتيالىق جوبادا انىق كورسەتىلگەن.

جوبانى جۇزەگە اسىرۋ بارىسىندا پارتيا توراعاسىنىڭ ورىنباسارلارى مەن حاتشىسى ەلدەگى 10 وڭىردە بولىپ, اۋىل شارۋاشىلىعى تاۋار وندىرۋشىلەرى, عالىمدار, ساراپشىلار, جەرگىلىكتى اتقارۋشى بيلىك ورگاندارىنىڭ باسشىلارى جانە مامانداردىڭ قاتىسۋىمەن ءتۇرلى جيىن مەن كەزدەسۋ وتكىزىپ, ماسەلەنى تۇبەگەيلى زەرتتەدى.

اتالعان كەڭەس پرەزيدەنت جولداۋىنا قاتىستى, سول زەرتتەۋلەردىڭ نەگىزىندە شاقىرىلىپ وتىر.

سولاقاي ساياسات سالدارى

ايتۋلى شارانى اشقان «اۋىل» پارتيا­سىنىڭ توراعاسى ءالي بەكتاەۆ رەس­پۋب­ليكالىق كەڭەس جۇمىسىنا پارلامەنت سەناتى مەن ءماجىلىسىنىڭ دەپۋتاتتارى, اۋىل شارۋاشىلىعى مەن سۋ رەسۋرس­تارى جانە يرريگاتسيا مينيسترلىگىنىڭ باس­شىلىعى, جاۋاپتى قىزمەتكەرلەرى, وڭىر­لىك اكىمدىكتەر, مامانداندىرىلعان مەم­لە­كەتتىك كاسىپورىندار مەن اكتسيو­نەرلىك قوعامدار, كاسىپكەرلەردىڭ سالا­لىق قوعامدىق بىرلەستىكتەرى, اۋىل جانە سۋ شارۋاشىلىعى سالاسىنداعى كاسىپ­­ورىنداردىڭ باسشىلارى مەن ماماندارى, جوعارى وقۋ ورىندارىنىڭ عالىمدارى مەن وقىتۋشىلارى, ەلىمىزدىڭ سۋ سالاسىنداعى ساراپشىلار قاتىسىپ وتىرعانىن ايتتى.

«اۋىل شارۋاشىلىعى يرريگاتسيا ماسەلەسى بۇدان بىلاي پارتيانىڭ قاتاڭ باقىلاۋىندا بولادى. ءسويتىپ, مەملەكەت باسشىسىنىڭ حالىققا جولداۋىندا كورسەتىلگەن بىرقاتار ۇسىنىستى ىسكە اسىرۋدى قولعا الادى. نەگىزى بۇل باعىتتاعى جۇمىس­تاردى باستاپ تا جىبەردىك. پار­تيا قىزمەتكەرلەرى بۇعان دەيىن وڭىر­لەردى ارالاپ, سۋ ماسەلەسى رەسپۋبليكادا وتە وتكىر تۇرعانىن تىڭعىلىقتى زەرت­تەۋ­لەردىڭ ارقاسىندا انىقتاپ ءبىلدى. نا­تي­جەسىندە, وسى كەلەلى كەڭەستىڭ وتكىزىلۋىنە مۇرىندىق بولىپ وتىر». دەدى پارتيا توراعاسى.

پارتيانىڭ باستى ماقساتىنىڭ ءبىرى سۋ رەسۋرستارىن ءتيىمدى پايدالانۋ مەن بەتالدى ىسىراپشىلدىققا جول بەرمەۋ شارالارىن جۇزەگە اسىرۋ ەكەنىن العا تارتقان توراعا, سۋدى ۇنەمدەپ جۇمساۋ امال­دارى بويىنشا قۇزىرلى ورىن­دار­عا ءتيىستى ۇسىنىستار جاسالاتىنىن جەت­كىزدى. وعان قوسا ايتۋلى كەڭەسكە ەلدەگى بارلىق ءوڭىردىڭ وكىلدەرى ونلاين رەجىمدە قاتىسىپ وتىرعانىن ايتتى. ءسويتىپ, ەلدەگى سالاعا جاۋاپتى قۇزىرلى ورگانداردىڭ سۋعا قاتىستى سولاقاي سايا­سات جۇرگىزىپ كەلگەنىن جاسىرمادى.

«سۋ ماسەلەسىنە جاۋاپتى قىزمەتكەر­لەر سالانى جاقسى بىلمەيدى. كاسىبي مامان­داردىڭ بولماۋى ترانسشەكارالىق سۋ ما­سەلەلەرىن شەشۋ كەزدەرىندە كورشى­لەرىمىزگە ۇتىلىپ قالىپ جاتادى. ونىڭ سىرتىندا سالاداعى جۇيەسىز جۇرگىزىلگەن بىرنەشە جىلدىق سولاقاي ساياساتتىڭ سالدارىنان اۋىل شارۋاشىلىعىن سۋمەن قامتاماسىز ەتۋدە اسا كۇردەلى جاعداي قالىپتاسىپ وتىر. سونداي-اق سۋ رەسۋرس­تارىن جىلدىق جوسپارلاۋدا اۋا رايى بولجامى, جەكەلەي العاندا قار, جاۋىن-شاشىن, قۇرعاقشىلىق تۋرالى اقپارات نەگىزگە الىنبايدى. ەلىمىزدە جەراستى سۋلارىن پايدالانۋ دەڭگەيى دە وتە تومەن», دەدى ءا.بەكتاەۆ.

سالاداعى ءتۇيىندى ماسەلەلەردى تىزبە­لەپ, ولاردى شەشۋ جولدارىنا نازار اۋدارعان پارتيا توراعاسى كەڭەسكە قاتىسۋشىلاردىڭ نازارىن وزبەكستان ەلىندە ارنايى تۇسىرىلگەن فيلمگە بۇردى. وندا كورشى ەلدىڭ سۋدى قالاي ۇنەمدى پايدالانىپ جاتقانى تۋرالى باياندالادى ەكەن. ماسەلەن, وزبەك ماماندارى سۋ ارنالارىن بەتونداۋدىڭ الدىندا ونىڭ استىنا ىلعالدى مۇلدە وتكىزبەيتىن جابىندى توسەپ جاتقانى اڭگىمەلەنەدى. ال جاساندى ارنالاردا ەگىسكە باراتىن سۋدىڭ جالپى 50 پايىزعا جۋىعى جول-جونەكەي جەرگە ءسىڭىپ, بوسقا جوعالاتىنى ايتىلادى. سونداي-اق ارنالاردى ىلديلاتىپ قازۋدىڭ ارقاسىندا جۇزدەگەن شاقىرىمعا سوزىلعان ارىق­تار بويىنداعى ۇلكەن-ۇلكەن سۋسورعىلار الىنىپ تاستالىپ, ەلەكتر قۋاتى مەن وعان جۇمسالاتىن ميلليونداعان قارجى ۇنەمدەلىپ جاتقانى باياندالادى. پارتيا جەتەكشىسى قوڭسى قونىپ, قولتىقتاسىپ جاتقان جەرى مەن تابيعاتى ۇقساس ەلدىڭ تاجىريبەسىن ۇيرەنگەن ابزال ەكەنىن ەسكە سالدى.

كەلىسىمنىڭ ماڭىزى

كەلەلى كەڭەستە ءسوز العان سۋ رەسۋرس­تارى جانە يرريگاتسيا ءمينيسترى نۇرجان نۇرجىگىتوۆ ەلىمىز ترانسشەكارالىق سۋ رەسۋرستارىنا تاۋەلدى ەكەنىن جەتكىزىپ, كورشى مەملەكەتتەرمەن ىنتىماقتاستىقتا جۇمىس ىستەۋ ماڭىزدى ەكەندىگىنە توقتال­دى. «ەڭ تاۋەلدى ترانسشەكارالىق كونتەكستە ول وڭتۇستىك باعىتتاعى ايماقتا ورنالاسقان. ورتالىق ازيا ەلدەرىنىڭ سۋ رەسۋرستارىن ءوزارا كەلىسىممەن پايدالانۋ كەستەسىن جاساۋ بويىنشا جۇمىستار جال­­عاسىپ جاتىر. ول ءوز ناتيجەسىن بەرە­­دى دەگەن ۇمىتتەمىز», دەگەن مينيستر سا­لاداعى ءتۇيىندى ماسەلەلەردىڭ ءبىرشا­ما شەشىمىن قاراستىراتىنىن ايتتى. ءسويتىپ, رەسپۋبليكالىق كەڭەستى ۇيىم­داس­­تىرۋ­شى پارتيا جەتەكشىلەرىنە العىسىن ءبىلدىردى.

ال اۋىل شارۋاشىلىعى ءمينيسترىنىڭ مىندەتىن اتقارۋشى ءابىلحايىر تامابەك ماسەلەگە قاتىستى ۇكىمەت تاراپىنان اتقارىلىپ جاتقان جۇمىستارعا كەڭىنەن توقتالدى. «مينيسترلىك سۋ رەسۋرستارى جانە يرريگاتسيا مينيسترلىگىنە وبلىس­تار اكىمدىكتەرىمەن بىرلەسىپ, فەرمەر­لەر­گە سۋ بەرۋ قاعيدالارىن بەكىتۋدى جانە ول ۇدەرىستى اۆتوماتتاندىرۋدى, كوم­مۋنالدىق سۋ شارۋاشىلىعى ۇيىم­دارىن قۇرۋ جونىندەگى جۇمىستى ۇيىم­داستىرۋدى, ناقتى سۋ جەتكىزىلەتىن سۋارمالى جەرلەردىڭ الاڭدارىن ايقىنداپ, سۋ پايدالانۋ كەستەلەرىنە سايكەس كەپىلدى جانە ۋاقتىلى سۋ بەرۋدى قامتاماسىز ەتۋدى, سۋارۋ ماقساتتارى ءۇشىن جەراستى سۋلارىنا گەولوگيالىق زەرتتەۋ جۇرگىزۋدى قامتاماسىز ەتۋدى ۇسىنادى.

سونىمەن قاتار جايىلىمداردى سۋلاندىرۋ ماقساتىندا كەيىنگى 3 جىلدا, ياعني 2020-2022 جىلدار كەزەڭىندە رەسپۋبليكا بويىنشا 5 614 قۇدىق قازىلدى. سونىڭ ناتيجەسىندە 5,3 ملن گا جايىلىم سۋلاندىرىلدى جانە 1,9 ملن باس مال سۋمەن قامتاماسىز ەتىلدى», دەدى مينيسترلىك وكىلى.

سۋدى ءتيىمدى پايدالانۋ تەتىكتەرى

راسىندا دا, ستاتيستيكاعا سۇيەنسەك, قازاق­ستان جەرىنىڭ 70 پايىزىنا قۇر­عاق­شىلىق قاۋپى ءتونىپ تۇر. ەل حالقى­نىڭ 25 پايىزعا جۋىعى قازىردىڭ وزىن­دە دە­­گراداتسياعا ۇشىراعان ايماق­تار­دا تۇرا­دى. ەكونوميكا سالالارىن­دا حالىق­تىڭ سۋ رەسۋرستارىن پايدا­لانۋىن­داعى اعىم­داعى جاعدايى ساقتالاتىن بولسا, 2030 جىلعا قاراي سۋ تاپشىلىعىنا باي­لانىس­تى ەلىمىزدىڭ الەۋمەتتىك-ەكونو­ميكالىق دامۋ قارقىنىنىڭ تومەندەۋ قاۋپى بار.

مەملەكەت باسشىسى حالىققا جول­داۋىندا: «ەلىمىز ءۇشىن سۋدىڭ ماڭىزى مۇناي, گاز نەمەسە مەتالدان كەم ەمەس», دەدى. اۋىل شارۋاشىلىعىن سۋمەن قامتا­ماسىز ەتۋ تۋرالى ايتا وتىرىپ, ول سۋدىڭ بار بولۋى فەرمەر كۇنكورىسىنىڭ كەپىلى ەكە­نىن ۇقتىردى. ال ءار فەرمەردىڭ ارتىن­دا قانشا شارۋا مەن حالىق تۇرعانى ءما­لىم. جولداۋدا سۋ رەسۋرستارىن ءتيىم­دى جانە ۇقىپتى پايدالانۋ, اتاپ ايتقان­دا, سۋ ۇنەم­دەۋ تەحنولوگيالارىن جەدەل ەنگىزۋ بويىن­شا بىرقاتار ماڭىزدى مىندەتتەر قويىلعان.

بۇل رەتتە سۋارمالى جەرلەردىڭ كولەمى – 2 ەسەگە, 3 ملن گەكتاردان 1,5 ملن گەك­تارعا دەيىن قىسقاردى. ونىڭ 500 مىڭ گەك­­تارعا جۋىعى مەليوراتسيالىق جاع­دايى قانا­عات­تانارلىقسىز جەرلەرگە جاتادى. بۇل ۇدەرىستەردىڭ شيەلەنىسۋى حالىق تى­عىز ورنالاسقان ەلدى مەكەندەردەگى اۋىل تۇر­عىندارىنىڭ الەۋمەتتىك-ەكونو­ميك­الىق ءومىر ءسۇرۋ جاعدايلارىنا تەرىس اسەر ەتتى.

«كەيىنگى جىلدارى قازاقستاندا سۋ تۇتىنۋشىلاردىڭ بارلىق توبى ءۇشىن ونى تارتۋدىڭ جالپى كولەمى جىلىنا شامامەن 25 ملرد تەكشە مەتردى قۇرادى. وندا اۋىل شارۋاشىلىعىنىڭ ۇلەسىنە شامامەن 15 ملرد تەكشە مەتر نەمەسە سۋ تارتۋدىڭ جالپى كولەمىنىڭ شاما­مەن 60%-ى تيەسىلى بولدى. اۋىل شا­رۋاشىلىعىنا تۇتىنۋدىڭ باستى پروب­­لە­مالارىنىڭ ءبىرى – سۋدىڭ ايتار­لىق­­تاي جوعالۋى. ورتاشا العاندا, 2020 جىل­دان 2022 جىلعا دەيىن ماگيست­رال­دىق ارنالار ارقىلى سۋدى تاسىمال­داۋ كە­زىن­دە سۋدىڭ ىسىرابى شامامەن 20%-دى قۇرادى. ەگىستىكتەردە ارنالارداعى شا­­رۋاشىلىقارالىق جانە ىشكى شا­رۋا­شىلىق شىعىندارىن, سونداي-اق سۋا­رۋ­­دىڭ ەسكىرگەن ادىستەرىنە بايلانىس­تى سۋ شى­عىنىن ەسكەرە وتىرىپ, سۋ ىسى­رابى­نىڭ كولەمى 40%-عا جەتەدى.

ەگەر 1990 جىلعا دەيىن قازاقستاندا جايى­لىمداردىڭ 80-85%-ى سۋلاندىرىل­عان دەپ ەسەپتەلسە, قازىرگى ۋاقىتتا بۇل كور­سەتكىش ناقتىلاۋدى قاجەت ەتەدى. ءىس جۇزىندە بارلىق جەردە, ءتيىستى جۇمىستىڭ بول­ماۋىنا بايلانىستى, سۋلاندىرۋ قون­دىر­عىلارىنىڭ 70%-دان استامى ىستەن شىعىپ, جاڭالارىنىڭ قۇرىلىسى توق­تاتىلدى», دەدى پارتيا توراعاسىنىڭ ورىنباسارى تولەۋتاي راحىمبەكوۆ ءوز بايانداماسىندا.

اۋىل شارۋاشىلىعىن سۋمەن جاب­دىق­تاۋدىڭ نەگىزگى پروبلەمالارىنا ارنا­­لار, باسقا گيدروتەحنيكالىق قۇرى­لىستاردىڭ توزۋىنىڭ جوعارى دارەجەسى (70%-دان استام) جانە ودان تۋىنداعان سۋدىڭ ۇلكەن شىعىنى, رەسۋرس ۇنەمدەۋ تەحنولوگيالارىن (شاشىراتۋ, تامشىلاتۋ, ديسكرەتتى) ەنگىزۋدىڭ وتە تومەن دارەجەسى, سۋدى ەسەپكە الۋدىڭ جانە سۋ ءبولۋدى اۆتوماتتاندىرۋدىڭ زاماناۋي ادىستەرىنىڭ پايدالانىلماۋى, اۋماقتىڭ 90%-دان استامىندا سۋارۋدىڭ ەسكىرگەن تەحنولوگيالارىن قولدانۋ جاتادى (سۋدىڭ جوعالۋى, ەروزيا, قايتالاناتىن تۇزدانۋ). بۇلارمەن بىرگە جەتىلدىرىلمەگەن تاريفتىك ساياسات, اۋىل شارۋاشىلىعى تاۋارلارىن وندىرۋشىلەردىڭ اگروتەحنولوگيالاردى جانە عىلىمي نەگىزدەلگەن اۋىس­پالى ەگىستەردى ساقتاماۋى, شارۋا اگرو­قۇرىلىمدارىنىڭ قازىرگى زامانعى اۋىل شارۋاشىلىعى تەحنيكاسىمەن جانە جاب­دىقتارىمەن جاراقتاندىرىلۋىنىڭ تومەن دەڭگەيى دە سولاردىڭ قاتارىندا. سونداي-اق بىلىكتى كادرلاردىڭ جەتىسپەۋ­شى­لىگى, عىلىمنىڭ, عىلىم مەن ءوندىرىستىڭ ينتەگراتسيالانۋىنىڭ ءالسىز دەڭگەيى, وڭىرلەردە دەمونستراتسيالىق الاڭدار قۇرا وتىرىپ, اۋىل تۇرعىندارىن وقىتۋ جا­نە ولاردىڭ بىلىكتىلىگىن ارتتىرۋ بويىن­شا ءبىلىم بەرۋ جۇيەسىنىڭ بولماۋى جاع­دايدى مۇلدە ۋشىقتىرىپ جىبەرگەن. وسى ماسەلەلەردى كولدەنەڭ تارتقان ت.را­حىم­بەكوۆ, ءبىرىنشى كەزەكتە سالاعا بىلىكتى كادرلار دايارلاۋ ماڭىزدى ەكەنىن ايتتى.

ورتاعا تاستالعان ۇسىنىس

اۋىل شارۋاشىلىعىن سۋمەن جابدىق­تاۋدى دامىتۋ ماسەلەلەرىن تالقىلاي وتى­­رىپ, «اۋىل شارۋاشى­لىعىن سۋمەن قام­­تاماسىز ەتۋ – اۋىل تۇرعىندارىنىڭ تابى­­سىن ارتتىرۋدىڭ نەگىزى» رەسپۋب­ليكا­لىق كەڭەسىنە قاتىسۋشىلار ۇكىمەتكە اب­دەن پىسىقتالعان 15 ۇسىنىس جولدادى. ور­تاعا تاستالعان بۇل ۇسىنىستارعا ءسىز دە ءوز ويى­ڭى­زدى بىلدىرە الاسىز, قۇر­مەتتى وقىرمان

«اۋىل شارۋاشىلىعىن سۋمەن قامتا­ماسىز ەتۋ – اۋىل تۇرعىندارىنىڭ تابى­سىن ارتتىرۋدىڭ نەگىزى» رەس­پۋب­ليكالىق كە­ڭەسىنە قاتىسۋشىلار ۇسى­نىلعان ۇسى­نىمدار مەملەكەت باس­شىسى ق.توقاەۆتىڭ جولداۋىن ءساتتى ىسكە اسىرۋعا, سۋارمالى ەگىنشىلىك مۇمكىن­دىكتەرىن ءتيىمدى پايدالانۋ ەسەبىنەن اۋىل حالقىنىڭ تابىسىن ارتتىرۋعا ىقپال ەتەتىنىنە سەنىم ءبىلدىردى.