- ايشاگۇل اپا, زاڭ سالاسىندا 63 جىل بويى تالماي ەڭبەك ەتتىڭىز. بۇل سالانى تاڭداۋىڭىزعا نە نەمەسە كىم سەبەپ بولدى؟
- شىنى كەرەك, ءوزىم دە زاڭ سالاسىنا تۇسۋىمە نە تۇرتكى بولعانى جايلى كوپ ويلاندىم. جۇرەك قالاۋى, بالالىق شاق, ورىندالماعان ارمان. زاڭگەر اتانعانىم اكەمە بايلانىستى.
وكىنىشكە قاراي, «اكە – اسقار تاۋ» دەگەن ءسوز مەن ءۇشىن تاڭسىق بولاتىن. ءوزىم 1940 جىلى قىزىلوردا وبلىسى قاراتوعاي قىستاعىندا تۋدىم. ال اكەم ادىلبەك كۇزەمباەۆ 1941 جىلى سوعىسقا اتتانىپ, حابار-وشارسىز كەتكەن ەدى. وڭ-سولىمدى تانىماعان شاقتا اكە مەيىرىمىن سەزىنۋ بۇيىرماعان ەكەن. بالا قيالىنا سالىنىپ, اكەشىمنىڭ بەينەسىن ەلەستەتىپ, سوعىستان ورالعان مەزەتتە قاسىنا جۇگىرىپ بارىپ, ىستىق قۇشاعىنا وراناتىن ءساتتى ءجيى ارماندايتىنمىن. بىرەۋلەردىڭ «قاسىنا وزگە ۇلتتىڭ ايەلىن ەرتىپ, مايداننان ەۋروپا جاققا تارتقان بولار», «فاشيست قولىنان قازا تاپقان بولار» دەگەن سوزدەرىن ءجيى ەستىسەم دە, «جوق, اكەم ءتىرى» دەگەن ءۇمىت جەتىمدىكتىڭ ازابىن ءسال بولسا دا تىنىشتاندىرىپ, كوڭىلدەنىپ قالاتىنمىن. كەيىن كىشى ءىنىم بەگالىعا دا «اكەمىز باتىر» دەپ ماقتانىشپەن ايتاتىن ەدىم.
جىلدار وتسە دە اكە جايلى ەش حابار تۇسپەدى. زاڭ سالاسىن ەڭ جاقىن ادامىمدى ىزدەپ تابۋ ءۇشىن تاڭدادىم. سويتسەم, مانسابىمنىڭ 63 جىلى وسىنداي ماقساتپەن ءوتتى...
- مانسابىڭىزدى قالاي باستادىڭىز؟
- زاڭگەرلىك قاشاندا كۇردەلى سالا بولىپ ەسەپتەلگەن. وعان كەز-كەلگەن ادامنىڭ قۇلقىسى جەتە بەرمەيتىن. قازىردىڭ وزىندە دە بۇل سالا تەك ۇزدىك ماماندار مەن ءوز ءىسىنىڭ مايتالمان شەبەرلەرىن قاجەت ەتەدى.
50-60 جىلدارى اۋىلدان شىققان قاراپايىم قازاق بالالارى وقۋعا, اسىرەسە زاڭ فاكۋلتەتتەرىنە وڭايلىقپەن تۇسە المادى. ەڭ الدىمەن قۇرىلىستا 3 جىل جۇمىس ىستەپ, ۇلكەن ءبىلىم ورداسىنداعى وقۋدى ارتىنان ارماندايتىنسىڭ. مەكتەپتە ۇزدىك وقۋشى اتانىپ, كومسومول بريگاداسىمەن قۇرىلىستا جۇمىس ىستەدىم. ازىن-اۋلاق تاجىريبە جيناپ, ەلدەگى ماڭداي الدى وقۋ ورنى - الماتى قالاسىنداعى س.م.كيروۆ اتىنداعى مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتكە كونكۋرسسىز قابىلداندىم. بەدەلدى ۋنيۆەرسيتەتتىڭ زاڭ فاكۋلتەتىن ۇزدىك ءبىتىرىپ, جولدامامەن قاراعاندى وبلىسىنداعى شاحتينسك قالاسىنا اتتاندىم. ءسويتىپ, قاراعاندى پروكۋراتۋراسىنا تەرگەۋشى بولىپ ورنالاستىم. ەڭ قيىن ءارى ەڭ قىزىقتى شاق وسى كەز. جۇمىسقا ەندى ورنالاسقان جاس مامانسىڭ, تۇك بىلمەيسىڭ, تەوريالىق ءبىلىمىڭدى ءىس جۇزىندە كورسەتۋگە ماشىقتاناسىڭ. قاتال ارىپتەستەرىڭنىڭ قاتاڭ تارتىبىنەن وتەسىڭ. وسىلاي ءجۇرىپ, قاساقانا نەمەسە ابايسىزدا جاسالعان اۋىرلىعى ورتاشا تالاي قىلمىستاردىڭ بەتىن اشتىم. نىسانىنا بايلانىستى جەكە ادامعا, وتباسىنا جانە كامەلەتكە تولماعاندارعا, ادامنىڭ جانە ازاماتتىڭ كونستيتۋتسيالىق قۇقىقتارى مەن بوستاندىقتارىنا, بەيبىتشىلىك پەن ادامزات قاۋىپسىزدىگىنە, مەملەكەتتىڭ كونستيتۋتسيالىق قۇرىلىسىنا نە قاۋىپسىزدىگىنە, مەنشىك, ونىڭ ىشىندە ەكونوميكالىق قىزمەت سالاسىنداعى, سونداي-اق قوعامدىق قاۋىپسىزدىككە جانە قوعامدىق تارتىپكە قارسى قىلمىستاردىڭ بارلىعى ءبىزدىڭ نازارىمىزدا بولدى.
نەگىزگى جۇمىسىمنان قولىم ءسال بوساعاندا اكەم جايلى دەرەكتەردى دە ىزدەۋگە تىرىساتىنمىن. قاراعاندى وبلىسىندا كۇزەمباەۆ اتىنداعى شاحتا بار ەكەنىن ءبىلىپ, انىق-قانىعىن بىلۋگە تىرىستىم. سويتسەم, ول اكەم ەمەس ەكەن. ءۇمىت وتى سونداي عوي, قاشاندا لاۋلاپ تۇرادى...
وسىلايشا, قاراعاندىدا 6 جىل جۇمىس ىستەپ, وتباسىلى اتاندىم. كەيىن جولداسىم بولات رىسپاەۆ ەكەۋىمىز قىزىلوردا وبلىسىنا اتتاندىق. جالعىز ءىنىم اسكەرگە كەتىپ, انام اقجارقىن جالعىز قالعان ەدى. كوشۋگە وسى سەبەپ بولدى. قول قۋسىرىپ وتىرماي, وبلىستىق پروكۋراتۋراعا جازعان حاتىم ماقۇلدانىپ, قالالىق پروكۋراتۋراعا اعا تەرگەۋشى قىزمەتىنە كىرىستىم. سول جەردە دە 5 جىل بويى ابىرويلى ەڭبەك ەتىپ, وبلىستىق پروكۋراتۋراعا اۋىستىم. الداعى التى جىل بويى ءبولىم باسشىسى قىزمەتىن اتقاردىم.
1977 جىلى قارماقشى اۋدانىنىڭ سۋدياسى قىزمەتىنە تاعايىندالدىم. بۇل قىزمەتتە دە مول تاجىريبە جيناپ, قۇقىق سالاسىندا شىڭدالدىم. سۋديا قىزمەتى سىرتقى ولشەمدەرمەن ولشەنبەيدى. ەرەكشە لاۋازىم يەسىنىڭ شىنايى بەينەسىن ونىڭ شىعارعان ۇكىمدەرى مەن شەشىمدەرىنىڭ ءمان-ماعىناسى, ىشكى يىرىمدەرى, تۇپتەپ كەلگەندە, جەكە تۇلعانىڭ ار-وجدانى ايقىندايدى. سۋديا شەشىم شىعارعان كەزدە ەشبىر سىرتقى ىقپالدارعا بوي الدىرماۋى, قۇلاق تۇرمەۋى ءتيىس. بۇل زاڭدا جازىلعان. ادىلەتتى ۇكىم شىعارۋ ءۇشىن تاجىريبە مەن بىلىكتىلىك قانا ەمەس, ءومىر مەكتەبى دە تالاپ ەتىلەتىنىن وسى شاقتا ۇقتىم. ادىلدىكتىڭ ەڭ جوعارى ساتىسىنا تەك مىقتى سۋديالار عانا ورلەي الادى. مەن دە سونداي بولۋعا تىرىستىم, باستى ماقسات – حالىق سەنىمىنە يە بولۋ ەدى.
1982 جىلى انام ونكولوگيالىق اۋرۋعا شالدىعىپ, قىزىلورداعا ورالۋىمىزعا تۋرا كەلدى. ەندى سوت سالاسىنان ادۆوكاتۋرا مەڭگەرۋشىلىگىنە اۋىستىم. اناشىمنىڭ سىرقاتتانىپ جاتقانىن كورگەننەن بولار, اكەم جايلى ويلار ءجيى مازالاي باستادى. انام ماڭگى ساپارعا اتتانباس بۇرىن ەرتە ايىرىلعان سۇيىكتىسى, ەكى بالاسىنىڭ عانا ەمەس سوعىستىڭ قاندى جىلدارىندا قامقورلىققا مۇقتاج بولعان ءار باقىتسىز جاننىڭ جاناشىرى جايلى حابار السا دەگەن نيەت ارەكەتكە جەتەلەدى. وسىلايشا, ىزدەستىرۋ جۇمىستارىن جانداندىرىپ, ءبىراز كەدەرگىگە دە كەزىكتىم. ايتەۋىر, جىلدار بويى كۇتكەن حابار كەلدى. وندا: «1941 جىلى مايدانعا شاقىرىلعان ادىلبەك كۇزەمباەۆ اتقىشتار پولكىندا بولعان. 1944 جىلى جاۋ قولىنان قازا تاپقان» دەلىنگەن. وكىنىشتى, بىراق شىندىعىن بىلدىك, جىلدار بويى مازالاعان ماسەلەنىڭ تۇبىنە جەتتىك. كوپ ۇزاماي, 1984 جىلى انام دا اۋىر دەرتتەن كوز جۇمدى. نە بولسا دا ءومىر جالعاسىن تابادى. زەينەت جاسىنا دەيىن ادۆوكاتۋرا سالاسىندا جۇمىس ىستەدىم, زەينەتكە شىققاننان كەيىن دە جۇمىستان قاشپادىم. كۇنى بۇگىنگە دەيىن جاس ماماندار كەڭەس سۇراپ كەلەدى, ءتۇرلى ماسەلەگە باسىن اۋىرتقان قاراپايىم حالىق تا جۇگىنەدى. ادۆوكاتۋرانىڭ ءبىر ءتيىمدى تۇسى – جۇمىس ىستەيمىن دەسەڭ, قالاعانىڭشا ىستەي بەرەسىڭ, ۇيدە وتىرىپ تا ەشكىمنىڭ بەتىن قايتارمايمىز.
- زاڭ سالاسىندا جۇرگەن سوڭ قىزمەت جولىندا الەۋمەتتىك ماسەلەلەردىڭ شەشىمى دە تابىلعان بولار. قيىن ساتتەر بولدى ما؟ جالپى, قانداي قىزىقتاردى باستان كەشىردىڭىز؟
- كەز-كەلگەن قىزمەتتىڭ ءوز قيىندىقتارى بولادى. ءومىر دە سونىمەن قىزىقتى. ماسەلەن, تەرگەۋشى ماماندىعى قىراعىلىق پەن توزىمدىلىكتى, قىزىعۋشىلىق پەن اقىلدى تالاپ ەتەدى. بۇل ماماندىقتىڭ يەلەرى قىلمىسكەرلەردى قۇرىقتاپ قانا قويماي, بۇلتارتپايتىن ايعاقتار ارقىلى, قىلمىستىق كودەكستىڭ باپتارىنا سايكەس, ءىستى جان-جاقتى زەرتتەيدى. ادام تاعدىرىنا دەگەن جاۋاپكەرشىلىك ءۇشىن اقيقاتتىڭ اق جولىنان اۋىتقىماۋ ەكىنىڭ ءبىرىنىڭ قولىنان كەلە بەرمەيدى. وسىنداي اۋىر جۇمىستىڭ جۇگىن ارقالاعان تەرگەۋشىنىڭ ءار كۇنى عانا ەمەس, ءار ساعاتىنىڭ ءوزى قىم-قۋىت وقيعامەن ءورىلىپ جاتادى.
تەرگەۋشى قىزمەتىندە جۇمىس ىستەگەن شاق تۋرالى ايتار بولساق, بۇل سالاداعى ەڭ ءبىرىنشى جۇرگىزگەن ءىسىم ەسىمە تۇسەدى. قايتسە دە, العاشقى جەتىستىگىڭنىڭ جەمىسىن كورگەندە ەرەكشە ماقتانىشپەن قۋاناسىڭ عوي.
ءبىز بۇنى ءوز ارامىزدا «پۋستوۆالوۆتىڭ ءىسى» دەپ اتادىق. بۇل قىلمىسكەردىڭ تەگىن ەشقاشان ۇمىتپاسپىن. قاراعاندى پوليتسەيلەرى 5-قاباتتان سەكىرىپ كوز جۇمعان ايەل تۋرالى حابار الادى. تەرگەۋ جۇمىستارى كەزىندە قاساقانا جاسالعان قىلمىستى دالەلدەيتىن ەش ايعاق تابا الماعان قۇزىرلى ورگان قىزمەتكەرلەرى جابىرلەنۋشىنىڭ قازاسىن «سۋيتسيد» دەپ تانىپ, جىلى جاۋىپ قويادى. بىراق ۋاقىتتان كەيىن بۇل ىسكە مەنىڭ دە كوزىم شالىپ كەتەدى. ءىس ماتەريالدارىمەن مۇقيات تانىستىم, شىنىمەن دە وزىنە قول جۇمساۋ فاكتىسىنە ۇقساپ تۇردى. الايدا ىشكى تۇيسىگىم داۋا بەرمەي, ءبىر گاپتىڭ بارىن سەزدىم. ساراپتاما ناتيجەلەرىن زەرتتەپ وتىرىپ, ايەل ادامنىڭ ولىمىنە باسقا بىرەۋ سەبەپشى بولعانىن ءتۇسىندىم. قىلمىس جاسالعان جەرگە بارىپ, ءۇيدىڭ ءار بۇرىشىن زەرتتەۋگە كىرىستىم. ءسويتىپ ءجۇرىپ, زورلىق-زومبىلىقتىڭ ىزدەرىن بايقادىم. كورشى-قولاڭنان دا جاۋاپ الدىق. اقىرى قىلمىسكەردىڭ ىزىنە ءتۇسىپ, پۋستوۆالوۆتى قاماۋعا الدىق. ول ءوز كىناسىن مويىنداپ, ءىستىڭ انىق-قانىعان ايتىپ بەردى. شىن مانىندە, بۇل كىسى جابىرلەنۋشىنىڭ ۇيىنە باسا-كوكتەپ كىرىپ, ايەلدى زورلاپ, ۇرىپ-توپەلەگەن. كەيىن 5-قاباتتان لاقتىرىپ جىبەرىپتى. وسىلايشا, سوت قىلمىسكەردى 15 جىلعا باس بوستاندىعىنان ايىرىپ, تەمىر تورعا توعىتتى.
- ەلىمىز تاۋەلسىزدىك العاننان كەيىن ءىس جۇرگىزۋ قىزمەتىندە نە وزگەردى؟ جۇمىس كوبەيدى مە؟ زاڭبۇزۋشىلىقتار ازايدى ما؟
- شىنى كەرەك, 80-90 جىلدارعا قاراعاندا قازىر قىلمىس سانى كوبىرەك. مىسالى, بۇرىن ەسىرتكى ساۋداسى, ادام ءولتىرۋ, ايەل مەن بالا زورلاۋ سىندى قىلمىستار از ەدى. بولعان كۇننىڭ وزىندە دە بۇنداي ىستەر قوعامدا رەزونانس تۋدىرىپ, وتە قاتتى سىنالاتىن. ال قولىن جازىقسىز ادامنىڭ قانىنا مالعان قىلمىسكەرلەر اۋىر جازاعا تارتىلاتىن. ءبىر جامان جاعى – زورلىق-زومبىلىقتىڭ قۇربانى بولعان ايەلدەر, داۋلى حالىقتىڭ سىنىنان قورقىپ ارىزدانبايتىن, ماسەلەلەرىن ورتاعا شىعارمايتىن. ال قازىر ايەل قۇقىعىن قورعايتىن ۇيىمدار اشىلىپ, باسسىزدىقتىڭ الدىن الىپ جاتقانى قۋانتادى. بۇگىندە قاتىگەزدىكپەن ادام ءولتىرىپ, مارقۇمنىڭ دەنەسىن قوقىسقا لاقتىرۋ فاكتىلەرى ازايدى دەپ ويلايمىن. بىراق بەتى اشىلماي قالعان نەمەسە جىلى جاۋىپ قويا سالعان ىستەردىڭ سانى قانشاما...
شۇكىر, قازاقستان زاماناۋي ءارى وزىق تەحنولوگيالارىن دامىتىپ, حالىقارالىق ارەنادا بەدەلدى بولدى. ەل ازاماتتارى دا - ەرتەڭگى بولاشاقتى قۇراستىراتىن ساۋاتتى قىز-جىگىتتەر. الايدا, تەحنولوگيا دامىعان سايىن الاياقتىق سانى دا ۇدەي تۇسەدى. اسىرەسە, ينتەرنەتتەگى الاياقتىق بەلەڭ الدى. ينتەرنەتتە ء«بىر تۇيمەنى» باسىپ ونلاين نەسيە بەرىلەتىنى تۋرالى جارناما وتە كوپ. الاياقتار وسىنى پايدالانادى. ول بولماسا, ايتەۋىر, ايلانىڭ باسقا ءبىر ءتۇرىن ويلاپ تابۋ قيىن ەمەس بۇگىندە.
قازىر ەلىمىزدە ەرمەك ءۇشىن ەسىرتكى شەگىپ, جەڭىل اقشا تابۋ جولىندا تاراتىپ جۇرگەندەر تۋرالى اڭگىمە كوبەيدى. ەسىرتكىنىڭ زاڭسىز اينالىمى كوبەيگەنى, «قوعامنىڭ جاڭا دەرتىن» ۇرىمدەي جاس بالالار تاراتىپ جاتقانى قىنجىلتادى, ارينە.
كەڭەس وداعى ىدىراعاننان كەيىن ەلىمىزدە قىلمىس سانى كۇرت ارتىپ, ۇيىمداسقان قىلمىستىق توپتاردىڭ ارەكەتى بەلەڭ العان ەدى. كۇش كورسەتۋ, قورقىتۋ-ۇركىتۋ ارقىلى وزگەنىڭ مۇلكىن تارتىپ الۋ, ءبىر سوزبەن ايتقاندا «رەكەت» ءورشىدى. «رەكەتيرلەردەن» قاراپايىم حالىق كوپ زارداپ شەكتى. ال قازىر – توقشىلىق زامان, كەرەگىڭنىڭ ءبارى دۇكەن سورەلەرىندە قاپتاپ تۇر, كاسىپكەرلەرگە دە مەملەكەت تاراپىنان قولداۋ كورسەتىلىپ وتىر. قازاقستان كوركەيىپ جاتىر.
- ايشاگۇل اپا, زاڭ سالاسىنىڭ ارداگەرى رەتىندە جاس ماماندارعا قانداي اقىل-كەڭەس بەرەر ەدىڭىز؟
- زاڭگەرلىك ءبىلىم مەن قۇقىقتىق مادەنيەتتى ناسيحاتتاۋ, زاڭگەرلىك ويلاۋ قابىلەتى بار دارىندى ءارى شىعارماشىل جاستاردى قاشاندا قولداۋ قاجەت. «قازىر ەكىنىڭ ءبىرى - يۋريست» دەيتىندەر زاڭ سالاسى وتە كۇردەلى ەكەنىن تۇسىنبەيتىن بولار. الايدا بيلىك جاڭا زاڭ ازىرلەيدى, ونى قولدانىسقا ەنگىزەدى. قوعام دا ءبىر ورىندا تۇرماي, دامىپ جەتىلەدى. قازاقستانعا جاي عانا بىلىكتى ماماندار عانا ەمەس, ادام قۇقىعىن ءبىرىنشى ساتىعا قوياتىن, اتا زاڭىمىزدى تولىق بىلەتىن, ونى ۇتىمدى پايدالاناتىن ساۋاتتى زاڭگەرلەر قاجەت. ول ءۇشىن زاڭمەن, ماڭىزدى قۇجاتتارمەن «دوس» بولۋ قاجەت.
ءوز ىسىنە ادال زاڭگەر ءاردايىم ىزدەنىستە بولىپ, ءوزىن-ءوزى دامىتىپ وتىرۋى كەرەك. وسى تۇستا سوت زالىنداعى وتىرىستارعا بارىپ تۇرۋعا كەڭەس بەرەر ەدىم. بۇگىندە سوت زالىنداعى وتىرىستار اشىق تۇردە وتكىزىلەدى. جاستار دەربەس ويلاۋ سىندى شىعارماشىلىق قابىلەتتەرىن دامىتىپ, ءوز ويلارىن ۇسىنسا قۇبا-قۇپ. ال مەملەكەت وسىنداي بىلىكتى كادرلاردى قولداۋ ماقساتىندا جاعدايلارىن جاساۋ كەرەك.
- اڭگىمەڭىزگە راحمەت.
