– جاقىپ قاجمان ۇلى, مەملەكەت باسشىسى جولداۋدا ەل ەكونوميكاسىنىڭ دامۋى, حالىقتىڭ ءال-اۋقاتىن كوتەرۋگە قاتىستى ماڭىزدى ۇسىنىستار ايتىپ, ناقتى تاپسىرمالاردى بەلگىلەپ بەردى. سونىڭ ءبىرى – اۋىل شارۋاشىلىعى ونىمدەرىن تەرەڭ وڭدەۋگە باسىمدىق بەرۋ قاجەتتىگى تۋرالى باستاما. ەلىمىزدە بۇل سالانىڭ الەۋەتى قانداي؟
– اۋىل شارۋاشىلىعى ونىمدەرىن قايتا وڭدەۋ راسىندا دا اسا ماڭىزدى, ءتىپتى ءبىز ءۇشىن ستراتەگيالىق باعىت دەر ەدىم. نەگە؟ بىرىنشىدەن, اۋىل شارۋاشىلىعى ونىمدەرىن وڭدەۋ – ەڭ الدىمەن, ەلىمىزدى اسىرايتىن سالا. كۇندەلىكتى جەپ وتىرعان تاماعىمىز بەن تۇتىناتىن تاۋارىمىز. ول – حالقىمىزدىڭ سالامات-ساۋلىعى, ءومىر ساپاسى. تەك ازىق-ت ۇلىك ەمەس, جالپى ۇلتىمىزدىڭ قاۋىپسىزدىگى. ەكىنشىدەن, بۇل سالا – وڭىرلەردى دامىتاتىن نەگىزگى قوزعاۋشى كۇش. حالقىمىزدىڭ 40 پايىزى اۋىلدىق جەردە تۇرادى. ءار ءۇشىنشى وتانداسىمىز اۋىل شارۋاشىلىعىندا جۇمىس ىستەيدى. ەگەر قولدا بار وسى الەۋەتىمىزدى دۇرىس جانە ۇتىمدى پايدالانساق, ءبىز بۇل سالانىڭ جاڭا قىرلارىن اشا تۇسەمىز. ول ءۇشىن ەلىمىزدە قاجەتتى بارلىق رەسۋرس جەتكىلىكتى.
– ونىمدەردى قايتا وڭدەۋ بۇكىل اۋىل شارۋاشىلىعى سالاسى ءۇشىن درايۆەر بولا الادى دەگەن پىكىر بار. ءسىز قالاي ويلايسىز؟
– جاقىندا ىسساپارمەن يزرايلدە بولدىق. حالىق سانى بىزدەن ەكى ەسە, اۋماعى – 122 ەسە از. ءبىزدىڭ ءبىر ورتاشا اۋدانداي عانا. بار بولعانى 22 مىڭ شارشى شاقىرىم. اقمولا وبلىسىنداعى ەرەيمەنتاۋ اۋدانىمەن بىردەي. جەرى نەگىزىنەن قۇمدى, ءشول دالا. قۇنارسىز. ونىڭ ۇستىنە سوعىس جاعدايىندا ءومىر ءسۇرىپ جاتىر. سوعان قاراماستان, تەك ءوزىن ەمەس, ءبىراز ەلدى اۋىل شارۋاشىلىعى ونىمدەرىمەن قامتاماسىز ەتىپ وتىر. ديقاندار جاڭا تەحنولوگيالاردى پايدالانىپ, ەگىستەرىن تامشىلاتىپ سۋارادى. ءسويتىپ, مول ءونىم الادى. سونىڭ ارقاسىندا كىشكەنتاي عانا مەملەكەت بۇكىل دۇنيە جۇزىنە جەمىس-جيدەك, كوكونىس ونىمدەرىن ساتىپ كەلەدى. بىزگە ۇلگى بولاتىن مۇنداي ەلدەر از ەمەس. ءبىز دە ازىق-ت ۇلىكتى سىرتتان تاسىماي, ءوز-ءوزىمىز قامتاماسىز ەتۋگە الەۋەتىمىزدى تولىق پايدالانۋىمىز كەرەك.
ىشكى نارىقتى قامتۋعا دا, ەكسپورتتى ارتتىرۋعا دا وتاندىق وندىرۋشىلەردىڭ شاماسى جەتكىلىكتى. ول ءۇشىن اگرارلىق سەكتوردىڭ العا جىلجۋىنا بارىنشا جاعداي جاساۋعا مىندەتتىمىز. تەر توگىپ, جۇرتىمىزدى ەتپەن, سۇتپەن قامتاماسىز ەتىپ جۇرگەن فەرمەرلەر ءۇشىن مەملەكەتتىك قولداۋدىڭ تۇرلەرى ۇنەمى دامىپ وتىرۋى كەرەك. بۇل قادامداردىڭ ءبارىن اۋىل ەڭبەككەرلەرىمەن تالقىلاپ, سولاردىڭ ۇسىنىس-پىكىرلەرىن ەسكەرگەن دۇرىس. قايتا وڭدەۋ ءوندىرىسىن دامىتىپ, يمپورتتى ءوزىمىزدىڭ ونىمدەرمەن اۋىستىرۋدىڭ ماڭىزى وتە زور.
مەملەكەت باسشىسى «قازاقستاننىڭ اينالاسىندا ءونىم وتكىزەتىن وتە ۇلكەن نارىقتار بار. وندا ساپالى ازىق-ت ۇلىك ونىمدەرى تاپشى» دەگەن بولاتىن. كورشىلەس ەلدەر تاراپىنان ءبىزدىڭ ونىمدەرگە سۇرانىس جىلدان-جىلعا ارتىپ كەلەدى. وسى سۇرانىستى ساۋاتتى پايدالانا بىلسەك, ۇتارىمىز كوپ.
– وڭدەۋ سالاسىن دامىتۋ ءۇشىن كەدەرگى بولىپ تۇرعان نەگىزگى ماسەلەلەر قانداي؟
– اشىعىن ايتۋ كەرەك, ەلىمىزدە اۋىل شارۋاشىلىعى ونىمدەرىن وڭدەۋ ۇلەسى تومەن. ناقتى سالالاردى الساق, ۇن ءوندىرىسى – 17, ءسۇت ونىمدەرى – 16, ەت ونىمدەرى – 16, وسىمدىك مايى – 8, قانت – 4, جارما 2 پايىز. پرەزيدەنت الداعى ءۇش جىلدا اگروونەركاسىپ كەشەنىندە قايتا وڭدەلگەن ءونىمنىڭ ۇلەسىن 70 پايىزعا جەتكىزۋ تۋرالى مىندەتتى العا قويدى. ماسەلەن, استىق ءوندىرۋ سالاسىن الايىق. ون بەس جىل بۇرىن ۇن ءوندىرۋ جاعىنان ەلىمىز الەمدە كوشباسشى بولاتىن. سول كەزدە ەلىمىزدە ۇن وندىرەتىن 270 كاسىپورىن جۇمىس ىستەپ تۇردى. قازىر سولاردىڭ ۇشتەن ءبىرى عانا قالدى. وعان سەبەپ – نارىقتاعى باسەكەنىڭ ارتۋى. بۇل جاعدايدا ءبىز ەكى جولدىڭ ءبىرىن تاڭداۋىمىز قاجەت: نە حالىقارالىق نارىقتاعى ورنىمىزدى قايتارۋ, نە ۇندى تەرەڭ وڭدەۋگە كوشۋ.
تەرەڭ وڭدەۋدىڭ العاشقى وڭدەۋدەن ايىرماشىلىعى نەدە دەپ سۇراۋىڭىز مۇمكىن. استىقتى العاشقى وڭدەۋدەن جارما, ۇن الامىز. وڭدەۋشىلەردىڭ كوبى وسىمەن شۇعىلدانادى. ونىڭ ورنىنا ءبىز وندىرۋشىلەردى استىقتى تەرەڭ وڭدەۋگە ىنتالاندىرۋىمىز قاجەت. سوندا قوسىمشا قۇنى جوعارى ونىمدەر, اتاپ ايتقاندا, گليۋكوزا-فرۋكتوزالى سيروپ, امين قىشقىلدارى, ليزين, دارۋمەندەر, تاماق قوسپالارى, بيوپوليمەرلەر, ت.ب. كوپتەگەن ءونىمدى الاتىن بولامىز. تسيفرمەن ايتساق, باعاسى 102 مىڭ تەڭگە تۇراتىن ءبىر توننا استىقتان وڭدەۋ ارقىلى 146 مىڭ تەڭگە تۇراتىن ۇن الامىز. ال سول ءبىر توننا استىقتى تەرەڭ وڭدەپ, جاڭاعى ايتقان سيروپ, ليزين, كراحمال وندىرسەك, شامامەن 585 مىڭ تەڭگەنىڭ ونىمىنە قول جەتكىزەمىز. قايتا وڭدەۋ سالاسىنىڭ الەۋەتىن وسىدان-اق كورە بەرىڭىز.
قانتقا كەلەتىن بولساق, ەلىمىزدە وتاندىق شيكىزاتتان وندىرىلگەن قانتتىڭ كولەمى جالپى تۇتىنۋدىڭ 10%-نان اسپايدى. وكىنىشكە قاراي, مەملەكەتتىك باعدارلامالاردا قانت قىزىلشاسىنان باسقا بالاما ونىمدەردەن قانت الۋ تۋرالى ەشتەڭە قاراستىرىلماعان. تەك قىزىلشا قانتىن ءوندىرۋ ارقىلى رەسەيدىڭ تاجىريبەسىن قايتالاۋدىڭ قانشالىقتى قاجەتى بار؟ مىسالى, جۇگەرى داقىلدارىنان كراحمال شىرىنىن الۋ تەحنولوگياسىن نەگە قاراستىرماسقا؟ جۇگەرى ۇزاق جىلدار بويى ەلىمىزدە تابىستى ءوندىرىلىپ كەلە جاتقان, جەرگە دە, اۋا رايىنا دا بەيىم داقىل ەكەنى بەلگىلى. ماماندار دا جەتكىلىكتى. كراحمال نەگىزىندە گليۋكوزا-فرۋكتوزا ءشارباتى شىعارىلادى جانە ونى سۋسىن زاۋىتتارىندا, كونديتەر فابريكالارىندا, كۋلينارلىق تسەحتاردا قانت ورنىنا پايدالانۋعا بولادى. عالىمداردىڭ زەرتتەۋىنشە, ءداندى جۇگەرىنىڭ 1 گەكتارىنا كەتەتىن وندىرىستىك شىعىن 400 مىڭ تەڭگەنى قۇرايدى. ال قانت قىزىلشاسىنا كەتەتىن شىعىن – 850 مىڭ تەڭگە. سونداي-اق داندىك جۇگەرىدەن شىرىننىڭ شىعىمدىلىعى 75%-دى قۇرايدى, ال قىزىلشادان 11% عانا. ياعني ەل تۇتىناتىن 650 مىڭ توننا قانتتىڭ جارتىسىنا جۋىعىن ءداندى جۇگەرىدەن الۋعا بولاتىن گليۋكوزا-فرۋكتوزا ءشارباتىنا اۋىستىرۋعا بولادى.
– مەملەكەت باسشىسى بارىنشا تەرەڭ وڭدەلگەن ونىمدەردى ەكسپورتقا جىبەرۋدى قايتا-قايتا تاپسىرىپ كەلەدى. سول مىندەتتى قالاي ورىنداپ جاتىرمىز؟
– بىزدەگى جاعدايعا كوشپەس بۇرىن كورشىلەس وزبەكستاندى مىسالعا الايىق. 2020 جىلى وزبەكستان ماقتا شيكىزاتىن ەكسپورتتاۋعا تىيىم سالدى. ونداعى ماقسات – ماقتانى قايتا وڭدەۋ ءوندىرىسىن دامىتۋ. سونىڭ ارقاسىندا وزبەك اعايىندار ءيىرىمجىپ پەن ماتا ءوندىرىسىن – 2, تىگىن-تريكوتاج بۇيىمدارىن – 5,5, ش ۇلىق ونىمدەرىن 7 ەسە ارتتىرعان. قازىر وزبەكستاندا ەڭ جوعارى سۇرانىسقا يە تاۋار – ول ءيىرىمجىپ (پرياجا). 2021 جىلى ونىڭ ەكسپورتى ءتىپتى التىن ساتۋ كولەمىنەن اسىپ كەتكەن. ياعني التىن 1,3 ملرد دوللارعا ەكسپورتتالسا, ءيىرىمجىپ 1,6 ملرد-عا ساتىلدى.
ەندى وزىمىزدەگى استىقتى الايىق. ونى كوبىنەسە شيكىزات تۇرىندە ەكسپورتقا شىعارامىز. ونىڭ ءبىرشاما وبەكتيۆتى, سۋبەكتيۆتى سەبەپتەرى بار. تەك بىرەۋىنە توقتالايىن. استىقتى ەكسپورتتاعانى ءۇشىن قوسىمشا قۇن سالىعى (ققس) قايتارىلادى. بىراق شەتەلگە نە شىعارساڭ دا سولاي. بيداي, ۇن, ماكارون سياقتى دايىن ءونىم بولسىن قايتارىلاتىن ققس بارىنە بىردەي. ارينە, مۇنداي جاعداي ءونىمدى وڭدەۋگە ىنتالاندىرمايدى.
ەت ونىمدەرى بويىنشا دا وزەكتى سۇراقتار كوپ. ەڭ ماڭىزدىسى – ول ۆەتەرينارلىق قاۋىپسىزدىك. بۇل جاعداي ۇلكەن الاڭداۋشىلىق تۋدىرىپ وتىر. وتكەندە عانا حالىقارالىق ەپيزووتيالىق بيۋرو ەلدەگى سيىرلاردا اۋسىل اۋرۋى بار دەپ مالىمدەدى. بۇل – وتاندىق ەت ونىمدەرىن ەكسپورتتاۋعا ۇلكەن توسقاۋىل. سوندىقتان مينيسترلىك وسى ماسەلەنى تەز ارادا شەشپەسە, جاعداي قيىندايتىنى ءسوزسىز.
ماسەلەنىڭ تاعى ءبىر توبى – وندىرۋشىلەرگە بەرىلەتىن مەملەكەتتىك قولداۋ. حالىقارالىق تاجىريبەنى الساق, مال مەن وسىمدىك شارۋاشىلىعىنىڭ دامۋى 80%-عا دەيىن سۋبسيديا بولۋگە بايلانىستى. بۇل رەتتە, سۋبسيديا العان سۋبەكتىلەردىڭ ءوزى «وسى قارجىنى ءتيىمدى پايدالانامىز, ءوندىرىستى دامىتامىز» دەپ ناقتى مىندەتتەمە ارقالاۋى كەرەك. ءبىر جاعىنان, جاعداي جاساساق, ەكىنشى جاعىنان, ولاردىڭ دا جاۋاپكەرشىلىگى كۇشەيۋگە ءتيىس.
– تاعى قانداي مىسالدار كەلتىرە الاسىز؟
– مالدىڭ تەرىسى مەن جۇنىنە قاتىستى ۇلكەن ماسەلە بار. ەلىمىزدە بىلتىر 40 مىڭ توننا ءجۇن, 11 ملن تەرى شىقتى. بىراق سول ءجۇننىڭ تەك 17 پايىزى, ال تەرىنىڭ 14-اق پايىزى عانا وڭدەۋگە جىبەرىلگەن. سوندا قالعانى قايدا؟ قالعانى يتتەرگە جەم بولعان نە قوقىسقا تاستالعان ەكەن. ال مينيسترلىكتىڭ ايتۋىنشا, مەملەكەت قانشاما قولداۋ ۇسىنسا دا ساپالى شيكىزات وتكىزۋشىلەر از. مال شارۋاشىلىعى – اۋىل حالقىنىڭ نەگىزگى تابىس كوزى. نەگە ولارعا وسى ءجۇن مەن تەرىدەن پايدا كورۋدى ۇيرەتپەيمىز؟ نەگە سوعان ىنتالاندىراتىن جاعدايدى جاسامايمىز؟ جاپپاي اتاۋلى الەۋمەتتىك كومەك كورسەتكەنشە, ودان دا نەگە وسىنى بىرتىندەپ باستاماسقا؟ مىسالى, بىرنەشە اۋىلدى جوبا رەتىندە الىپ, ادامداردى وسى كاسىپكە ۇيرەتۋگە بولار ەدى. سول تاجىريبەنى كەيىن بۇكىل رەسپۋبليكاعا تاراتساق, پايداسىن بارلىق اۋىل تۇرعىندارى كورەتىنى ءسوزسىز.
– وسىنداي وزەكتى ماسەلەگە پارلامەنت تاراپىنان قانداي قولداۋ كورسەتىلىپ جاتىر؟
– بيىل ماۋسىم ايىندا اۋىل شارۋاشىلىعى ونىمدەرىن قايتا وڭدەۋ ماسەلەسىنە قاتىستى سەناتتا ۇكىمەت ساعاتىن وتكىزدىك. ماقسات – سالاعا جاۋاپتى مەملەكەتتىك ورگانداردى سىناپ, كەمشىلىكتەردى بەتكە باسۋ ەمەس. قاي تۇستا ولقىلىق بار؟ نەگە وسى سالامىز ويداعىداي دامىماي جاتىر؟ زاڭ شىعارۋشى بيلىك رەتىندە قاي جاعىنان ءوز ۇلەسىمىزدى قوسا الامىز؟ قازىرگى اسا كوكەيكەستى ءونىم مەن وندىرىسكە دە زاڭدىق قولداۋ مەن باقىلاۋ كەرەك. وسى ماسەلەلەر توڭىرەگىندە ناقتى اڭگىمە جۇرگىزدىك. جيىن قورىتىندىسىن سارالاۋ ارقىلى الداعى ۋاقىتتا جاسايتىن شارالارىمىزدى بەلگىلەپ الدىق. ۇكىمەتكە 23 تارماقتان تۇراتىن ۇسىنىم بەردىك. ارينە, قايتا وڭدەۋ – قيىن دا كۇرمەۋى مول سالا. باعىتتار وتە كوپ: ەت ونىمدەرى, جەمىس-جيدەك پەن كوكونىس, تەرى وڭدەۋ, ماقتا تازالاۋ, ءسۇت, قانت, وسىمدىك مايىن شىعارۋ, بالالار تاماعىن ءوندىرۋ, نان ونىمدەرىن شىعارۋ, مالدىڭ جەمىن دايىنداۋ, تاعى باسقاسى.
سەناتتان زاڭنامالىق جانە ادىستەمەلىك كومەك بولسىن دەپ, اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترلىگىمەن كەلىسىمگە كەلدىك. مينيسترلىك قۇرامىندا اۋىل شارۋاشىلىعى ونىمدەرىن قايتا وڭدەۋ دەپارتامەنتى بار. وندا جاڭا ايتقان ءار باعىت بويىنشا ماماندار ناقتى جۇمىس ىستەپ كەلەدى. ءبىز ءار سالانىڭ پروبلەمالارىن ماماندارمەن جان-جاقتى تالقىلايمىز. ءسويتىپ, ماسەلەلەردى بىرگە العا جىلجىتساق دەگەن جوسپار بار. بارىمىزگە كەرەگى – پرەزيدەنتتىڭ تالاپ ەتىپ وتىرعان مىندەتىن ورىنداۋ, ناقتى ناتيجەگە جەتۋ.
– اڭگىمەڭىزگە راحمەت.
اڭگىمەلەسكەن –
ەسكەندىر زۇلقارناي,
«Egemen Qazaqstan»
