سولاردىڭ ءبىرى – دوسجان قاشاق ۇلى. كەڭەس وكىمەتى ورناعانعا دەيىن اقتوبە وڭىرىندە 200-گە جۋىق مەشىت بولسا, قازىرگى زامانعا تەك اقتوبە قالالىق جانە ويىل مەن تەمىر مەشىتتەرى عانا ءبۇتىن جەتتى. وسى ءۇش مەشىت – 1903 جىلى تاتار ۇلگىسىمەن سالىنعان تاس قۇرىلىس. دوسجان يشان مەشىتى, مەدرەسەسى بولعان جەرگە ءوز وسيەتىمەن جەرلەنگەن. مەموريالدىق كەشەن اشىلعان كۇنى تەمىر اۋدانىنىڭ ورتالىعى – شۇبارقۇدىقتا دوسجان قاشاق ۇلىنا ارنالعان زيالى قاۋىم وكىلدەرى قاتىسقان جيىن ءوتتى.
قازاقستان مۇسىلماندارى ءدىني باسقارماسىنىڭ توراعاسى, باس مۋفتي ناۋرىزباي قاجى تاعان ۇلى رۋحانياتقا قىزمەت ەتكەن قازاقتىڭ يشاندار مەكتەبىنىڭ ءىرى وكىلدەرى – دوسجان قاشاق ۇلى (1815-1890), نۇرفايىس حازىرەت بايعارا ۇلى (1826-1880), جۇماعالي احۋن ورازالى ۇلى (1860-1904), الديار يشان نياز ۇلى (1839-1888), جيەنالى يشان ءىزباسار ۇلى, بەكماعامبەت حازىرەت سەمباي ۇلى, جيەنعالي جۇماعالي ۇلىنىڭ (1880-1943) قايراتكەرلىگى حالىق ساناسىنان وشپەگەنى تۋرالى ايتتى. ول: «باستاۋىن ءVىىى-ءحىV عاسىرلاردا قالىپتاسقان باپتىق-شەيحتىق مۇرشيدتىك مەكتەپتەردەن العان يشاندار قازاق دالاسىندا يسلام مادەنيەتى مەن ءبىلىمىن ورنىقتىرىپ, ءدىني سالا مەن داستۇرلىك تانىمدى ۇشتاستىردى. بەرتىن كەلە قازاق قوعامىندا ءار ءوڭىردىڭ ءوز يشانى, ياعني رۋحاني ۇستازى قالىپتاسىپ, ولار ەلدەگى مادەني-اعارتۋشىلىق, ەكونوميكالىق-ساياسي, يدەولوگيالىق ماسەلەلەردى شەشۋگە ارالاستى. جالپى, قازاق جەرىندەگى يشاندار مەكتەبى تاۋكە حان زامانىندا قالىپتاسا باستادى. سول تۇستا «جەتى جارعىنى» دايىنداۋعا ارالاسقان يشانداردىڭ دارەجەسىن كوتەرىپ, ەلدىڭ ءدىني تۇراقتىلىعىن ساقتاۋعا جاۋاپتى ەتتى. مەشىت اشىپ, مەدرەسەدە بالا وقىتىپ, قوعامدا ىزگىلىكتى ناسيحاتتاعان وسى ءدىن وكىلدەرىنىڭ اراسىنان تالاي عۇلاما عالىم, ەمشى, باعبان, سىنىقشى, اعارتۋشى, ءسوز ۇستاسى شىقتى», دەدى باس ءمۇفتي.
يشاندار مەكتەبىنىڭ ءىرى وكىلى – دوسجان قاشاق ۇلى اقتوبە وبلىسىندا 1815 جىلى دۇنيەگە كەلگەن. العاشقى ءدىني ءبىلىمدى اكەسى قاشاق مولدادان الىپ, ودان بۇحارا مەدرەسەسىن ءتامامداپ ەلگە ورالعان سوڭ جيىرما جىل بالا وقىتۋمەن اينالىسقان. ومىرىندە قاجىلىققا ءۇش رەت بارعان. ءماشھۇر ءجۇسىپ كوپەي ۇلى «قازاق شەجىرەسى» ەڭبەگىندە 1874 جىلى مەككەگە قاجىلىققا بارعان قازاقتىڭ ىقپالدى ادامدارىنىڭ ىشىندە نۇرپەيىس حازىرەت پەن دوسجان حالفەنىڭ بولعانىن ايتا كەلە, «بۇرىن قازاق بۇلاي باس قوسىپ قاجىلىققا بارماعان ەكەن» دەپ تۇيىندەيدى. وسى توپتا جاڭگىر حاننىڭ ۇلى عۇبايدوللا سۇلتان, حاكىم ابايدىڭ اكەسى قۇنانباي وسكەنباي ۇلى, جىر الىبى جامبىلدىڭ اعاسى تايكە جاقاۋ ۇلى دا بولعان. قازاق قاجىلارى وسى جەردە قازاق جەرىنەن كەلەتىندەر ءۇشىن مەككەدە تاكيا (قوناق ءۇي) سالۋعا ۋاعدالاسادى. شاكارىم قاجى قۇدايبەردى ۇلى «قازاق, قىرعىز ءھام حاندار شەجىرەسى» ەڭبەگىندە بىلاي دەپ جازعان: «مەن پاقىر 1905 جىلدان 1906 جىلعا قاراي, قاجىلىققا بارعاندا تاكيانى كوردىم. مەنەن بۇرىن قاجىلار كىرىپ قالعان ەكەن, ولاردى رەنجىتپەي پاتەر الىپ ءتۇستىم. بىراق سۇلتان ايتتى: تاكيا بۇل كۇندە دوسجان حازىرەتتىڭ اتىنا جازىلعان ەكەن».
قوناق ۇيگە جەر الۋ وڭايعا تۇسپەي, مەككە قالاسىنىڭ باسشىسى قازاقتاردىڭ مۇسىلماندىعىن دالەلدەيتىن قۇجات سۇراتادى. دوسجان يشان جولعا شىعىپ, قازان قالاسىنان سۇراعان قۇجاتتى تاۋىپ, ونى بۇحاراعا زاڭداستىرىپ, مەككەگە دەر كەزىندە جەتكىزەدى. يشاننىڭ ەڭبەگىن ەسكەرگەن قۇنانباي باستاعان قاجىلار قيىندىقپەن العان جەردى دوسجان حازىرەتتىڭ اتىنا جازدىرادى.
دوسجان حازىرەت 1888 جىلى قازاقتىڭ ءوز مۇفتيلىگىن اشۋ تۋرالى ورىنبور گۋبەرناتورىنا بىرنەشە رەت ارىزدانعان. سول ۋاقىتتا قاتتى كۇشەيگەن شوقىندىرۋ ساياساتىنان قازاقتىڭ ءدىنىن كۇشەيتۋ تاسىلىمەن قورعانباق بولعان حازىرەت تالابى ەسكەرۋسىز قالدى. اقىن ابۋباكىر كەردەرى دوسجان حازىرەتتى «اسىل ءسوزدى, كەڭ كوكىرەك, ورتا بويلى, تەرەڭ ويلى, جۇمساق مىنەزدى, سابىرلى, بەرەكەلى, داۋلەتتى, قۇداي جولىندا كوپ ەڭبەك ەتكەن, دۇشپانعا دا پالە ويلاماعان, بۇقاراعا ءسوزى ەم بولعان; سابىردا – ايۋب پايعامبارعا, ماقامدا – ءداۋىت پايعامبارعا ۇقساس, پيعىلدا – راسۋلىمداي جايلى, داۋلەتتە – حاق سۇلەيمەندەي سالتاناتتى بولعان» دەپ سيپاتتايدى.
جيىندا جازۋشى سماعۇل ەلۋباي دوسجان حازىرەت باستاعان ءدىندارلاردىڭ قازاقتار ءۇشىن دەربەس مۇفتيلىك اشۋ تالابى ۇلت زيالىلارىنىڭ قارقارالى پەتيتسياسىنان كەيىنگى ەرەكشە ساياسي قيمىلى دەپ باعالادى. «ياساۋي مەكتەبىنىڭ شاكىرتتەرى ەل-جۇرتىنىڭ يگىلىگى ءۇشىن قىزمەت ەتۋدى ءبىرىنشى ورىنعا قويدى. جەكە مۇددەسىن ويلاماي, ەل-جۇرتىنىڭ مۇددەسى ءۇشىن قاتەرگە باسىن تىگۋ اۋليەلەرگە ءتان قاسيەت. مۇنداي قاسيەت دوسجان يشاننىڭ بويىنان تابىلدى», دەدى بەلگىلى قالامگەر.
ق.جۇبانوۆ اتىنداعى اقتوبە وڭىرلىك ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ پرورەكتورى, تاريح عىلىمدارىنىڭ دوكتورى راحىم بەكنازاروۆ ورىس ەتنوگرافى س.ءدۋديننىڭ 1907 قازاق جەرىن ارالاي ءجۇرىپ, «قازاقتىڭ ءار اۋىلىندا ەلدىڭ ءدىني ساۋاتىن اشاتىن مولدالار بار» دەپ جازىپ كەتكەنىن ايتتى. مۇراعاتتاردا ءدۋديننىڭ كيىز ۇيدە, مولدادان ساباق الىپ وتىرعان قازاق بالالارىن تۇسىرگەن فوتوسۋرەتتەرى ساقتالعان. ءحىح عاسىردا رەسەيدەن تاتار, باشقۇرت مولدالارى ارقىلى كەلگەن اعىم مەن بۇحارا, حيۋادان كەلگەن اعىمداردىڭ ىقپالى ىرعىز بەن جەم وزەندەرى اراسىنداعى ەسكى مەشىت قۇرىلىستارىنان دا بايقالادى. وڭتۇستىك بەلدەۋدەن جەم وزەنىنە دەيىنگى مەشىتتەردە يشاندار ءداستۇرى ساقتالدى. ياعني يشاندار مەشىتىندە بيىك مۇنارا مەن ۇلكەن تەرەزەلەر بولماسا, قازىرگى اقتوبە وبلىسىنىڭ سولتۇستىك اۋداندارىندا تاتار مەن باشقۇرت ۇلگىسىنە ۇقسايتىن ءسۇيىر, بيىك مۇنارالى, ۇلكەن تەرەزەلەرى بار مەشىتتەر سالىندى. يشاندار ۇلگىسى قارابۇتاقتاعى سامۇرات مەشىتىندە, جەم وزەنىنىڭ بويى – قوجاسايداعى كوكمەشىتتە, ىرعىزداعى دۇيسەنبى احۋن, قايراقتىداعى دىلماعامبەت يشان مەشىتى قۇرىلىستارىنان بايقالادى. قازاقتىڭ سوپى ءدىندارلارى ءسان-سالتاناتى اسقان مەشىتتەردى اسا ۇناتپاعان ءتارىزدى.
دوسجان يشاننىڭ العاشقى مەشىتىن ءۇستىرت بويىنداعى تاساستاۋ, قاينار دەگەن جەردە سالعان. بۇل قازىرگى ماڭعىستاۋ, اتىراۋ, اقتوبە وبلىستارىنىڭ شەكاراسىندا ورنالاسقان توڭكەرىسكە دەيىنگى قازاق اۋىلىنىڭ جۇرتى. تاستان, شىمنان سالىنعان ەسكى ۇيلەر, تاس قۇدىق, بىرنەشە مەشىت پەن مەدرەسە ۇيلەرى, جاتاقحانا, كىتاپحانا ورىندارى ساقتالعان. مەشىتتىڭ ىشكى قابىرعاسىنداعى بوياۋى مەن ويۋ-ورنەگىنىڭ ىزدەرى ءالى بار, توبەسىندە سۋاعارى ساقتالعان. ۇستىرتتەگى تاس قالاداعى مەشىت-مەدرەسە بىرنەشە مۇنارالى «جەلكەندى مەشىت» ۇلگىسىمەن تۇرعىزىلعان. بۇل ارابتاردان كەلگەن ءداستۇر. دوسجان يشاننىڭ مەشىتتەرىن ءبىرمان كوشىمقۇل ۇلى دەگەن ۇستا تۇرعىزعان. ول 1922 جىلى قايتىس بولعان. ۇرپاقتارى قوبدا اۋدانىندا تۇرادى.
قازاقستان مۇسىلماندارى ءدىني باسقارماسى ۋاعىز-ناسيحات ءبولىمىنىڭ مەڭگەرۋشىسى, PhD باتىرجان مانسۇروۆتىڭ ايتۋىنشا, سول زاماندا يشان مارتەبەسىنە جەتۋ ءۇشىن ۇزاق جىل بالا وقىتىپ, ءوز ەڭبەگىڭمەن كۇن كورۋ كەرەك ەكەن. دوسجان يشان يحسان ءىلىمىن ۇستانعان, سوپىلىق جولدا بولعان. «بۇكىل عۇمىرىن اللا جولىنداعى قۇلشىلىققا ارناعان يحسان ءىلىمىن ۇستانعاندار شىنايىلىق, ادالدىق پەن ادىلدىكتى باعدار ەتىپ, ءوز حالقىنا ادال قىزمەت ەتۋگە ءتيىس. بۇگىندە جالعان سوپىلار شىنايى سوپىلىق جولعا كەدەرگى بولىپ وتىرعان كەزدە ولارعا يحسان ءىلىمى ارقىلى عانا توسقاۋىل جاسايمىز. سول ءۇشىن دە ەلگە ادال قىزمەت ەتەتىن شاكىرتتەر تاربيەلەي بىلگەن دوسجان حازىرەت سياقتى يشان, حالفە, احۋنداردى ناسيحاتتاۋىمىز كەرەك», دەدى باتىرجان مانسۇروۆ.
ولكەتانۋشى بەكارىستان مىرزاباي ۇلى بەلگىلى عالىم, مارقۇم ءابۋ تاكەنوۆتىڭ 1997 جىلى تەمىر اۋدانىنا مۇستافا شوقايدىڭ ەميگراتسياعا بارا جاتىپ, جاسىرىن كەزدەسكەن ءدىن ادامدارى تۋرالى دەرەك ايتتى. قايراتكەر 1918 جىلى حازىرەتتىڭ ۇلىمەن كەزدەسكەن بولۋى كەرەك. ويتكەنى دوسجاننىڭ جولىن جالعاستىرعان ابدوللا, اققۇباش ەسىمدى ۇلدارى 1937 جىلدارى اتىلىپ كەتكەن. بەكارىستان مىرزاباي ۇلى: «بايعارا ۇلى نۇرفايىس, قاشاق ۇلى دوسمۇحامەد يشان مەن ونىڭ اتقوسشىسى – ءوتالى قاجى, اعايىندى اپپاز بەن مىرقى, قاسىنبەك داتقا, شابدەن 1875 جىلى مەككەگە قاجىلىققا بارعاندا, ورتالارىنان قارجى شىعارىپ, قوناقۇي سالدىرادى. مەككەدەگى وسى 7 ادامنىڭ قارجىسىنا سالىنعان ۇيگە 1957 جىلى نكۆد ادامدارى كەلىپ ءبىر قاعازعا قول قويعىزىپ الىپ كەتكەنى تۋرالى بايعارا ۇلى نۇرفايىس حازىرەتتىڭ نەمەرەسى ءابدىراحمان اقساقالدان ەستىدىم. ارحەولوگ عالىم سەرىك اجىعالي 1979 جىلدان باستاپ ەل ىشىنەن دوسجان يشان تۋرالى اۋىزشا دەرەكتەردى جيناستىردى. ال وسىدان بەس جىل بۇرىن اتىراۋلىق مۇحامەدقالي ۇلى رەسەي مۇراعاتىنان دوسجان يشاننىڭ شيلىدەگى مەشىتىنىڭ 1904 جىلى تۇسىرىلگەن فوتوسۋرەتىن تاپتى. سول زاماندا مەشىتتىڭ جەتى كۇمبەزى بولعان», دەپ مالىمەت بەردى بەكارىستان مىرزاباي ۇلى.
قارتايعان يشان ساياسي سەنىمسىز ادام رەتىندە ورىنبور گۋبەرناتورىنىڭ قۇپيا تىزىمىندە تۇرعان. بەكارىستان مىرزاباي ۇلىنىڭ ايتۋىنشا, دوسجان يشاننان بۇرىن جەم بويىنداعى ءدىندارلاردىڭ ەڭ ىقپالدىسى – اسان قوجا قازاق دالاسىنا ءدىن تاراتۋعا كەلگەن باقسايىس اۋليەنىڭ ۇرپاعى ەكەن. اسان قوجا ءحىح عاسىردىڭ باس كەزىندە جاستارىن حيۋا, بۇحاراعا كوشىرەدى دە, ۇلكەندەرى جەمنىڭ بويىندا قالادى. قازىر بۇل جەر قوجاساي دەپ اتالادى. ەرتەدە قازاقتىڭ ءار اۋىلىندا مەشىت بولعان. ماسەلەن, كەڭەس وكىمەتىنىڭ العاشقى جىلدارى اقتوبە وبلىسىنىڭ تەمىر ۋەزىندە 50-گە جۋىق, ىرعىز ۋەزىندە 37 مەشىت بولعان.
عالىم ومىرزاق وزعانباەۆ ءحىح عاسىردا قازاق رۋحانياتىنا زور ەڭبەك سىڭىرگەن دوسجان قاشاق ۇلىنىڭ عيبراتىن حالەل دوسمۇحامەد ۇلى, باقىتجان قاراتاەۆ, اعايىندى جۇبانوۆتار تىڭداپ ءوستى دەگەن پىكىر ايتتى. دوسجان يشاننىڭ مەدرەسەسىن مىڭنان استام شاكىرت ءتامامداسا, ولاردىڭ اراسىنان ۇلت رۋحانياتىنا قىزمەت ەتكەندەر كوپ شىقتى. دوسجاننىڭ جيەنعاليعا دەيىنگى ۇرپاقتارى – سول كەزدەگى شوقىندىرۋ ساياساتىنا قارسى تۇرا بىلگەندەر. ء«حىح عاسىردا رەسەي يمپەرياسى قۇرامىنداعى بارلىق ۇلتتاردى شوقىندىرۋ ساياساتى بەلسەندى ءجۇردى. شىركەۋ ادامدارى باسقا ۇلتتىڭ جەتىم بالالارىن شىركەۋ جانىندا اشىلعان مەكتەپتەرگە جيناپ, تەگىن وزگەرتتى, ورىسشا وقىتتى. حالىق تاعدىرى قىل ۇستىندە تۇرعانىن ەرەكشە سەزىنگەن ەلدەگى يشان-مولدالار مەدرەسەلەرگە جوق-جۇقا, جەتىم بالالاردى تەگىن قابىلداپ, ولاردىڭ اس-سۋىن, باسقا قاجەتى ءۇشىن شارۋاشىلىقپەن اينالىستى. دوسجان يشان ورىنبور گۋبەرناتورىنىڭ قابىلداۋىن ءۇش جىل كۇتىپ, ءشيلىسۋ بويىنان باۋ-باقشا وسىرۋگە 10 گەكتار جەر سۇراپ العان. سول جەرگە جەمىس اعاشتارىن ەگىپ, ءونىمىن كۇزدە ورىنبور, ترويتسك قالاسىنىڭ كوپەستەرىنە كوتەرە ساتىپ, تۇسكەن قارجىنى مەدرەسەدەگى كەدەي وتباسىلار مەن جەتىم بالالاردىڭ قاجەتىنە جۇمسايدى. «توڭكەرىسكە دەيىنگى قازاق مەدرەسەلەرىنىڭ ۇلت ازاماتتارىن تاربيەلەۋدەگى ءرولى ءالى زەردەلەنگەن جوق. ماسەلەن, كوكشەتاۋدا ناۋان حازىرەتتىڭ مەدرەسەسىندە ەڭبەك تاربيەسىنە ەرەكشە ءمان بەرگەن. مەدرەسە جانىندا ءبىر وتار قوي ۇستاپ, وقۋشىلار مالعا كەزەكپەن كۇتىم جاساعان. حازىرەت شارۋاشىلىقتان تۇسكەن تابىستى مۇقتاج شاكىرتتەردىڭ قاجەتىنە جۇمساعان», دەدى ءو.وزعانباەۆ.
ءدىن وكىلدەرىنىڭ قازاق رۋحانياتىنا سىڭىرگەن ەڭبەگى ولشەۋسىز بولسا دا, ولاردىڭ ومىرباياندىق دەرەكتەرى جۇيەلەنگەن جوق. كەڭەس وكىمەتى اياۋسىز جانشىعان قازاق ءدىنباسىلارىنىڭ تاريحتاعى ءرولىن زەردەلەۋ, مەدرەسەلەر مەن اۋىل مەكتەپتەرى تۋرالى زەرتتەۋ جۇمىستارىن جۇرگىزۋ – بۇگىنگى عىلىمنىڭ ابىرويلى مىندەتى دەپ سانايمىز.
اقتوبە وبلىسى,
تەمىر اۋدانى
