ازىق-ت ۇلىكتىڭ ساپاسى مەن قاۋىپسىزدىگى

حالىقارالىق شاراعا قاتزۋ ءباسپاسوز ورتالىعىنىڭ ديرەكتورى زەيىن الىپبەك پەن رۋدن اتي (اگرارلىق تەحنولوگيالىق ينستيتۋت) ديرەكتورى ەلۆيرا دوۆ­لەتياروۆا مودەراتورلىق ەتتى. اۋىل شار­ۋا­شىلىعى ۆيتسە-ءمينيسترى باعلان بەك­باۋوۆ كونفەرەنتسيا قاتىسۋشىلارىنا پرەمەر-ءمينيستردىڭ قۇتتىقتاۋىن جەتكىزىپ, عى­لىمي ءىس-شارانىڭ ماڭىزدى تۇستا^­رى­نا توق­تالىپ ءوتتى.

«بۇگىن عالىمدار مەن سالا ماماندارىنا عانا ەمەس بارىمىزگە اسا ماڭىزدى كۇن. ويتكەنى كۇن تارتىبىنە شىققان «ازىق-ت ۇلىك ساپاسى مەن قاۋىپسىزدىگى» تاقىرىبى ءاربىر ادامنىڭ دەنساۋلىعى مەن ومىرىنە قاتىستى. بۇل ماسەلە ءبىزدىڭ ەلدە عانا ەمەس, بارلىق مەملەكەتتە وتكىر  بولىپ تۇر دەسەك, جاڭىلىسپايمىز. قازىرگى ۋاقىتتا الەمدەگى كەز كەلگەن ەل ساپالى ازىق-ت ۇلىك ءوندىرىپ, ونىمەن ىشكى نارىقتى عانا قامتىماي, ەكسپورتقا دا شىعارۋ ءىسىن دۇرىس جولعا قوي­ماسا, ەكونوميكاسىنىڭ وركەندەۋى ەكى­تالاي. مۇنداي فاكتىنى ءححى عاسىردىڭ شىندىعى الدىمىزعا اكەلىپ تۇر.

ايتىلعان وسى ءبىر اۋقىمدى ماسەلەنى اۋىل شارۋاشىلىعىنداعى سان سالالى عى­لىمدى مەڭگەرگەن عالىمدارىمىز عانا شەشە الادى. وتاندىق عالىمدارىمىز ازىق-ت ۇلىك ساپاسى مەن قاۋىپسىزدىگىن كۇن تارتىبىنە شىعارىپ, الىس-جاقىن شەتەلدەردەگى ارىپتەستەرىنىڭ باسىن قوسىپ, ادامزات ومىرىندەگى ەڭ وزەكتى ماسەلەگە ۇيىستىرىپ وتىرعانى ءبىزدىڭ ۇكى­مەت­تى, مينيسترلىكتى قۋانتادى. ءبارى­مىز بىرلەسىپ اتقاراتىن ۇلكەن جۇمىس ءوز جەمىسىن بەرەدى دەگەن ءۇمىتىمىز زور», دەدى ۆيتسە-مينيستر.

«ازىق-ت ۇلىك ساپاسى مەن قاۋىپسىزدىگى» اتتى حالىقارالىق عىلىمي كونفەرەن­تسيا­عا سەنات پەن ءماجىلىس دەپۋتاتتارى دا قاتىستى.

«مەملەكەت باسشىسى ازىق-ت ۇلىكتىڭ سا­پا­سى مەن قاۋىپسىزدىگىنە قاتتى كوڭىل ءبولىپ وتىر. تاياۋدا جاساعان قازاقستان حال­­قى­نا جولداۋىندا دا بۇل ماسەلەگە ار­نايى توق­تالىپ, بىرقاتار ناقتى تاپسىر­ما بەردى. سونىڭ ءبىرى – اۋىل شارۋا­شى­­لى­عىن عى­لىمي نەگىزدە دامىتۋ. سوعان وراي دەر كەزىندە تاماق ونىم­دەرى ماسە­لەسىنە قاتىستى حالىقارالىق عى­­لىمي كونفەرەنتسيا ۇيىمداستىرىپ وتىر­عاندارىڭىز ءۇشىن قاتزۋ مەن رەسەي حالىقتار دوستاستىعى ۋنيۆەر­سيتە­تىنىڭ باسشىلىعىنا العىسىم­دى ايتىپ, پار­لا­مەنت سەناتى دەپۋتاتتارىنىڭ ريزا­شى­لىعىن بىلدىرگىم كەلەدى»,  دەدى سەناتور تالعات ءجۇنىسوۆ.

سەناتوردان كەيىن ءسوز العان ءماجىلىس دەپۋتاتى جيگۋلي دايراباەۆ ەلىمىزدىڭ ازىق-ت ۇلىك ءوندىرۋ بويىنشا الەمدەگى ورنى تۋرالى باياندادى.

«ۇلتتىق ەكونوميكانىڭ, ساۋدا مەن ءتۋريزمنىڭ دامۋىنا ىقپال ەتەتىن ازىق-ت ۇلىك قاۋىپسىزدىگى – ەلدىڭ تۇراقتى دامۋ فاكتورلارىنىڭ ءبىرى. بۇگىندە ۋرباني­زاتسيانىڭ بەي-بەرەكەت دامۋ قارقىنى تۇتىنۋشىلاردىڭ مىنەز-قۇل­قىن وزگەرتتى. ونىڭ ىشىندە ءتۋريزمنىڭ وركەندەۋى قوعامدىق ورىنداردا تاعام­دار­دى ساتىپ الاتىن جانە تۇتىناتىن ادام­داردىڭ كوبەيۋىنە اكەلىپ سوقتى. الەمدە حالىق سانى­نىڭ كۇن ساناپ كوبەيۋىنە بايلانىس­تى تاعامعا جانە اۋىل شارۋاشىلىعىن يندۋستريالاندىرۋعا دەگەن سۇرانىس ءالى دە ارتا تۇسەدى. سول سەبەپتەن ازىق-ت ۇلىك ما­سەلەسى كادىمگىدەي ماسەلەگە اينالىپ, كەيبىر ەل­دەرگە ىڭعايسىزدىق  تۋدىرا باستاعانى انىق. بۇ­گىن­گى كۇننىڭ باستى ماسەلەسىنە اينالعان وسى تاقى­رىپتى قاتەرگە ۇرىندىرماي تار­قا­تىپ شەشۋ عالىمداردىڭ قۇزىر­ىندا», دەدى دەپۋتات.

ونىڭ ايتۋىنشا, قازاقستان رەسەي مەن بەلارۋس سياقتى ازىق-ت ۇلىك ونىمدەرىن كوپ­تەپ شىعارىپ, ونى اتالعان مەملە­كەتتەر­دەن قالىسپاي, تەڭ دەڭگەيدە ەكسپورتتاۋعا قابىلەتتى. وعان ءبىزدىڭ ەلدىڭ ەكونوميكالىق الەۋەتى تولىق جەتەتىن كورىنەدى. سون­داي-اق اۋىل شارۋاشىلىعىن زامان تا­لابى­نا ساي يندۋستريالاندىرىپ, ازىق-ت ۇلىك ونىمدەرىن سوڭىنا دەيىن وڭدەپ, تۇ­تى­نۋ­عا دايىن ونىمدەردى الەمنىڭ كەز كەلگەن ەلىنە ەكسپورتتاۋعا قابىلەتتى.

عىلىم جانە جوعارى ءبىلىم مينيسترلىگى عىلىم كو­ميتەتى توراعاسىنىڭ ورىنباسارى اسىلحان بايبو­سى­نوۆتىڭ ايتۋىنشا, اگروونەركاسىپ كە­شەنى ماڭىزدى سالا بولعاندىقتان وسى باعىتتا تسيفرلاندىرۋ قارقىندى جۇرگىزىلۋگە ءتيىس. سوڭعى بىرنەشە جىلدا گرانتتىق قار­جى­لاندىرۋ بىرنەشە ەسە وسكەن. عىلىمي ين­دۋس­تريالدىق ارىپ­تەستىك تۋرالى جاڭا زاڭ جوباسى تال­قى­لاۋعا ۇسىنىلىپتى.

 «تاماقتانۋ ماسەلەسى بۇكىل الەم ءۇشىن جىلدان-جىلعا وزەكتى بولىپ بارادى. ءتۇرلى مامان­دىق يەلەرىنىڭ وسى ماسەلەگە نازارىن اۋدارتۋ مۇمكىندىگى تۋدى. اگرارلىق سالا­نىڭ وسىناۋ ماڭىزدى ماسەلەسىنە جۇرت نازارىن ءالى دە بۇرا ءتۇسۋ كەرەك», دەدى پاتريس لۋمۋمبا اتىنداعى رەسەي حالىقتار دوس­تاس­تىعى ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ ءبىرىنشى پرو­رەك­تورى, رعا كوررەسپوندەنت-مۇشەسى, مەديتسينا عى­لىم­دارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور اندرەي كوستين.

گەرمانيانىڭ گيوتتينگەن ۋنيۆەر^­سي­تەتىنىڭ پروفەسسورى ياكوۆ كۋزياكوۆ عا­لىم­دار مەن قوعام اراسىنداعى بايلانىس­تار جونىن­دە باياندادى. ونىڭ پىكىرىنشە, عىلى­مي-زەرتتەۋ جۇمىستارى از جۇرگىزىلىپ جات­قان جوق. «مەنىڭ ويىمشا, عىلىمي ەڭ­بەك­تەردىڭ بارىنەن قوعام حابارسىز. مۇنىڭ ءبىر شەشىمى – عىلىمي ەڭبەكتەردى تانىمال جۋرنالداردا جاريالاۋ. ەكىنشى مۇمكىندىك – كونفەرەنتسيالاردا ءسوز سوي­لەپ, عىلىمي جاڭالىقتاردى ادامدارعا ءتۇسىندىرۋ. ءسويتىپ, بىرلەسكەن جوبالار ارقىلى ۇيىمداسىپ, العا قويعان ماقساتقا جەتۋگە بولادى», دەدى عا­لىم. ياكوۆ كۋزياكوۆ – سوڭعى ەكى-ءۇش جىلدا وي-پىكىرلەرى عا­لىمدار مەن ماماندار اراسىندا دايەك­سوز رەتىندە ەڭ كوپ قولدانىلعان عالىم.

پارلامەنت ءماجىلىسىنىڭ دەپۋتاتى نۇرجان اشىمبەتوۆ ەلىمىزدىڭ اگرار­لىق سالا­ ماسەلەلەرىنە توقتالدى. «بيىل دي­قاندار ءۇشىن اۋىر جىل بولىپ تۇر. شارۋا­لار قۋاڭشىلىقتان زارداپ شەگىپ جاتىر. زاڭ بويىنشا وتاندىق ونىمدەرگە با­سىمدىق بەرىلۋگە ءتيىس ەكەندىگىنە قارا­ماستان, سورەلەرىمىزدەگى ونىمدەردىڭ 70 پايىزى – يمپورت. بۇل ماسەلە دامىعان ەلدەردە وڭتايلى شەشىلگەن. مىسالى, ەۋرو­وداق مۇشەسى بولا تۇرا ماجارستاندا جەر­گى­لىكتى وندىرۋشىلەردى قورعايتىن زاڭدار بار. بۇدان بولەك, رەسەي سىرتتان اكەلى­نە­تىن ونىمدەردى 27 كورسەتكىش بويىنشا باقىلايدى. ەلىمىزدە تەك 7 كورسەتكىش بو­يىنشا عانا تالاپ قويىلادى. قازاقستانعا دا با­قىلاۋدى كۇشەيتۋ قاجەت», دەدى دەپۋتات.

ال ۆەتەريناريا جونىندەگى ۇلتتىق رەفەرەنتتىك ورتالىقتىڭ باس ديرەكتورى ماقسات بەردىقۇلوۆ سىرت ەلدەردەن كەلەتىن ازىق-ت ۇلىك ونىمدەرى قاتاڭ باقىلاناتىنىن ايتتى.

كونفەرەنتسيا بارىسىندا نەگىزگى تالقى­لاۋ­لار «تۇراقتى اۋىل شار­ۋاشىلىعى», «قازاقستان – رەسەي – افريكا: جاھاندىق ازىق-ت ۇلىك قاۋىپ­سىز­دى­گى», «ازىق-ت ۇلىك قا­ۋىپ­سىزدىگى», ء«بىلىم بەرۋ مەن تاجىريبەدەگى مەگا ترەندتەر» اتتى تاقىرىپتار ءتۇرلى عى­لىمي الاڭداردا تال­قى­لاندى.

زيگەن ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ (گەرمانيا) پروفەسسورى Madjid Fathi «ازىق-ت ۇلىك ونىمدەرى ءوندىرىسىنىڭ ساپاسىن ارتتى­رۋ­داعى تەحنولوگيا مەن جاساندى ينتەللەكت» تاقىرىبى بويىنشا بايانداما جاسايدى. ال اركانزاس ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ (اقش) PhD, پروفەسسور Adnan Alrubaye ونلاين فورماتىندا ازىق-ت ۇلىك ونىمدەرىنىڭ قا­ۋىپ­سىزدىگى مەن برويلەر-بالاپان ەتىنىڭ ساپاسىنا باكتەريالى وستەومەليت پەن حوندرونەكروزدىڭ اسەرى تۋرالى اڭگىمەلەدى.

بۇلارمەن بىرگە, جانۋارلاردان ادام­دار­عا جۇعاتىن اۋرۋ تۇرلەرىنىڭ الدىن الۋ, ولار­دى انىقتاپ, اۋىل شارۋاشىلىعى دا­قىلدارىن وندىرۋدەگى وسىمدىكتەردى قور­عاۋ­دىڭ ءتيىمدى ادىستەرىن قولدانۋ, گمو پروبلەمالارى, ازىق-ت ۇلىك ونىمدەرىنىڭ قاۋىپ­سىز­دىگىن قامتاماسىز ەتۋ, قورشاعان ورتادان ادامدار مەن جانۋارلار الەمىنە كەلەتىن زياننىڭ بەتىن قايتارۋ سەكىلدى كوپتەگەن پروبلەمالار تالقىلاندى.

سونداي-اق القالى جيىندا جوو وقىتۋ ۇدەرىستەرىن اوك وندىرىسىندەگى جاڭا تەح­­نولوگيالارمەن ساباقتاستىرۋ بارىسى نا­زاردان تىس قالمايدى. سونىمەن بىرگە قازىرگى جاعدايدا شارۋالار مەن ونىمدەردى قايتا وڭدەيتىن كاسىپورىندار اراسىنداعى بايلانىس پەن قارىم-قاتىناس ءالى دە بولسا دۇرىس جولعا تۇسە الماي كەلەدى. كونفە­رەن­تسيادا وسى ماسەلەلەردى شەشۋ جولدارى قاراس­تىرىلدى.

شارادا گەرمانيانىڭ كەرمان ۋني­ۆەر­­سيتەتىنىڭ عالىمدارى Mohammadi-Nejad Ghasem جانە Sonia Aghighi (يران) «سۋ داع­دارىسى مەن كليماتتىڭ وزگەرىسىنە قارسى كۇ­رەسكە شىدامدى جاڭا داقىلداردىڭ تۇ­قىمىن ىرىكتەۋ ارقىلى رەتتەۋ», اتتى تا­قى­رىبى بويىنشا بايانداما جاساپ, ونلاين فورماتتا پىكىر الماستى.

وتاندىق عالىمدار ەلىمىزدىڭ اۋىل شارۋاشىلىعى مەن ونى دامىتۋ بويىنشا ىرگەلى عىلىمي ەڭبەكتەرىن تانىستىرىپ, عىلىمدا قول جەتكىزگەن جەتىستىكتەرىن كور­سەتتى. مىسالى, قاتزۋ ەكونوميكا فاكۋل­تەتىنىڭ پروفەسسورى راسۋل قاراباسوۆ ازىق-ت ۇلىك ساپاسى مەن قاۋىپسىز­دى­گىن قام­تاماسىز ەتۋ باعىتى رەتىندە ورگا­ني­كالىق اۋىل شارۋاشىلىعىن دامىتۋ تۋرالى, قازاقستاننىڭ بۇل سالا­داعى جەتىستىكتەرى مەن الەۋەتى تۋرالى اڭگىمەلەدى.