ەكى عاسىر اقيقاتىن تەڭ كورىپ, ەكى ءداۋىر شىندىعىن ويى مەن ساناسى, جۇرەگى مەن تىلەگى ارقىلى وتكىزگەن, وتكىزىپ كەلە جاتقان قازاق كوركەمسوزىنىڭ اسا كورنەكتى وكىلى, قازىرگى تاڭداعى ۇلت رۋحانياتىنىڭ ۇستىنى بولەك ابىزى, ۇلت بيىگىنە كوتەرىلگەن تۇعىرلى تۇلعا, مەملەكەتتىك سىيلىقتىڭ لاۋرەاتى, ەڭبەك ەرى اكىم تارازي – ۋاقىت دەيتىن وسىناۋ قاتال, قاتىگەز سىنشىنىڭ تەزىنەن سۇرىنبەي ءوتىپ كەلە جاتقان جاراتىلىسى بولەك سۋرەتكەر.
بۇل – شىعارماشىل تۇلعانى تانىتقان, مويىنداتقان ۋاقىتتىڭ ءوز باعاسى.
اكىم تارازي تۋرالى اڭگىمە ايتىلعاندا… كوز الدىمىزعا, اۋەلى, وتكەن عاسىردىڭ الپىسىنشى جىلدارى ەلەستەيدى.
الاش ارىستارىنىڭ اتى اتالماي, زاتى كومىكتە جاتقان ءناتى قاتتى قوعامنىڭ اسپانىن «جىلىمىق» دەيتىن جاڭا ءسوز كەزىپ, جانعا جىلىلىق اكەلگەن, ويعا, ساناعا قانات بىتە باستاعان كەزەڭ…
دالا مەن قالانىڭ اراسىنا وزدەرىنىڭ بىلىك-بىلىمىمەن, پاراسات-پايىمىمەن, ويلاۋ, سويلەۋ, جازۋ مادەنيەتىنىڭ كەڭدىگىمەن, تەرەڭدىگىمەن كەڭ ءورىس اشىپ, ۇلتتىڭ «ولگەنىن ءتىرىلتىپ», وشكەنىن قايتا جاققان التاي مەن اتىراۋ اراسىندا جاتقان ۇلى بايتاقتىڭ الپىس ەكى تامىرىنا قازاقى قان جۇگىرتىپ, رۋحاني الەمىمىزگە ۇلكەن وزگەرىس الىپ كەلگەن, ءومىر, قوعام, زامان, ادام تانۋدىڭ عالامدىق سيپاتتاعى ۇلگىلەرىن قالىپتاستىرعان «الپىسىنشى جىلعىلار» ەلەستەيدى.
بۇگىنگى توقساننىڭ كوزتالار بيىگىنە تۋىن قاداپ وتىرعان اكىم تارازي – سول ءورىسىمىزدى كەڭەيتىپ, وركەنىمىزدى وسىرگەن وسى كەزەڭ ادەبيەتى مەن مادەنيەتىنىڭ ماڭداي الدى وكىلى, كلاسسيك جازۋشى.
ايتار بولساڭ, جەرىنە جەتكىزىپ, سۇيەگىنەن وتكىزىپ ايت, ايتپەسە, ءوزىڭدى دە, وزگەنى دە وزەۋرەتىپ الداما, دەيتىن سۋرەتكەرلىك سەرت پەن كوركەمدىك قاعيداعا بەرىك جازۋشىنىڭ بالالارعا ارناپ جازىلعان العاشقى «ارمان – اتامانىنان» باستاپ, ءار جىلداردا باسپا بەتىن كورىپ, كىتاپ بولىپ باسىلعان ء«ورت», «قۇيرىقتى جۇلدىز», «اسۋ-اسۋ», «قيان سوقپاق», «بۇلتقا سالعان ۇياسىن», «تاسجارعان», «قورقاۋ جۇلدىز», «اۋلەت», «اقبەردىنىڭ اۋلاسى», «دۇنيەنىڭ شەتى», «كەن», «جازا», ء«تاج» سەكىلدى اڭگىمە, پوۆەست, روماندارى; «كۇلمەيتىن كومەديا», «جاقسى كىسى», «جولى بولعىش جىگىت», «قوس بوزداق», «قىز ماحابباتى», «تۇلپاردىڭ ءىزى» ءتارىزدى رەسپۋبليكا تەاترلارىندا كەڭىنەن جۇرگەن پەسالارى ءسوزىمىزدىڭ ايعاعى.
بۇل – سۋرەتكەر ويى مەن قيالىنىڭ كەڭدىگىن تانىتار شىعارمالاردىڭ ءبىز بىلەتىن ۇزىن-ىرعالى ءتىزىمى.
ءيا...
ءتىزىم عانا.
ال ءتىزىمنىڭ توركىنىندە قانشاما ۋاقىت پەن قوعامنىڭ, ادام مەن زاماننىڭ, دالا مەن عالامنىڭ ارا قاتىناسىن انىقتايتىن, مىنا ۇلى دۇنيە تۋرالى تولعانعان, تەبىرەنگەن جۇرەك پەن سانانىڭ ۇيقىسىز ءسات-ساعاتتارى, مازاسىز ايلارى, تىنىمسىز جىلدارى جاتقانىن ەلەستەتىپ كورىڭىزشى... ايلار تاساسىنان قۇرساۋى بەرىك, قۇرىعى ۇزىن, قامىتى مىقتى قوعاممەن تەڭەسىپ وتىرىپ, تەگەۋرىنى بەرىك تەكتى ءسوز ايتقان دارىندى جاستىڭ جالىندى ويىن اڭعارۋعا, جىلدار تاساسىنان جىگەرى مەن نامىسىن ۇلتتىق نامىس پەن جىگەردىڭ بيىگىنە كوتەرە وتىرىپ, كىم-كىممەن دە تەرەزەسىن تەڭ ۇستاپ تىلدەسكەن, اساۋ زامانىن اقىلمەن اۋىزدىقتاپ, حالقىنىڭ بار-جوعىن تۇگەندەۋ بيىگىنە كوتەرىلگەن شىنايى سۋرەتكەردىڭ, پاراساتتى كوركەمسوز يەسىنىڭ, كەڭ مىنەزدى كەمەل ويلى تۇلعانىڭ, سابىرلى ەل اعاسىنىڭ پايىمى مەن بولمىسىن تانۋعا بولادى.
مىنە…
قالىڭ ەلى تورىنەن ورىن ۇسىنىپ, ۇلت رۋحانياتىنىڭ ابىزىنا اينالعان سۋرەتكەر – ءتارازيدىڭ ءتالىمى مەن تاعدىرلى كەڭىستىگى وسىنداي.
جازۋشى تۋرالى وي تولعاپ وتىرىپ, كەشەگى كۇننىڭ بىرەر ۇزىكتەرى كوڭىل تورىنەن ءتىل قاتتى…
سونى قاعازعا ءتۇسىردىم.
وتكەن عاسىردىڭ الپىسىنشى جىلدارى. ولەڭ جازىپ, ءسوز دەيتىن سيقىرلى الەمنىڭ جەتەگىنە جاڭا ىلەسىپ, مەكتەپتە جۇرگەن كۇندەر… قولىما «قازاقستان پيونەرى» گازەتىنىڭ بىرنەشە سانىندا قاتارىنان جارىق كورگەن ءا.ءاشىموۆ دەيتىن جازۋشىنىڭ «ارمان – اتامان» دەيتىن پەساسى ءتۇستى. جەتىنشى كلاسس وقۋشىسىنىڭ جان-جۇرەگىن باۋراعان الگى شاعىن پەسانى ءبىر توپ بالا قايىرا-قايىرا وقىدىق. قاتارلاس دوستارىممەن پەسانىڭ «چيتكاسىن» جاساپ, ءرول بولىستىك. مەلسكە – مۇرىن, ەلەمەسكە – تەمىرتون, كوممۋنارعا – قازاقباي ءتيدى. مەن ارماننىڭ ءرولىن الدىم. سونىمەن... ارقايسىمىز سوزدەرىمىزدى جاتتادىق... جاسىراتىنى جوق... اتقورا-سيىرقورالاردىڭ بۇرىش-بۇرىشىن «رەپەتيتسيا» جاسايتىن ورىن (ساحنا) ەتىپ, ازىرلىككە كىرىستىك... قانشا جاسىرىپ دايىندالعانىمىزبەن, ءبىزدىڭ «سپەكتاكلىمىزدىڭ» داقپىرتى مەكتەپ ديرەكتورىنىڭ قۇلاعىنا جەتەدى. كونتورىنا شاقىرادى... اڭگىمە «نە ءبۇلدىرىپ جۇرسىڭدەرمەن؟» باستالدى... ديرەكتورىمىزدىڭ كابينەتىندە وربىگەن «قاتال اڭگىمەنىڭ» اقىرى «ارمان-اتاماننىڭ» كولحوز كلۋبىندا وتكەن «پرەمەراسىمەن» اياقتالدى. قىستى كۇن قىراۋدا تراكتور سۇيرەتكەن جويپان شانامەن قويلى اۋىلدار مەن بريگادا-بريگادالاردى ارالاپ, ەلگە تەاتر كورسەتتىك. تەاتر, ءارتىس, رەجيسسەر, دراماتۋرگ دەيتىن ۇعىمداردىڭ قاناتىنا قونىپ, ارماننىڭ ارمانىنا ىلەسىپ, افريكاعا كەتە جازداعانىم ءالى كۇنگە جادىمدا... اڭعال, ادال بالالىقتىڭ بال كۇندەرى-اي. سول كۇندەردە تەاتر دەيتىن كيەلى الەممەن العاش تانىسىپ, ءبىر باتىر بابامىز تۋرالى تۇڭعىش پەسا دا جازعان ەدىم... ولەڭ مەن ونەردىڭ جولىنا الىپ بارار العاشقى سۇرلەۋ-سوقپاعىم ەكەن عوي... ء«ا.ءاشىموۆ» دەگەن دراماتۋرگتىڭ تارازي ەكەنىن كەيىن ءبىلدىم...
ويلاپ وتىرسام, مەنىڭ ونەر مەن تەاترداعى جولىمنىڭ تۇما باستاۋى جاس جازۋشى ءتارازيدىڭ وسى پەساسىمەن باستالعان ەكەن. بىردە سول وقيعا تۋرالى اعامىزعا ايتقانىمدا جىلى جىميىپ: «بايقايمىن, مەن وسال بولماپپىن... جازۋشىلار وداعىنىڭ بولاشاق باسشىسىنىڭ ارمانىن وياتىپپىن... مارتەبە! مەن تۋرالى ماقالا جازا قالساڭ, وسى دەتالدى ۇمىتپاسسىڭ!» دەپ ەدى. بۇگىن سول ۋادەنى ورىنداۋدىڭ ءساتى كەلدى...
ومىردە اسىقپاي سويلەپ, ايتارىن باپتاپ ايتاتىن قالامگەر اعامىزبەن ونەر مايدانىندا دا, ءومىر مايدانىندا دا, شۇكىر, اعا-دوس, ءىنى-دوس بولىپ, ادەبيەت دەيتىن البەرەن اۋىلدىڭ قىزىعى مەن شىجىعىن بىرگە بولىسە كوتەرىسىپ كەلەمىز.
ءبىر جولى ءبىر قالامداس-ارىپتەسىمىز اكىم اعامىزعا ء«سىزدىڭ پالەن دەيتىن ماقتاۋلى دوسىڭىزدىڭ مىنانداي كەمشىلىگى بار. بىلەسىز بە؟» دەدى. «قانداي؟» دەدى اعامىز. «وزىنەن وزگە ەشكىمدى مويىندامايدى!» دەدى. اكىم ءۇرتاي ۇلى الگى اقجۇرەك, ادال ارىپتەسىنە بارلاي قاراپ: «ول كەمشىلىگى ەمەس, ول ارتىقشىلىعى!» دەدى. ارىپتەسىم: «داجە... ءسىزدى مويىندامايدى» دەدى قىزبالانىپ. اعامىز: «ول دا ونىڭ ارتىقشىلىعى» دەدى سابىرلى قالپىن بۇزباي... اڭگىمەگە نۇكتە وسىلاي قويىلدى.
ءبىر جولى اعامىز تەلەفون سوعىپ: «نۇرلان, ءسوز بار ەدى...» دەدى. «كەلىڭىز...» دەدىم.
كەلدى.
«سايىننىڭ يۋبيلەيى كەلەدى. ءوزىڭ بىلەسىڭ... اعاڭ ءولىپ كەتسە دە ءوزى تۋرالى ءوتىنىش ايتپايدى. قازاقتىڭ چەحوۆى عوي. ناعىز كلاسسيك. نە ويىڭ بار؟ اتاققا... حالىق جازۋشىسىنا ۇسىنۋ كەرەك» دەدى. دوستىڭ دوس تۋرالى ايتقان ادال ءسوز, جومارت ويىنا ريزا بولدىم. اراعا ەكى-ءۇش كۇندەي ۋاقىت سالىپ, سايىن اعانى شاقىردىم. «قىر استىندا الپىس تۇر, ساكە. مەرەيتوي. دۇرىستاپ وتكىزەيىك. قالاساڭىز, اۋەزوۆ تەاترىندا... بايانداماشىنى بەلگىلەيىك» دەدىم. اعامىز جۇزىنەن نۇر توگىلىپ تۇراتىن ەرەكشە جان ەدى عوي. «ويلانايىق... اقىندار ولەڭ وقىپ, زالدى ۇستايدى. ءبىز پروزايكپىز. تەاتر... قالاي بولار ەكەن؟» دەدى. «اتاققا ۇسىنايىق... حالىق جازۋشىسىنا...» دەگەنىمدە, اعانىڭ اشاڭ ءجۇزى قىسىلىپ, قىزارىپ كەتتى. «نۇرلان, شىراعىم. پەيىلىڭە راحمەت! شىن ءسوزىم. ءوزىڭ جاقسى بىلەتىن بەس ساۋساققا سياتىن قاليحان, قابدەش, رامازان, سايىن, اكىم دەيتىن بەس تاپالدىڭ ۇلكەنى – اكىم اعا بار. اۋەلى سونى ۇسىنىڭدار... ونىڭ ۇستىنە مەن «جابايى المادان» سوڭ... جازا الماي ءجۇرمىن... اكىم اعاڭ ءوندىرتىپ جازىپ ءجۇر. ماعان, جوعارعى جاق قيسا, قارسى بولماسا «قايراتكەرلىك تە» جەتەدى» دەدى.
ءبىرىنىڭ سىرتىنان ءبىرى بوتەن سوزبەن اۋىز بىلعاماي, ءبىرىنىڭ ءسوزىن ءبىرى سويلەپ, ءبىرىنىڭ نامىسىن ءبىرى ىزدەگەن ءسوز دەيتىن ۇلى ونەردىڭ قوس بىردەي سايگ ۇلىگىنە, تۇلپارتەكتى جۇيرىگىنە ىشتەي ءسۇيسىنىپ ەم سوندا... بۇگىن دە, مىنە, سول ءسات, سول كۇندەردى ەسكە الىپ وتىرمىن. ءسۇيسىنىپ وتىرمىن.
ەسىمە سايىن مۇراتبەكوۆتىڭ سول جولى: «اكىم تارازي الىپ داۋىرمەن الىسقان الىپتار قاتارىنان...» دەپ ەدى.
بۇگىن...
سول دوسى تۋرالى ايتقان دوستىڭ ءادىل باعاسى ءتىلىمنىڭ ۇشىنا ورالدى.
اقيقات ءسوز…
شىنىندا دا…
جالىن مەن پاراسات, وي مەن سەزىم شىعارمالارىندا قاناتتاسا ورىلگەن سۋرەتكەر ءتارازيدىڭ سۇمبىلە تۇنىندەي تۇنىق, جۇلدىزى جارقىراپ جانعان, جايدارى جازدىڭ اسپانىنداي اشىق كوركەم الەمى وقىرمانىن استە بەيتاراپ قالدىرمايدى. جازۋشىنىڭ ءداۋىر سۋرەتى مەن كەسكىنىن تانۋعا, باعالاۋعا, حاراكتەرلەر مىنەزى مەن قاراكەتىن تاپ باسىپ ايىرۋعا بارىنشا شەبەر قىزمەت ەتەتىن ۇلگىسى مەن ءۇردىسى بولەك قولتاڭبا قاي تۇستا دا جۇرىسىنەن جاڭىلمايدى. سوزگە ساراڭ, ويعا باي, بايانداۋ ۇلگىسىندەگى قاراپايىمدىلىق پەن قاعىلەزدىك استارىنان ادامدار مىنەزى مەن تاعدىرىنىڭ قىرىق قاتپارلى سىر-سيپاتى اڭعارىلاتىن, تابيعاتتىڭ ءتورت مەزگىلىندەي الۋان-الۋان ويلاردىڭ توقتاۋسىز اعىسىنىڭ ءۇنى بايقالاتىن قالامگەر كەڭىستىگىنە ەرىكسىز سۇيسىنەسىز. ويى ناقتى, سەزىمى شالقار, بوياۋى قانىق, ءومىردىڭ وزىندەي بىردە مۇڭدى, بىردە قاجىرلى, بىردە نۇرلى, بىردە سابىرلى ءسوز الەمىمەن سارقىلا سىرلاسىپ, اڭگىمە-سۇحبات قۇرىپ بەتتەسىپ وتىرىپ, كەشەگىنىڭ قاسىرەتى مەن قۋانىشىن عانا سەزىنۋمەن شەكتەلمەي, جۇمىر باستى پەندەگە ءتان بۇگىنگى ءومىر, تىرشىلىك اقيقاتىمەن دە جۇزدەسكەندەي كۇي كەشەسىز.
سوعىستان امان شىعىپ, ەسىن ەندى-ەندى جيعان ەلۋىنشى جىلعى ەل ومىرىنە قانىق, بالا كۇندەرى جەتىمدەر مەن جەسىرلەردىڭ كوز جاسىمەن جۋىلىپ وسكەن بۋىننىڭ بەلدى, بەدەلدى, كوش باستار وكىلى – اكىم ءتارازيدىڭ بويىنداعى ايرىقشا ءبىر ءبولىپ ايتار قاسيەتى, سۋرەتكەرلىك مىنەزى – اسىقپاي, اپتىقپاي, الدىنا كەلگەن جاننىڭ قاباعىنا قاراپ, كوزىن وقۋ, جانىن تانۋ. بۇل – بار مەن جوقتى قاتار كورگەن, جوقتىڭ دا, باردىڭ دا قادىرىنە جەتكەن ءومىر, تىرشىلىك يەسىنىڭ عانا قولىنان كەلەر ءىس.
اكىم ءۇرتاي ۇلىنىڭ بويىنداعى وسى ءبىر سيرەك قاسيەتتى قۇربى-قۇرداستارى مەن وكشەلەس ىنىلەرىنىڭ دە بويلارىنان اڭعارامىن. «قىزىل كىتاپقا» ەنىپ بارا جاتقان كىسىلىك پەن كىشىلىكتىڭ نىشانى. ءومىر مەن زاماننىڭ الگىندەي اۋىر مەكتەبىنەن وتكەندىكتەن بە, الدە بۇيرىقتىڭ ءىسى مە, بۇل بۋىننىڭ كوبى دارىندى, ءبىلىمدى, بىلىكتى. وقىعانى مەن توقىعانى مول. حالىق جۇرەگىنە جول تابار ادەبيەتتىڭ ءبىر ولجالى كەزەڭى دە وسى بۋىننىڭ ەنشىسىنە تيگەن.
ءسوز سويلەسە, ويلانىپ سويلەيتىن, وي تولعاسا, تولعانىپ ايتاتىن, جاراتىلىسىنان سابىرلى, «قالدىم» دەپ ساسپايتىن, «وزدىم» دەپ تاسپايتىن سۋرەتكەردىڭ: ء«بارىمىزدى جاراتقان اللا. وعان ەشكىمنىڭ داۋى جوق. مەنى دە جاراتقان, مەنىڭ قاليحانىمدى دا جاراتقان اللا... ءومىردىڭ قىزىعى مەن قۋانىشىن سىيلاعان (قۇدايدان كەيىنگى) اتا-انام. مەنى جازۋشى جاساعان تاعدىرىم, ورتام, زامانىم, ءداۋىرىم. جازۋشىلىق تاعدىرىمدى تاربيەلەگەن, جەتىلدىرگەن دوس-جاراندارىما, زامانداستارىما, ەلىمە, ورتاما ريزامىن» دەۋى كوڭىلگە قونادى.
اكىم تارازي الەمى – تانىمى تەرەڭ, تالعامى نازىك, كىرپياز الەم.
اكىم تارازي الەمى – ۇقسامايتىن تاعدىرلاردىڭ ۇيقاسپايتىن مىنەزىن «تايعا باسقان تاڭباداي ەتىپ» انىقتار, وت پەن سۋدىڭ, ىستىق پەن سۋىقتىڭ, ماحاببات پەن ز ۇلىمدىقتىڭ, ايارلىق پەن ادالدىقتىڭ, قاتالدىق پەن مەيىرىمدىلىكتىڭ, قاسىرەت پەن قايعىنىڭ كۇن مەن تۇندەي قاتار ورىلگەن عاجايىپ الەمى.
ءوز باسىم جازۋشى بولمىسىن دارالاي تۇسەر وسىنداي ەرەكشەلىكتى قالامگەر ەسىمىن «الپىسىنشى جىلعىلاردىڭ» الدىڭعى ساپىنا الىپ شىققان «قۇيرىقتى جۇلدىز», «اسۋ-اسۋ», ء«ورت», ت.ت. پوۆەستەرىنەن, سونداي-اق الپىسىنشى, جەتپىسىنشى جىلدارى قازاق دراماتۋرگياسى مەن تەاترىنا جاڭا لەپ الا كەلگەن «كۇلمەيتىن كومەديا», «جاقسى كىسى», «جولى بولعىش جىگىت» پەسالارىنان كورەمىن... جازۋشىنىڭ تالانتتى وكشەباسار ءىنىسى سماعۇل ەلۋبايدىڭ سوزىمەن ايتقاندا, «اكىم تارازي الىپ يمپەريامەن ىشتەي ىمىراعا كەلمەي, قالامگەرلىك ۇستانىمىنا شاڭ قوندىرماعان» سيرەك ءبىتىمدى سۋرەتكەر.
بۇل شىعارمالاردىڭ ومىرگە كەلىپ, وقىرمان جۇرەگىنە جول تابۋ كەزەڭى وسى كۇنى سەكسەنگە بەت تۇزەگەن, وكىنىشكە قاراي, قاتارى ەرتە سيرەگەن مەنىڭ بۋىنىمنىڭ ادەبي-كوركەم تالعامىنىڭ قالىپتاسۋىمەن تۇسپا-تۇس كەلەدى. جاس كەزدە وقىلعان دۇنيەلەردىڭ ارتىقشىلىعى دا, كەمشىلىگى دە ادام جادىنان كەتپەيدى... اكىم تارازي قالامى شىڭداپ, قيالعا قانات بىتىرگەن تاعىلىمى تەرەڭ, تابيعاتى تازا كوركەم دۇنيەلەر ءبىزدىڭ جادىمىزدا جاڭاشىلدىعىمەن قالدى. تارتىسسىزدىق اۋرۋىنان ەندى-ەندى ايىعىپ, بوي جازىپ, تالعام مەن تانىمنىڭ, ۋاقىت تالابىنا ساي, جاڭا بەتتەرى وزگەشە ءورىس العان كەزەڭدە, ءارىسى – الەم, بەرىسى – وداق كولەمىندە اۋىزعا ىلىگىپ جۇرگەن وزىق شىعارمالاردى ىزدەپ ءجۇرىپ, جارىسىپ وقۋعا قۇمار ۇرپاقتىڭ ساناسىنا ءتارازيدىڭ جاقسى كىسىلەرى مەن ءمۇيىزبايلارى, ءداۋىر قورجىنىندا ءجۇرىپ, جانى جاڭقالانعان اساۋ بوكەندەرى مەن كىرپىشبايلارى ءبىر-ءبىر كوركەم وبراز بولىپ سومدالدى. كەڭەستىك ءداۋىردىڭ ءدال سول تۇستاعى «مەششاندىق تاربيەسى» جانى مەن جۇرەگىن ۇيىققا باتىرعان استارىندا ساركازم مەن ءاجۋا, كومەديا مەن تراگەديا قاتار ورىلگەن بۇل كەيىپكەرلەر, تۋراسىن ايتساق, سوتسياليستىك رەاليزم قالىپتاستىرعان نانىم مەن سەنىمنىڭ تامىر جايعان داۋىرىنە, دالىرەك ايتقاندا, سول ءداۋىر يدەولوگياسىنا اسا ۇناي قويعان جوق...
الپىسىنشى جىلعى شىراعى جىلت ەتىپ جانعان ەركىن ويلاۋ مەن ەركىن سويلەۋدىڭ «باسىنان باعى ۇشا باستاعان» جەتپىسىنشى جىلدار تارازي ءتارىزدى ويى باتىر, ءسوزى باتىل سۋرەتكەردىڭ جولىن قيىنداتىپ, قورىعىن تارىلتا باستادى. ءوزىنىڭ وتباسى ءومىرى مەن كۇندەلىكتى قىزمەتىندەگى ءومىرى بىرىنەن-ءبىرى الشاق جاتقان «جاقسى كىسىلەردىڭ» تابيعاتى قالاي «كۇمان» شاقىرسا, ەكى جەپ, بيگە شىعىپ, ورلەۋ جولىندا الداۋ مەن ارباۋدىڭ قاي تۇرىنەن دە باس تارتپايتىن باسى داۋعا تۇسكەن بوكەندەردىڭ تاعدىرى مەن ارەكەتى سونى سيپاتتى درامالىق تۋىندىلاردىڭ «جولىن بايلاعانى», كەزىندە كوپ داۋ-تالاس تۋدىرعانى بەلگىلى. اشۋلىنىڭ قيمىلىن شەكتەپ, اشىنعاننىڭ اۋزىن جابۋدىڭ سان ءتۇرلى ءادىسىن يگەرگەن يدەولوگياشىل قوعام ءوزى سومداپ شىعارعان الگى ءوز كەيىپكەرلەرىنەن ءوزى باس تارتىپ, باس ساۋعالاپ جاتقان كەزەڭدە بيلىكتەن بۇدان وزگە ارەكەت كۇتۋ مۇمكىن ەمەس ەدى... سونىڭ سالدارىنان «جولى بولعىش جىگىتتىڭ» قازاق ساحناسىنداعى جولى «بولىڭقىراماي», كورەرمەن يگىلىگىنە اينالار جولى ۇزاڭقىراپ كەتتى. قايتا, كەرىسىنشە, پەسانىڭ اۋدارماسى («ۆەزۋچي بۋكەن») ورىس تەاترلارىنىڭ نازارىنا ءجيى ىلىگىپ جاتتى. ەجەلدەن بەلگىلى «ەسكى اۋرۋدان», ياعني وزىق دۇنيەلەرىمىزبەن ماسكەۋ اينالىپ ءجۇرىپ, ورىس تىلىندەگى ءتارجىماسىنان سوڭ زورعا تابىساتىن «قوعام دەرتىنەن» ايتۋلى پەسا دا سىرت قالعان جوق. ارينە, بۇل جايت كەزىندە قىرىققا جەتەر-جەتپەس جاستاعى پەسا اۆتورىنىڭ باسىنا ءبىراز قارا بۇلت توندىرگەنى راس.
دەگەنمەن... ۋاقىت – سىنشى... ءبارىن دە ءوز ورنىنا قويدى. تارازي كەيىپكەرلەرىنىڭ جانى, جۇرەگى ورتكە ورانىپ, ادامزات پەن ۇلتقا ورتاق ۇلى قۇندىلىقتار ءۇشىن جانتالاسا مايدان اشقان تۇتاس ءبىر ءداۋىردى ويىمنىڭ سۇزگىسىنە سالدىم. بۇگىندە ايتىلا-ايتىلا قادىرى كەتە باستاعان دەموكراتيا دەيتىن ۇعىم سيرەك اۋىزعا تۇسەتىن قاتال, قاتىگەز جۇيەگە ويشا ورالدىم. تارازي كەيىپكەرلەرىمەن جۇزدەستىم. سولاردى ءومىر تايتالاسىنا سالعان قوعام مەن قوعامدىق قۇرىلىمنىڭ تاعدىرىنا, تامىرىنا كوز جۇگىرتتىم. التى قۇرلىقتىڭ باعىت-باعدارىن وزگەرتىپ, الەمنىڭ ساياسي كارتاسىن تۇبىرىمەن جاڭارتقان تاۋەلسىزدەنۋ ءداۋىرىنىڭ وتكەن عاسىردىڭ 90-جىلدارىنداعى دەموكراتيالىق ورلەۋدىڭ باسى وسى الپىسىنشى جىلداردا جاتقانىن سەزىندىم. ءتىپتى قازاق ۇلتىنىڭ تاعدىرىندا تاريحي ورنى زور, ۇلى بەتبۇرىستىڭ باسى بولىپ, حالىق جادىندا جاتتالار جەلتوقسان كوتەرىلىسىنىڭ ءوزى باستاۋىن وسى سىرەسكەن سەڭدى تۇڭعىش ەرىتكەن, وي-سانا اتاۋلىعا ەركىندىك دەيتىن كيەلى ۇعىمنىڭ شۋاعى مەن نۇرىن مولىنان شاشقان «الپىسىنشى جىلعىلاردىڭ» ارمانى مەن مۇراتىنان العانىن مويىنداۋىمىز كەرەك. اسقار سۇلەيمەنوۆتىڭ سوزىمەن ايتقاندا, «تاياقتى جەگىزىپ تە, تاياقتى جەپ تە ءجۇرىپ», بۋىنى بەكىپ, سۇيەگى قاتقان ەركىنويلى تۇلعالاردىڭ ادەبيەتتە عانا ەمەس, ونەر, عىلىم, ءبىلىم, قىسقاسى, قوعامدىق ءومىردىڭ بار سالاسىندا (مەملەكەتتىك قۇرىلىمداردا دا) كەڭىنەن قانات جايا ءجۇرىپ, قوعامدىق وي مەن سانانىڭ ورىستەۋىنە جان-جاقتى ىقپال ەتكەنىن بايقايمىز.
اكىم ءتارازيدىڭ قالامگەرلىك قارىمى مەن سۋرەتكەرلىك ارىنى – تۇلعا تۇعىرىنا كوتەرىلگەن جاننىڭ وزگەشە الەمى, جاراتىلىسى, بولمىسى ءبىز ايتىپ وتىرعان ءدال وسى كەزەڭنىڭ تىكەلەي كورىنىسى. ءبىر تۇلعا حاقىنداعى ويىمىزدىڭ ءبىر بۋىن ومىرىمەن تىكەلەي ۇشتاسىپ, ءبىر بۋىن جايلى اڭگىمەمىز ءبىر تۇلعا تۋرالى پىكىرىمىزبەن قويىن-قولتىق ساباقتاسىپ جاتۋى دا سونىڭ بەلگىسى... سوندىقتان شىنايى كونتسەپتسيالىق سيپاتقا يە بولعان جازۋشىنىڭ سۋرەتكەرلىك كرەدوسى مەن ازاماتتىق ءبىتىمىن «مەنى جازۋشى جاساعان تاعدىر...» دەپ جازۋشىنىڭ ءوزى ايتقان توقتامدى سوزىنەن, فيلوسوفيالىق تۇجىرىمىنان كورۋگە بولادى.
دۇنيەلىك قۇبىلىستىڭ قاي-قايسىسىنا دا بارىنشا بايسالدى, بايىپتى تەرەڭ كوزقاراسپەن قاراي وتىرىپ, سارالاپ, تالداپ باعا بەرۋ – ىرىلىكتىڭ نىشانى. كەسەك مىنەزدى سۋرەتكەرلىكتىڭ ايقىن بەلگىسى! تابيعات ءىرى ەتىپ جاراتقان جاننىڭ ۇساقتاۋعا حاقىسى جوق. ۇساقتانعانى – ۇگىلگەنى, ۇگىلگەنى – ءوز ۇستانىمىنان ايىرىلىپ, تاعدىرى الدىندا بۇگىلگەنى.
ءبىز بىلەتىن سۋرەتكەر, قايراتكەر تارازي – ءوز تاعدىرىن ءوزى جاساپ, ءوز قالىبىنا ءوزى وعىن قۇيعان قورعاسىنداي سالماقتى, ۇگىلۋدەن اۋلاق, بۇگىلۋدى بىلمەيتىن تۇلعا.
ادام – قاي كەزدە دە ءوزى ءومىر سۇرگەن ۋاقىتتىڭ ءتول پەرزەنتى.
بۇل – الىمساقتان بەلگىلى جازۋسىز قاعيدا.
وسى ءبىر «جازۋسىز قاعيداعا» ءبىز ءومىر سۇرگەن ەكى عاسىر توعىسى از-كەم تولىقتىرۋ جاسادى. وزگەرىس ەنگىزدى! ۇلت پەن ۇرپاق جۇگىن كوتەرەر تۇلعالارعا, اسىرەسە قازىرگى قازاق قوعامىنىڭ جاعدايىندا قالامگەرلىك قارىمى مەن قايراتكەرلىك ارىنى ۇيلەسكەن ءىرى تۇلعالارعا ۋاقىتتىڭ عانا پەرزەنتى بولۋ ازدىق ەتەتىنىنە كوزىمىز جەتە تۇسۋدە. حالىق ويىن ايتىپ, ەل تاعدىرىنا ارا تۇرار, ەلدىك بيىككە كوتەرىلگەن تۇلعالارعا, ۋاقىتپەن بىرگە ۇلتقا, ۇلتتىق رۋحقا. ۇلت بولمىسىن تانىتار ىرگەلى ۇعىمدارعا تىكەلەي قىزمەت ەتەر ەل پەرزەنتى بولا ءبىلۋ دە پارىز ەكەنى انىق اڭعارىلىپ وتىر. بۇل مىندەتتىڭ ۇدەسىنەن پەندەشىلىك اتاۋلىدان بويىن اۋلاق ۇستايتىندار عانا شىقپاق.
اكىم ءتارازيدىڭ سۋرەتكەرلىك جاراتىلىسى مەن بولمىسىنان, ءوز باسىم, ۋاقىتپەن قاتار, ەلىنىڭ دە پەرزەنتى بولار ىرىلىك ءبىتىمدى, كەسەك مىنەزدى كورەمىن.
بۇل – ۋاقىت دالەلدەگەن شىندىق!
ءوز كەيىپكەرلەرى ىزدەيتىن ادىلدىك پەن ادالدىقتى مىنا بيداۋا مىنەزدى وزگەرگەن ءومىردىڭ ءورىسى مەن ايدىنىنا قاتار سالىپ, «مىلتىقسىز مايدان» اتتى كەڭىستىكتە جۇرەگى مەن تىلەگىن قاتار جەگىپ, سابىرىنان جاڭىلماي, ويىن الاڭداتقان زامان, ءداۋىر, ەل, قوعام ومىرىنە قاتىستى پىكىرلەرىن جاسقانباي, ەركىن ايتۋ – اكىم ءتارازيدىڭ سۋرەتكەرلىك ءبىتىمى مەن قايراتكەرلىك قالىبىن تانىتار قاسيەتى, ازاماتتىق كەسكىنى.
ءبىز بىلەتىن اكىم تارازي – سۋرەتكەرلىك بولمىسى ءىرى, جاراتىلىسى تازا, كىسىلىك پەن كىشىلىكتىڭ ابىرويلى اسقارىنا كوتەرىلگەن حالىقشىل, قوعامشىل, مەملەكەتشىل تۇلعا.
ول مەن ءۇشىن ومىردە – سىرلاس-اعا, ادەبيەتتە – ويى مەن مۇراتى تابىسقان قالامداس. ۋاقىت كەڭىستىگىمەن ەسەپتەگەندە, ايدىنى كەڭ, ايبىنى مىقتى زامانداس. ابىز ويلى اقساقالىمىز.
ۇلتتىق كوركەم الەمىمىزدى, ءوزىنىڭ وزگەشە جازۋ ورنەگىمەن, ويلاۋ, سويلەۋ مادەنيەتىنىڭ كەڭدىگىمەن, ورەلى تۇلعالىق بولمىسىمەن بايىتىپ, جاڭا ءداۋىر بوساعاسىن ىرگەلى ومىرشەڭ شىعارمالارىمەن اتتاپ, وزگەرۋدىڭ وركەندى جولىن تاڭداعان جۇرتىمىزدىڭ ورىندە, توقساننىڭ تورىندە وتىرعان حاس ءبىتىمدى سۋرەتكەردى ءار كەز وقىرمان ويىنىڭ ۇلان-عايىر كەڭىستىگىنەن كورۋدى بۇيىرتسىن.
نۇرلان ورازالين,
مەملەكەتتىك سىيلىقتىڭ
لاۋرەاتى
