– جالپى, اقىن-جازۋشىلاردىڭ دەنى وزدەرىنىڭ ءومىربايانى تۋرالى جازعان ەستەلىكتەردە نەمەسە اقپارات قۇرالدارىنا بەرگەن سۇحباتتارىندا ءسوز ونەرىندەگى العاشقى قادامدارى بالا كۇنىنەن باستالعانىن ايتادى. بىراق ءسىز بالالىق شاعىڭىزدا بەينەلەۋ ونەرىنە جاقىن بولىپسىز. سونىڭ اسەرى كەيىن اتاقتى سۋرەتشىلەر تۋرالى ەسسەلەر جازۋىڭىزعا تۇرتكى بولدى ما؟
– سولاي دەسە دە بولادى. شىنىندا دا, بالا كۇنىمنەن بەينەلەۋ ونەرىنە جاقىن بولدىم. مەكتەپتە سۋرەت ءپانىنىڭ مۇعالىمى بولماسا دا, سۋرەت سالۋدى ەرەكشە ۇناتتىم. ونىڭ سەبەبى دە بار. اتا-انام قوي باقتى. قالىڭ قاردىڭ كوبەسى سوگىلىسىمەن جايلاۋعا شىعامىز. ءبىزدىڭ اۋىلدىڭ كوكتەمى كەرەمەت. جايقالعان كوك مايسا. تابيعات جاڭا كويلەك كيگەن قىزداي جاسانىپ, قۇلپىرىپ تۇرادى. اسىرەسە الاۋلاپ اتقاڭ تاڭ, قازداي قالقىعان بۇيرا-بۇيرا بۇلتتاردى قىزعىلت نۇرىنا شومىلدىرىپ باتقان كۇننىڭ سيقىرلى بەينەسى, وزەن-كولدەردەگى قۇستاردىڭ الۋان سازدى قيقۋى جان دۇنيەمدى ەرەكشە اسەرگە بولەيتىن. وسى عاجايىپ كورىنىستەردىڭ ءبارى بالا بولسام دا ماعان شابىت بەردى, قاناتتاندىردى.
سوعىستان كەيىنگى جوقشىلىق كەزەڭ. بۇگىنگىدەي ءتۇرلى ءتۇستى بوياۋمەن شىعاتىن كىتاپتار جوق. نانساڭىز, سۋرەت سالاتىن اق قاعاز دا قات. ايتەۋىر پوشتا تاسيتىن مايدانگەر موشقال دەگەن اعامنان گازەت-جۋرنال وراعان اق قاعازىنىڭ ارتىلعانىن سۇراپ الىپ, سونىڭ جاراعان تۇستارىن سۋرەتكە پايدالانامىن. ءتىپتى ءسابيت مۇقانوۆتىڭ «بوتاگوز» رومانىنىڭ جەلىسىمەن تاقىرىپتىق سۋرەتتەر سالدىم. وكىنىشكە قاراي, سولاردىڭ كوبى ساقتالىپ قالمادى. ءبىر-ەكى سۋرەتىمدى سۇراپ العاندار بولدى. ماسەلەن, «قۇرمانعازى» اتتى پورترەتىمدى ايگىلى «لا سكالا» تەاترىندا ءان سالعان اتاقتى ءانشى امانگەلدى سەمبين اتتاي قالاپ السا, «جايلاۋ كەشى» دەگەن مايلى بوياۋمەن سالعان پەيزاجىمدى جاقىن جيەنىم قيىلىپ سۇراعان سوڭ سوعان بەردىم.
– ءبىر سۇحباتىڭىزدا بالا كۇنىڭىزدە سالعان سۋرەتتەرىڭىز ەلىمىزدەگى عانا ەمەس, سول كەزدەگى وداقتىق بالالار باسىلىمىندا جاريالانعانى تۋرالى ايتىپسىز. سوعان كەڭىرەك توقتالا كەتسەڭىز؟
– جەتىنشى سىنىپتا وقىپ جۇرگەنىمدە الماتىداعى رەسپۋبليكالىق «درۋجنىە رەبياتا» گازەتىندە «وزەندە» اتتى كارتينام باسىلدى. ودان كەيىن ماسكەۋدەگى التى ميلليونعا جۋىق دانامەن تارايتىن «پيونەرسكايا پراۆدا» گازەتىندە «شوپان وتارىندا» اتتى قاراپايىم قارا تۋشپەن سالعان سۋرەتىم جارىق كوردى. بۇعان توبەم كوككە جەتكەندەي قۋاندىم. بۇل باسىلىم سول كەزدەگى ون بەس وداقتاس رەسپۋبليكادان بولەك, سوتسياليستىك لاگەر ەلدەرىنىڭ بارلىعىنا تارايدى. وسى كارتينام جاس وقىرمانداردىڭ قاتتى قىزىعۋشىلىعىن تۋعىزدى. الاسا تاۋلاردىڭ بەتكەيىندە قوي جايىپ جۇرگەن شوپان مەن كيىز ءۇي الدىندا ساماۋرىن قايناتىپ, اس قامداپ جۇرگەن انا بەينەسى وزگە ەلدىڭ وقۋشىلارىنا ەكزوتيكالىق ەرەكشەلىگىمەن اسەر ەتكەن بولۋى كەرەك. سودان ماعان جەر-جەردەگى وقۋشىلاردان جۇزدەپ ەمەس, مىڭداپ حات كەلدى. تاڭدانىسىمدا شەك بولعان جوق. ەندى ولارعا جاۋاپ بەرۋىم كەرەك. مەكتەپتەگى ورىس تىلىنەن بەرەتىن قازبەك كەنجاعاليەۆ ەسىمدى ۇستازىم ماعان ورىسشا حاتتىڭ ۇلگىسىن جازىپ بەردى. سونى جان-جاققا جىبەردىم.
بۇل وقيعا اۋىلدان اسىپ, اۋدانعا جەتتى. ءبىر كۇنى ۇيگە اۋداندىق «سوتسياليستىك شارۋا» گازەتىنىڭ رەداكتورى ۇزاقباي تولەۋوۆ كەلدى. جىلى ءجۇزدى ادام ەكەن, مەنى اڭگىمەگە تارتىپ, بەس جۇزدەي حاتتى وبلىستىق گازەتكە الىپ كەتتى. ءسويتىپ, سول كەزدەگى «ەڭبەك تۋى» گازەتىنىڭ بەلدى ءتىلشىسى اناربەك ايتباەۆ مەن تۋرالى جارقىراتىپ «حاتتار سىرى» اتتى ءبىر بەتتىك ماقالا جاريالادى. قىزىقتى جازىلعان ماتەريال بولعاننان كەيىن بە, وبلىس كولەمىندەگى ءبىراز بالادان تاعى حات الدىم.
سولاردىڭ ىشىنەن كەڭەستىك كەزەڭدە وتە تانىمال بولعان جاس قىزدىڭ تاعدىرى تۋرالى تۇسىرىلگەن «ريتا» اتتى كوركەم فيلمدەگى باس كەيىپكەردى سومداعان, لاتۆيا استاناسى ريگا قالاسىندا تۇراتىن 7-سىنىپ وقۋشىسى اننا شمەتكوۆادان كەلگەن جىپ-جىلى سەزىمگە تولى حاتتى ءبولىپ ايتار ەدىم. سونداي-اق ماسكەۋلىك گاليا ترۋحينا, چيتالىق ليدا ەفيموۆا, ەرەۆاندىق ەلميرا اكوپيان, ءوزىمىزدىڭ ەلدەن امانگەلدى كەنجەبەكوۆتەردىڭ مازمۇنعا تولى حاتتارى دا ەسىمدە قالدى.
«جايلاۋ كەشى» اتتى تۋىندىمدى چەحوسلوۆاكيانىڭ براتيسلاۆا قالاسىندا تۇراتىن وقۋشى دۋنيا پەنكالوۆا جىبەرگەن مايلى بوياۋمەن سالدىم. ءتۇسى قانىق, ساپالى بوياۋ ەكەن, سۋرەتىم وزىمە قاتتى ۇنادى. الايدا بەينەلەۋ ونەرىن تاڭداۋىمدى وتباسىم مەن ۇلكەن نەمەرە اعام ونشا قالاعان جوق. ولار مەنىڭ الماتىداعى زووۆەتەرينارلىق ينستيتۋتقا ءتۇسۋىمدى ءجون كوردى. سوندا دا سۋرەتشىلىكپەن اۋەسقويلىقپەن اينالىسىپ ءجۇردىم. كەيبىر سۋرەتتەرىم سول كەزدەگى «لەنينشىل جاس», «قازاق ادەبيەتى» گازەتتەرىندە جاريالاندى.
– اسا كورنەكتى قىلقالام شەبەرى ورال تاڭسىقباەۆ تۋرالى جازعان تاماشا ەسسەڭىزدى وقىدىم. سونى جازۋ ءۇشىن سوناۋ تاشكەنتكە بارىپ, سۋرەتشىمەن جۇزبە-ءجۇز كەزدەسىپسىز, سول ساپاردان العان اسەرىڭىزدى تاعى ءبىر ەسىڭىزگە تۇسىرسەڭىز؟
– مەن كسرو حالىق سۋرەتشىسى, كسرو كوركەمسۋرەت اكادەمياسىنىڭ تولىق مۇشەسى ورال تاڭسىقباەۆتىڭ ەسىمىن بالا كۇنىمنەن بىلەمىن. ويتكەنى ءبىزدىڭ ۇيدە سۋرەتشىنىڭ «تۋعان ولكە» اتتى كارتيناسى ءىلىنىپ تۇراتىن. قىردا گۇل تەرىپ جۇرگەن قىزدار, ونىڭ ار جاعىنان تاۋدىڭ سۇلباسى اعاراڭدايدى. ەتەگىندە جاسىل جەلەككە ورانعان اۋىل. عاجاپ تۋىندى. كەيىن الماتىعا وقۋعا كەلدىم. قازىرگى ۇلتتىق كىتاپحاناعا ءجيى بارامىن. سوندا كورنەكتى قىلقالام شەبەرىنىڭ سول جىلدارى باسىلعان سۋرەت-البومىن كورىپ, تۋىندىلارىمەن ودان ءارى جاقىن تانىستىم. نەگىزى, ورال تاڭسىقباەۆتى ۇلى پەيزاجيست رەتىندە باعالايمىن. تابيعات قۇبىلىستارى مەن سۇلۋلىعىن وتە شەبەر بەينەلەيدى. مەن ول كىسىنى جازعانعا دەيىن «لەنينشىل جاس» گازەتىندە لەوناردو دا ۆينچي, سيكەيروس, كونەنكوۆ, لەۆيتان, رىلوۆ سەكىلدى الەمدىك ونەر الىپتارى مەن ءوز ەلىمىزدىڭ ءبىرتۋار پەرزەنتتەرى شارا جيەنقۇلوۆا, ايشا عالىمباەۆا, ءابىلحان قاستەەۆ تۋرالى ەسسەلەرىم مەن ماقالالارىم جاريالانعان ەدى.
ءبىر كۇنى كوشەدە شەرحان مۇرتازا اعامىزبەن جولىعىپ قالدىم. حال-جاعداي سۇراسقاننان كەيىن, بىردەن سۇراققا تارتتى.
– مەن سەنى تاشكەنتكە ىسساپارعا جىبەرسەم, باراسىڭ با؟
– بارامىن.
– وندا ورال تاڭسىقباەۆ دەگەن قازاقتىڭ عاجايىپ سۋرەتشىسى تۇرادى.
– بىلەمىن, – دەپ جاۋاپ بەردىم. شەراعاڭ «وندا ءجۇر» دەپ مەنى ەرتىپ الدى دا, ءوزىنىڭ ورىنباسارى قالداربەك نايمانباەۆقا الىپ بارىپ, سول جەردە ءىسساپار ماسەلەسىن قولما-قول شەشىپ بەردى. ول كەزدە مەن ۋنيۆەرسيتەتتىڭ سوڭعى كۋرسىندا وقيتىنمىن. ديپلومىمدى قورعاپ قويعام, ياعني, بەس مينۋتسىز مامانمىن. سونداي-اق «لەنينشىل جاس» گازەتىنىڭ شتاتتان تىس ءتىلشىسىمىن.
شىلىڭگىر شىلدە. كۇن جانىپ تۇر. ۇشاقتان تۇسكەننەن كەيىن بىردەن ورال اعانىڭ ۇيىنە باردىم. وزبەكستان ۇكىمەتى سۋرەتشىگە ۇلكەن قامقورلىق كورسەتىپ, ەكى قاباتتى ءزاۋلىم ءۇي سالىپ بەرگەن. ەسىكتى ءۇي يەسىنىڭ ءوزى اشىپ, جىلى قارسى الدى. ەليزاۆەتا ياكوۆلەۆنا ەسىمدى جەڭگەمىز مول ەت اسىپ قويىپتى. اڭگىمەلەسىپ وتىرىپ, سونى جەدىك. الدىمەن اعا مۋزەيىمەن تانىستىرىپ, شىعارماشىلىعى تۋرالى جازىلعان گازەت-جۋرنالداردى وقۋعا بەردى. حالىقارالىق كورمەلەرگە قاتىسقاندا ءوزى جايىندا ايتقان اۋزى دۋالى تۇلعالاردىڭ پىكىرلەرىن كورسەتتى. سولاردى وقىپ, ءبىراز مالىمەت الدىم. جالپى, ءبىرتۋار تۇلعالارمەن سىرلاسۋدىڭ ءجونى بولەك ەكەندىگىن ءتۇسىندىم.
جەكسەنبى كۇنى ورال اعا سۇيرىكتەي سۇلۋ «ۆولگاسىمەن» تابيعات اياسىنا الىپ شىقتى. شىرشىق وزەنىنىڭ جاعاسىنا بارىپ دەمالدىق. بالىق اۋلادىق, سۋرەتكە تۇستىك. الاڭسىز اڭگىمەلەستىك. ول كىسى مۇحتار اۋەزوۆپەن جاقىن دوس بولعان. مۇحاڭ كەزىندە ورالدى الماتىعا شاقىرىپ, قازىرگى اباي اتىنداعى قازاق مەملەكەتتىك اكادەميالىق وپەرا جانە بالەت تەاترىنىڭ سۋرەتشىسى ەتىپ, قىزمەتكە ورنالاستىرعان. بىراق ول كىسى اتالعان ونەر ورداسىندا ءبىر-ەكى جىل عانا ىستەپ, تاشكەنتكە قايتىپ ورالعان. وپەرا جانە بالەت تەاترىندا از عانا ۋاقىت جۇمىس ىستەسە دە «قالقامان – مامىر» اتتى العاشقى قازاق بالەتىنە ارنالعان كوستيۋمدەر ۇلگىلەرىنىڭ سۋرەتىن سالعان. اعامەن وڭاشا قالىپ اڭگىمەلەسكەندە الماتىدان نەگە كەتىپ قالعانى تۋرالى سۇرادىم, سوندا ول كىسى: «بىرىنشىدەن, اعايىنداردىڭ قىزعانىشى سەبەپ بولدى, ەكىنشىدەن, قوناققا ءجيى بارىپ, شىعارماشىلىقپەن اينالىسۋعا ەشقانداي مۇمكىندىك بولمادى», دەپ جاۋاپ بەردى. ءسوز اراسىندا ءابىلحان قاستەەۆپەن جاقىن ارالاسقانىن ايتتى. ەليزاۆەتا جەڭگەمىز وتە سىپايى, مادەنيەتتى ادام ەكەن. كەشكىلىك مەنى ەسىك الدىنا سەرۋەندەۋگە الىپ شىعىپ, سوندا ورال اعانىڭ قيىندىقپەن وتكەن بالالىق شاعى مەن باۋىرلارى تۋرالى ايتىپ بەردى. ءۇشىنشى كۇنى سۋرەتشى شەبەرحاناسىنا قوندىم. ءسويتىپ, اتاقتى سۋرەتشىمەن قيماي قوشتاسىپ, ول كىسى مەنى بەتىمنەن ءسۇيىپ, شىعارىپ سالدى. الماتىعا كەلگەننەن كەيىن «تاۋ مەن دالا جىرشىسى» اتتى ۇلكەن ەسسە جازىپ, «لەنينشىل جاسقا» جاريالادىم. شەرحان اعا ءدان ريزا بولىپ, گازەت لەزدەمەسىندە ماقتادى. سودان كەيىن ورال اعاعا مۇحتار اۋەزوۆتىڭ قولدان جاساعان ءمۇسىنى مەن كۇلاش بايسەيىتوۆانىڭ داۋسى جازىلعان پلاستينكانى سالىپ جىبەردىم. كەيىن ەليزاۆەتا جەڭگەيمەن تەلەفونمەن سويلەسكەندە سۋرەتشى ۇلى مۇحاڭنىڭ ءمۇسىنىن ءسۇيىپ جىلاپ العانىن, كۇلاش اپانىڭ داۋىسى جازىلعان پلاستينكاعا ريزا بولعانىن جەتكىزدى.
– ارمەنياعا دا بارىپ, مارتيروس ساريان تۋرالى دا جازدىڭىز...
– جاس كەزىندە ادام ارمانشىل بولادى عوي. ستۋدەنتتىك شاكىرتاقىمدى جيناپ, كيسلوۆودسكىگە 20 كۇن دەمالۋعا باردىم. دەمالىسىم اياقتالعاننان كەيىن ەرەۆانعا ۇشاققا بيلەت الىپ, شىعارماشىلىعىن جوعارى باعالايتىن ارمياننىڭ ۇلى سۋرەتشىسى مارتيروس سارياندى ىزدەپ باردىم. ونى حالقى ء«بىزدىڭ ۆارپەت» دەپ ەرەكشە قاستەر تۇتادى. ەرەۆان – تاريحي ورىندار مەن ەسكەرتكىشتەرگە وتە باي شاھار. قالانى ارمانسىز ارالادىم. ارميانداردىڭ ايتۋلى تۇلعالارى جەرلەنگەن پانتەوندى كوردىم. سوداڭ سوڭ مارتيروس سارياننىڭ مۋزەيىنە كەلىپ ەدىم, سۋرەتشىنىڭ كورمەسى ءوتىپ جاتىر ەكەن. كەلۋشىلەر وتە كوپ. بيلەت جوق. كورمەگە مەنى كىرگىزبەدى. مۋزەي قىزمەتكەرىنە ءوزىمنىڭ قازاقستاننان كەلگەنىمدى ايتىپ, «لەنينشىل جاس» گازەتىنىڭ شتاتتان تىس ءتىلشىسى دەگەن قىپ-قىزىل كۋالىگىمدى كورسەتتىم. ول ىشكە كىرىپ كەتتى دە, ءبىر جاس جىگىتتى ەرتىپ شىقتى. ارمەنيا ۇكىمەتى مارتيروس ساريانعا كوزى تىرىسىندە-اق ەكى قاباتتى مۋزەي سالىپ بەرگەن. سوندا كورنەكتى قىلقالام شەبەرىنىڭ بىرىنەن-ءبىرى وتكەن عاجايىپ كارتينالارى قويىلعان. الگى جىگىت مۋزەي ديرەكتورى ەكەن, جىلى امانداسىپ, مەنى ساريانعا ەرتىپ باردى. ۇلى سۋرەتشىگە سالەم بەرۋگە ەرەۆان دراما تەاترىنىڭ ءبىر توپ ءارتىسى كەلىپ وتىر ەكەن. كەزدەسۋىمىز 20 مينۋتتاي ۋاقىتقا سوزىلدى. سول كەزدە ونىڭ جاسى 89-دا بولسا دا, تىڭ كورىندى. وعان قازاقستاننان كەلگەنىمدى ايتىپ ەدىم, «قازاقستاننان با؟» دەپ ك ۇلىمسىرەپ, قولىمدى الدى. مۋزەي ديرەكتورىنا يەك قاعىپ, كىشكەنتاي ۆوكالعا كونياك قۇيعىزدى. نەگىزى, جاس كۇنىمنەن اراق-شاراپ تاتىپ كورگەن ەمەسپىن, بىراق اتاقتى تۇلعامەن سوعىستىرىپ تارتىپ جىبەردىم. سوسىن وعان جاستار گازەتى اتىنان كەلگەنىمدى ايتىپ, «قولتاڭباڭىزدى بەرەسىز بە؟», دەپ ەدىم, ادەمى قالامسابىن الىپ «قازاق جاستارىنا ۇلكەن قۋانىش, باقىت تىلەيمىن!» دەپ جازىپ بەردى. الماتىعا ورالعاننان كەيىن ارمەنيادان العان اسەرىممەن «شۋاققا ىڭكارلىك» دەگەن ەسسە جازدىم.
– ۇزاق جىلدار ءبىلىم سالاسىندا قىزمەت ەتتىڭىز. سونىڭ شىعارماشىلىعىڭىزعا دا اسەرى بولعان سەكىلدى. ءوزىڭىز وسى جاعىنان ۇتتىم دەپ ويلايسىز با؟
– مەكتەپتە ەڭبەك ەتكەن جىلدارىمنىڭ ۇتىس جاعى دا, ۇتىلىس جاعى دا بولدى. بويداعى جاستىق جىگەر قۋاتىن مەكتەپكە اياماي جۇمسادىم دەۋگە بولادى. وزات ۇستاز اتاندىم. قازاق كسر وقۋ مينيسترلىگىنىڭ قۇرمەت گراموتاسىنىڭ, كسرو-نىڭ جوعارى دارەجەلى ەڭبەك قىزىل تۋ وردەنىنىڭ يەگەرى بولدىم. ءىس-تاجىريبەم «مەكتەپ» باسپاسىنان كىتاپشا بولىپ باسىلدى. وبلىستىق ءبىلىم جەتىلدىرۋ مەكەمەسى ارنايى پلاكات شىعاردى.
ال مەكتەپكە كەلگەن كۇننەن باستاپ بالالارمەن ەتەنە ارالاستىم. سۋرەت, قازاق ءتىلى مەن ادەبيەتى پانىنەن ساباق بەردىم. ولارعا بەينەلەۋ ونەرى, كلاسسيكالىق مۋزىكا, ۇلتتىق, ءداستۇرلى مۋزىكا باعىتىندا تاربيە بەرۋگە ىنتا قويدىم. مەكتەپتە كوڭىلدىلەر, كۇلدىرگىلەر كلۋبى جۇمىسىن ۇيىمداستىردىم. بۇل اۋىل ومىرىنە ۇلكەن جاڭالىق اكەلدى. وسىنى تاماشالاۋعا كەلگەن ادامدار كلۋبقا لىق تولاتىن. مۇحتار اۋەزوۆتىڭ «قاراقىپشاق قوبىلاندىسىن», ورازبەك بودىقوۆتىڭ «قاراقۇم تراگەدياسىن» ساحنالادىق. ولاردى اۋدان ورتالىعىندا, ساحنالارى كەڭ اۋىلداردى ارالاپ ءجۇرىپ قويدىردىق. بالالار ومىرىمەن بىتە قايناسۋ مەنىڭ كوپتەگەن شىعارماما ارقاۋ بولعانى اقيقات. اسىرەسە كەزىندە اسا مول تيراجبەن باسىلىپ شىققان «كىشكەنتاي گەنەرالدار» جيناعىما ەنگەن پوۆەستەر بالالار ومىرىنە ءتان نەبىر حيكايالار, قىزىقتار, مىنەزدەر الۋاندىعى كوپ اسەرىن تيگىزدى. ولاردىڭ قاتارىندا «كىشكەنتاي گەنەرالدار», ء«بىز, تولەپبەك اتاي, سامولەت كومانديرى جانە پالما», «سارى سومكە جانە ونىڭ دوستارى», «سايات» سەكىلدى پوۆەستەرىم بار.
– ۇلاعاتتى ۇستاز رەتىندە بالالار تاربيەسى تۋرالى نە ايتاسىز؟
– جالپى, بالالار ءومىرى, بالالار ءتىلى بولەكشە ءبىر الەم. وسى مەكتەپتەگى جىلدار بەدەلىندە سان مىڭداعان وقۋشىلارمەن كەزدەستىك, تىلدەستىك. ولاردىڭ نەبىر قىزىقتارىنىڭ, اڭقاۋ, البىرت تىرلىكتەرىنىڭ شالدۋارلىقتارىنىڭ, تەنتەكتىكتەرىنىڭ كۋاسى بولدىق, نەبىر پەرىشتە سەزىمدى بالالاردىڭ مىنەزدەرىنە قانىقتىق.
جەتپىسىنشى, توقسانىنشى جىلدارى مەكتەپتە وقىعان بالالار مەن ولاردىڭ اتا-انالارى دا بۇگىنگى داۋىردەگى ۇرپاق پەن اتا-انالارىنان مۇلدە بولەك, جەر مەن كوكتەي ايىرما بار.
سوڭعى ءتورت-بەس جىل كولەمىندە, ۇمىتپاسام, قىزىلوردا وبلىسىنىڭ ءبىر اۋىلىنىڭ مەكتەبىن ەرتەرەكتەۋ بىتىرگەن ەڭ تەنتەك بالالارى نامىسىنا, شامىنا تيمەي, بىراق ەش جەرىن كوگەرتپەي جۇمساق جەردەن مىقتاپ جازالايتىن قاتىگەز ەمەس قاتال ءارى ءادىل ۇستازىنا مەكتەپ ءبىتىرۋ سالتاناتىندا جەڭىل اۆتوكولىك سىيلاپ تاڭعالدىرىپتى. سويلەگەندە بۇلا مىنەزىمىزدى بۇعالىقتاپ, تەرىس تىرلىگىمىزدى شەكتەن شىعارماي, قايىرمالاپ, قالىپتى ارناعا سالۋعا جۇيكەسىن دە, كۇشىن دە اياماعان اياۋلى ۇستازىمىزعا مىڭ العىس دەپ سويلەپتى.
جاسىرىپ, جاباتىنى جوق, وسى كۇنى دە مەنىڭ «قازاقي» مەكتەبىمنەن از-كەم وتكەن تەنتەك شاكىرتتەرىم كەزدەسكەن جەردە قۇشاقتاپ, بەتىمنەن ءسۇيىپ, شۇرقىراپ امانداسىپ جاتادى. وتكەن-كەتكەندى ايتىپ, ءماز بولىپ, ەستەلىكتەر ايتىسىپ, ءبىر جاساپ قالامىز. 35, 40, 45 جىلدىق مەكتەپ ءبىتىرۋ كەشتەرىنە شاقىرىپ, تورىنە شىعارىپ, قۇرمەت قىلىپ, سىي-سياپاتتارىن جاسايدى. قازىر الدەقالاي داۋىس كوتەرىپ, قاتاڭ سويلەسەڭ, تەلەفونعا ءتۇسىرىپ, الەۋمەتتىك جەلىگە سالادى دا, سوتتىڭ الدىنان ءبىر-اق شىعارادى. جاقىندا نەبارى جەتىنشى سىنىپ وقۋشىسىنىڭ ءوز ۇستازىن ساباق ۇستىندە بەيپىل سوزبەن بالاعاتتاعانىن كورىپ, باس شايقاستىق.
قازىر ۋاقىت تىم كۇردەلى. وتكەن جولى مەملەكەت باسشىسى تۇركىستانداعى ۇلتتىق قۇرىلتايدا ەلىمىزدەگى ءبىلىم جۇيەسى مەن بالالار تاربيەسىنە ەرەكشە توقتالدى. شىنىمدى ايتسام, بۇگىنگى جاستاردىڭ ومىرگە دەگەن تانىم-تۇسىنىگى, كوزقاراسى باسقا. وقۋشىلار ساناسىن ادەبي كوركەم شىعارما مەن گازەت-جۋرنالداعى تانىمدىق دۇنيە ەمەس, ۇيالى تەلەفوننىڭ قىزىقتارى جاۋلاپ الدى. مۇنىڭ الدىن الماسا, قوعام تىعىرىققا تىرەلەدى.
– جوعارى وقۋ ورنىن بىتىرگەننەن كەيىن الماتىدا قالۋعا مۇمكىندىگىڭىز بولسا دا اۋىلعا كەتىپ قالۋىڭىزعا نە سەبەپ بولدى؟
– مەنىڭ قاتارلاس دوستارىمنىڭ, زامانداستارىمنىڭ كەيبىرەۋى اۋىلعا كەتۋىمە كوپ تاڭدانىس بىلدىرەدى. اكە-شەشەم جاسى ۇلعايىپ قالعان ادامدار ەدى. ەكى ءىنىمنىڭ ۇلكەنى ستۋدەنت, كىشىسى مەكتەپ جاسىندا بولدى. اشارشىلىقتىڭ بار ازابىن تارتقان اكەممەن بىرگە تۋعان توعىز اعايىندى ەركەكتىڭ التى-جەتەۋى اشتىقتىڭ قۇربانى بولعان. كەشەگى سوعىس كەزىندە تىلدىڭ اۋىر بەينەتىن كوتەرگەن اكەم 1941 جىلى 52 جاستا ەكەن. ۇلكەن اكەمىز امانجولدىڭ ۇلبيكە, وتەبيكە دەگەن ايەلدەرىنەن بەس-بەستەن ەر بالا بولعان. شەشەلەرىمىز قىز تۋدى ارمانداپ وتكەن. سول كەنجە تۋعان ەر بالالارىنا كەكىل قويماي, ەكى شەكەسىنە ت ۇلىمشاق قويىپ, ىرىمدايدى ەكەن.
سەنسەڭىز, سول ون ەركەك كىندىكتەن بۇگىنگى كۇنى ەكەۋىنەن عانا ۇرپاق تاراعان. ۇلكەن انامىزدىڭ ۇلدارىنىڭ الدى كەلىن ءتۇسىرىپ, نەمەرەلى دە بولعان. بىراق اشارشىلىق ارانىنىڭ تويىمسىز كومەيى ولاردى تالعاۋسىز جۇتا بەرگەن عوي. سوندىقتان دا ەلگە كەلگەنىمدى اكەم دە, شەشەم دە قۇپ كوردى.
– الماتىدا قالعاندا بۇدان دا زور دۇنيەلەر جازار ەدىم دەگەن وكىنىشىڭىز بار ما؟
– بەلگىلى دارەجەدە مەن ءوزىمنىڭ قايراتىمدى, ينتەللەكتۋالدىق كۇش-جىگەرىمدى شاشىراتىپ العانىمدى مويىندايمىن. لۋپاعا تۇسكەن كۇننىڭ شوعىر ساۋلەسى شوق بولىپ ءتۇسىپ, استىنداعى دۇنيەنى ورتەپ جىبەرەتىنى اقيقات. ۇستازدىق, قوعامدىق جۇمىس, باسشىلىق, وتباسىلىق جاعدايىم شىعارماشىلىعىما ءبىراز كەدەرگى بولعاندىعى شىندىق. بىلايشا ايتقاندا, بويداعى كۇشتى ءبىر نىساناعا باعىتتاي الماعانىما وكىنەمىن.
– قازىر نە جازىپ ءجۇرسىز؟
– كوركەم ادەبيەتتە نوۆەللالى رومان دەگەن بار. ونىڭ ۇلگىسى ۋكراين جازۋشىسى ولەس گونچاردىڭ «ترونكا», و.گەنريدىڭ «كورولدار مەن كاپۋستا» سەكىلدى نوۆەللالىق روماندارىنان بەلگىلى. بۇگىنگى تاڭدا مەن ءار الۋان سيپاتتاعى وقيعالار جيىنتىعىنان قۇرالعان رومان-موزايكانى اياقتاپ قالدىم. ارينە, «رومان-موزايكا» دەگەن ءسوز قۇلاققا ءسال توسىنداۋ ەستىلۋى مۇمكىن. سوڭعى جىلدارى «جەتىنشى كۋپە», «انتيحيباكۋسيا», «ۇيىق», «ۇشەم», «قۇلپىتاس», «التىن ءمۇيىزدى كيىك», «وپەراتسيا» سەكىلدى اڭگىمەلەرىم بىرقاتار گازەت-جۋرنالدا جارىق كوردى. سونداي-اق ابايدىڭ «ەسكەندىر» داستانى نەگىزگە الىنعان تراگەديالىق ءبىر اكتىلى «ەسكەندىر» اتتى درامام ەكى بىردەي باسىلىمدا جاريالانىپ, حالىق تەاترلارى اراسىنداعى بايقاۋدا ءبىرىنشى ورىندى يەلەندى.
– اڭگىمەڭىزگە راقمەت.
اڭگىمەلەسكەن –
ازامات ەسەنجول,
«Egemen Qazaqstan»
