قارت بۇركىتشى قاراعاي تالاسا وسكەن اقبەت تاۋدىڭ بوكتەرىنە كەلگەندە قيماستىق سەزىمىنە ەرىك بەرىپ تۇرىپ قالدى. كۇبىرلەپ, كۇيبەڭدەي بەرەدى. ءبىر مەزەت توماعاسىن سىپىرىپ, بالاقباۋىن جيىپ الدى دا قاندىبالاعىن بوساتىپ قويا بەردى.
بۇل ەرتىس-بايان وڭىرىندەگى كاسىبي قۇسبەگىلەردىڭ سوڭعى تۇياعى ءماۋيا ابىكەي ۇلىنىڭ ومىردەن وتەر الدىنداعى سوڭعى پارىزىن ورىنداۋ ءساتى ەدى. قاريا قازاق اڭشىلارىنىڭ سالت-داستۇرىنە دەگەن ادالدىقتىڭ قايماعىن بۇزبادى.
باياناۋىلدان شىققان ايگىلى قۇسبەگى, ساياتشى ءماۋيا ابىكەەۆ كەڭەس وكىمەتى جىلدارى ماسكەۋدە وتكەن حالىق شارۋاشىلىعى جەتىستىكتەرىنىڭ كورمەسىندە (1972 جىلى) التىن مەدالمەن ماراپاتتالىپ, قازاقتىڭ قۇسبەگىلىك ونەرى جايىندا وزگە ۇلتتاردىڭ اڭشىلارىنا پاش ەتكەن. 1957 جىلى ساياتشىلىق ونەردەگى جوعارى جەتىستىكتەرى ءۇشىن كسرو تۇتىنۋشىلار قوعامى ورتالىق وداعىنىڭ قاۋلىسىمەن «اڭشىلىق ءىسىنىڭ ۇزدىگى» اتاعى بەرىلىپ, قىسقا ۇڭعىلى بەساتار كارابين سىيعا تارتىلادى. ءماۋيا ابىكەەۆ 85 جىل عۇمىر كەشكەن. كونەكوز قاريالاردىڭ ايتۋىنشا, قازاقتىڭ ۇشتەن ءبىرى قىرىلعان وتىز ەكىنىڭ اشتىعىندا ءوزى سياقتى اڭشىلارمەن تىزە قوسىپ, التايدان تاۋتەكە, بۇلان, ەلىك اتىپ اكەلىپ, تۇتاس اۋىلداردىڭ اشتىقتان امان قالۋىنا سەپ بولعان. ءتۇز جانۋارلارىنىڭ ەتى ءبىر شەتى قاراعاندى, ءبىر شەتى قازىرگى ەكىباستۇزدىڭ اۋماعىنداعى اشىققان ەلگە تاراتىلعان.
ول ەل الدىنداعى ابىرويىنىڭ ارقاسىندا تالاي ازاماتتى اجال سوتىنان امان الىپ قالىپ, جۇزدەگەن ادامعا شاراپاتى تيگەن. كەڭەس وكىمەتىنىڭ تۇكپىر-تۇكپىرىنەن حات جازۋشىلار اڭشىدان قاسقىردىڭ ءوتى مەن باۋىرىن جىبەرۋدى وتىنگەن. ول ۋاقىتتا قىزىل جەگى, شوشىنۋ, ءسىبىر جاراسى, الاپەس, وزگە دە قاۋىپتى اۋرۋلاردىڭ ەمىنە قاسقىردىڭ اعزا مۇشەلەرى پايدالانىلعان ەكەن.
ءماۋيا ابىكەي ۇلى 1900 جىلى قازىرگى باياناۋىل اۋدانى جارىلعاپ اۋىلىنداعى بالتەش قىستاۋىندا دۇنيەگە كەلگەن. ەس ءبىلىپ, ەتەك جيعان ءجاسوسپىرىم شاعىنان الىس-جاقىنعا قۇسبەگىلىك ونەرىمەن تانىمال بولا باستايدى. جالپى, باياناۋىل اۋماعىندا كەزىندە نەبىر ءدۇلدۇل قۇسبەگى-ساياتشىلار, تازى وسىرۋشىلەر بولعان. اۋماقتا اڭشىلىق ونەرگە ايرىقشا ماڭىز بەرىپ, ونى دامىتۋعا اتسالىسقان اتاقتى مۇسا شورمان ۇلى. كەزىندە ءماشھۇر ءجۇسىپ «بوزداعىم» دەپ مۇسا مىرزانى جوقتاعان. وسى توڭىرەكتىڭ ارعى-بەرگى تاريحىن جازىپ كەتكەن ولكەتانۋشى وكپەنىڭ كارىمتايى ءوز كىتابىندا ايماقتا ءحىح عاسىردىڭ سوڭى حح عاسىردىڭ باسىندا وننان اسا مىقتى اڭشى بولعانىن باياندايدى. ولار – وكپە دۇيسەنباي ۇلى (1864-1954), قاسەن ابەن ۇلى (1886-1971), ءجۇمادىل جاقىپ ۇلى, ءماۋيا ابىكەەۆ (1900-1985), بۇعىباي كوبە ۇلى (1875-1934), تىلەۋباي قۇسبەگى, سقاق ۋفان ۇلى (1891-1982), ماعاز ساتباەۆ, شايمان وماروۆ, نۇرجان كەمەشوۆ, مۇقان قۇلمانوۆ (1907-1967), كارىمتاي وكپە ۇلى (1930-2011).
اتاقتى قۇسبەگى شايمان وماروۆ جونىندە دە ەل اۋزىندا اڭىز كوپ. اۋليەلى قىزىلتاۋ وڭىرىندەگى ايىرتاستا ء(ماشھۇر ءجۇسىپتىڭ تۋعان جەرى) «شايماننىڭ اسۋى» دەگەن تىك جارتاستان تۇراتىن بيىك تاۋ بار. مىنا ءبىر اڭىز اڭگىمەنى ولكەتانۋشى رامازان نۇرعاليەۆتىڭ اۋزىنان ەستىپ ەدىم. «بىردە قاراكەسەك ەلىنىڭ سەرى جىگىتتەرى شايمانعا كەلىپ: «مىناۋ بيىك تاۋدىڭ ار جاعىندا قارا تۇلكى بار دەيدى, مىنە قارشىعامىز, جول باستاڭىز» دەپتى. قۇسبەگى سەندەر جەر جاعدايىن بىلمەيسىڭدەر, مەن ءوز بۇركىتىمدى ۇشىرايىن دەگەن شەشىمىن ايتادى. شايماننىڭ ەلگە ءمالىم سارى بۇركىتى بولعان كورىنەدى. قايىڭتوعايعا جەتكەندە قارا تۇلكى قاشىپ, قىرانىنىڭ توماعاسىن سىپىرىپ قويا بەرەدى. تۇلكىدەن ايلا ارتىلعان با, جىلعالارمەن قاشىپ, الگى بيىك تاۋدان ءارى اسىپ كەتىپتى. جوعارىدان سورعالاعان سارى بۇركىت تە سول جاققا اعىپ تۇسەدى. قاراكەسەكتىڭ سەرى جىگىتتەرى تۇلكى دە, بۇركىت تە جوعالدى دەپ ك ۇلىپ تۇرعاندا شايمان بۇل بيىكتەن استىمداعى بايتالىممەن اسىپ ءتۇسىپ, تۇلكىنى بوكتەرىپ كەلمەسەم ماعان سەرت دەيدى. الگىلەر سەنبەسە كەرەك, 40 جىلقىعا سەرتتەسىپتى. سويتسە, قۇسبەگى مىنگەن بايتال تاۋتەكەلەرشە ورعيتىن ەرەكشە جانۋار ەكەن. الگى بيىكتەن اسىپ, تۇلكىنى باسىپ وتىرعان قىرانىنا امان جەتەدى. قارا تۇلكىنى سەرى جىگىتتىڭ قانجىعاسىنا بايلاعان ەكەن. سول ۋاقىتتان الگى ادام باسپاس بيىك تاۋ «شايماننىڭ اسۋى» اتالىپ كەتكەن».
ءماۋيانىڭ اتاسى قۇجان دا اتاقتى ساياتشى بولعان. بۇل ونەر ۇرپاقتان-ۇرپاققا بەرىلىپ, بالالارى ابىكەي مەن داستەر دە قىران باپتاپ, تازى يت جۇگىرتكەن. تاعى ءبىر ۇلى بەك زامانىندا ون ساۋساعىنان ونەر تامعان ۇستا, ەتىكشى بولىپتى. ءماشھۇر جۇسىپپەن بىرگە ءجۇرىپ, ونىمەن ايتىس جاساعان. ول تۋرالى عۇلامانىڭ ەڭبەكتەرىنەن وقۋعا بولادى.
م.ابىكەەۆتىڭ كاسىپتىك اڭشىلىقپەن كەڭەس وكىمەتى العاش قۇرىلعان ۋاقىتتاردان-اق اينالىسقانى بايقالادى. ساياتشىلىققا اتتىڭ اتى عانا شىداس بەرەتىنى تۇسىنىكتى. ونىڭ جىلقى جانۋارىن ەرەكشە تاني بىلەتىنىن بايقاعان اسكەريلەر ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىس جىلدارى جىلقى زاۋىتىنا جۇمىسقا الادى. ول جەردە ۇرىس اتتارىن باپتاپ, جاۋدىڭ بەتىن قايتارۋعا ۇلكەن ۇلەس قوسقان.
– اكەمىزدىڭ ومىرىندە مىقتى ءۇش اتى بولعان. سونىڭ ىشىندە ەرەكشە ەستە قالعانى الا ات ەدى. جارىقتىق جىلقى ىشىندەگى ەڭ ءىرىسى, كەۋدەسى كەڭ, ءتوسى الشاق-تۇعىن. بولدىرۋ دەگەندى بىلمەيدى. اكەم كەرەكۋ مەن باياناۋىل اراسىندا ءجيى ساپارلاپ ءجۇردى. سوعىستان كەيىنگى جىلدارى پاۆلودار قالاسىندا ەرتىس وزەنى ۇستىنەن قازىرگىدەي ۇلكەن كوپىر جوق, ەل-جۇرت پاروممەن شۇبىرىپ وتەتىن. اكەي ەلگە قايتقاندا كەشكىلىك پاروممەن بەرى وتەدى دە, سول جەردە تۇنەپ قالادى. تاڭ الاگەۋىمدە جالعىز ات جەگىلگەن ەكىاياقتى جەڭىل ارباسىنا وتىرىپ شۋ دەيدى. سوندا كەشقۇرىم 200 شاقىرىم جەردەگى باياناۋىلعا جەتىپ كەلەتىن. ال ەندى كۇز بەن قىستا اڭ اۋلاۋعا شىققاندا 2-3 اي ءۇيدىڭ بەتىن كورمەيدى. استىنداعى اتىنىڭ مىقتىلىعى عوي, قازىرگى قاراعاندى وبلىسىنىڭ اۋماعىنا, ەكىباستۇزدىڭ ار جاعىنداعى ولەڭتى مەن شىدەرتى دالاسىنا, ءتىپتى التاي تاۋلارىنا دەيىن بارىپ اڭ اۋلاپ قايتادى. ول كىسىنىڭ ەڭبەگى جانكەشتى ەڭبەك ەدى. مەنى جاستايىمنان اڭ قاعۋشى ەتىپ جانىنا ەرتتى. قىزىق ءۇشىن ايتايىن, ول كەزدە وبلىس ورتالىعىنداعى №9 مەكتەپتە وقيمىن. اكەيدى ەل كەرەمەت سىيلايتىنى سول, ديرەكتوردىڭ كابينەتىنە ەمىن-ەركىن كىرىپ باراتىن. «قاراعىم, ديرەكتور جولداس, مىناۋ بالام جازۋ بىلسە بولعانى. مۇنى سەن بوسات, مەنىڭ قولعاناتىم عوي اينالايىن» دەپ قىركۇيەكتە وقۋ باستالعاندا مەنى الىپ كەتەتىن. سودان قارا كۇز ابدەن تۇسكەنشە اكەيدىڭ جانىندا اڭ قاعۋشى بولىپ جۇرەمىن. ەكەۋىمىز قۇلا تۇزدە قاسقىر مەن تۇلكىنىڭ ىزىنە ءتۇسىپ, جونەپ بەرەمىز. مەن اتىممەن باسپالاپ بارىپ, اڭدى ءبىر جاعىنان ۇركىتەمىن. اكەم قولىنداعى قىرانىن جىبەرگەندە, جارىقتىق قاندىبالاق اۋەلى سوناۋ زەڭگىر كوككە سامعايدى دا, قاناتىن جيىپ, اتىلعان جەبەدەي قاشقان ءتۇز تاعىسىنا تۋرا تۇسەدى. اكەم وتە قىراعى, بۇركىتتىڭ تۇسكەن جەرىن بىردەن ءدوپ باسىپ اڭعاراتىن. قاسقىردىڭ تالايىن الدى. اكەم ءبىر مەزەتتە 2-3 بۇركىتتى باپتادى. بارلىعىن «قاندىبالاق» اتايتىن. قۇستىڭ ناعىز قىراندارىن سولتۇستىكتەگى جالقاراعاي ورماندارىنىڭ اراسىنان اكەلىپ ءجۇردى. بىردە جان-جاعى تولعان ءتۇرلى اڭنىڭ سۇيەكتەرى, قاراعايدىڭ ۇشار باسىنداعى ۇياعا كەزىگەدى. الگى اڭداردىڭ قاڭقا سۇيەكتەرى وتە ءىرى ەكەن, بۇركىتتىڭ ناعىز تەكتى ەكەنىن اڭعارتادى. ءسويتىپ, بالاپانىن ولجالاپ قايتقان. ول – قىرانى قاسقىر بىتكەندى جاپىراتىن ناعىز العىر قۇس بولدى. قاسقىرلاردىڭ اپانىنان تالاي مارتە تىرىدەي بولتىرىك العانىمىز دا ەسىمدە. وندايدا اكەي قولىما بىلتەلى شام مەن قالتاسىنان تاستامايتىن باكىسىن ۇستاتىپ جىبەرەدى. «ىشىندە قانشىعى كەزىگىپ, ايبات شەكسە, جۇرەك تۇسىنان سۇعىپ ال», دەيتىن. بولتىرىگى الىنعان قاسقىردىڭ جەرگىلىكتى مالشى قاۋىمعا مازا بەرمەيتىنىن جاقسى بىلەتىندىكتەن سول جەردەگى قاسقىر ءۇيىرىنىڭ ارلانىن, قانشىعىن ءبىر-بىرلەپ سوعىپ الاتىن, – دەپ اڭگىمەلەيدى اتاقتى اڭشىنىڭ ۇلى, قۇسبەگى بوساعا ءماۋيا ۇلى.
ءماۋيانىڭ اناسى اقبوپە 105 جىل ءومىر سۇرگەن ابزال انا. بوساعا اعامىز 1955 جىلى سول كىسىنىڭ بوساعاسىندا دۇنيەگە كەلىپ, اجەسى ءسويتىپ اتاپتى. اقبوپە اجەي وجەت مىنەزدى, اينالاسىنا سىيلى ادام بولعانىن ەل ءالى كۇنگە ايتىپ جۇرەدى. ءماۋيا اتانىڭ 78-گە كەلگەن شاعى بولسا كەرەك, بىردە كوڭىلىنە جاقپاي قالعان قىلىعى ءۇشىن اناسى ۇلىن جۇرت كوزىنشە تاياقپەن سابالاپ, سوڭىنان تۇرا جۇگىرگەن ەكەن. ساياتشىنىڭ ۇلكەن ۇلىنىڭ ەسىمى – ەرتوعاي, بوساعادان بەس كويلەك ەرتە توزدىرعان. بوساعانى ءۇي ءىشى «بوشان» اتاپ كەتەدى. كەنجە ءارى ەركە ۇلىنا اكەسىنىڭ بارلىق ونەرى قونعان.
بوساعا اعا اڭگىمەسىن ودان ءارى جالعاستىردى. اكەسى وقىماسا دا قۇيماقۇلاق, زەردەلى ءسوز ايتا بىلەتىن باياعىنىڭ كوكىرەگى وياۋ قارياسى بولعان. ۇيىنە مەيمان كەلمەسە, بايىزداپ وتىرا المايتىن, قوناعىنىڭ سۇراعانىن ورىنداۋ پارىزى دەپ ەسەپتەيتىن ساياتشى 10-نان اسا قازاق تازىسىن ۇستاعان. جۇيرىك تازىلاردىڭ كۇشىكتەرىن ەلدەگى سەرى, ساياتشى ازاماتتار ۇنەمى ءبولىسىپ اكەتىپ وتىرعان. «كەيبىرەۋلەر اكەمە اقشا ۇسىنعاندا المايتىن. جاقسى ءيتتىڭ تۇقىمى قۇرىپ كەتەدى, ەلگە وسىلاي ۇلەستىرىپ وتىرۋىمىز كەرەك», دەيدى.
ءبىر جىلدارى چەحوسلوۆاكيانىڭ بۇرىنعى پرەزيدەنتى ليۋدۆيگ سۆوبودانىڭ نەمەرە ءىنىسى, ارميا پولكوۆنيگى ۆاتسلاۆ سۆوبودا بۇركىتشىگە حات جازىپ, جىرتقىش قۇستاردى قولعا ۇيرەتۋ بويىنشا اقىل-كەڭەسىن سۇرايدى. سول تۇستا جەرگىلىكتى جۋرناليست ايتجان بادەلحان ءماۋيا اتانىڭ ايتۋىمەن قىران قۇستى باپتاۋدىڭ قىر-سىرى جايىندا ۆ.سۆوبوداعا بىرنەشە مارتە جاۋاپ جولداپتى. وسىلايشا, ەكى جاق ءبىراز ۋاقىت حات الماسىپ تۇرادى. ۆاتسلاۆتىڭ ءوزى سۇڭقارعا قۇمار جان ەكەن. كەيىن چەحوسلوۆاكيادا اڭشىلاردىڭ دۇنيەجۇزىلىك فورۋمى ءوتىپ, قازاق بۇركىتشىسى الگى جيىنعا ارنايى شاقىرتۋ الادى. چەحوسلوۆاك ارىپتەستەرىن سوناۋ قازاق دالاسىنداعى 73 جاستاعى قاريانىڭ بۇركىتشىلىكپەن ءالى دە بولسىن اينالىسىپ, قاسقىر سوعىپ جۇرگەنى ەرەكشە اسەرلەندىرسە كەرەك.
بۇگىندە پوتانين اتىنداعى وڭىرلىك تاريحي ولكەتانۋ مۋزەيىندە ايگىلى ساياتشى جايىندا جازىلعان ماقالالار, فوتوسۋرەتتەر, قۇجاتتارى مەن جەكە زاتتارىنان قۇرالعان بۇرىش بار. ەرتىس-بايان ولكەسىندەگى بەلگىلى تۇلعالار جايىنداعى كىتاپتاردىڭ اۆتورى, اڭشى تۋرالى كوپتەگەن وچەرك جازعان د.پريماك ءماۋيا ابىكەي ۇلىمەن دوس بولعان. ونىڭ جەرگىلىكتى باسپاسوزدە اڭشى تۋرالى جازعان ماقالا-وچەركتەرى جەتەرلىك. وسى ماقالانى جازۋ بارىسىندا كونە گازەت پاراقتارىنا ۇڭىلە وتىرىپ, جەرلەسىمىزدىڭ داڭقى ءدۇيىم كەڭەس وداعىنا بەلگىلى بولعانىن بىلدىك. د.پريماكتىڭ جازبالارىنان بايقاعانىمىز, كەيىپكەرىمىز تەك قۇسبەگى, ساياتشى عانا ەمەس, حالىق اۋىز ادەبيەتىنىڭ ناسيحاتشىسى, ەل مەن ولكە تاريحىن جاقسى بىلگەن.
د.پريماكتىڭ «وحوتا ي وحوتنيچە حوزيايستۆا» اتتى جۋرنالدا جاريالاعان «س سوباكامي ي بەركۋتامي» وچەركىندە بىلايشا باياندالادى: ء«ماۋيا ابىكەەۆكە اڭشىلىق ارعى اتالارىنان دارىعان. ونىڭ اكەسى, اتاسى, باباسى اڭشىلىقپەن اينالىسقان. شوبەرەسى ء(ماۋيا) شاقپاقتى مىلتىق پەن ەجەلگى زامانعى اشەكەيلەرمەن كومكەرىلگەن ەرتوقىمدى ۇزاق ۋاقىت ساقتاپ, كەيىن ولكەتانۋشىلاردىڭ سۇراۋى بويىنشا ولاردى مۋزەيگە تاپسىردى. زامانعا ساي قارۋ ساتىپ الدى. دەيتۇرعانمەن اڭشىلىق كەزىندە ونىڭ نەگىزگى دوستارى – تازى يتتەرى مەن بۇركىتتەرى. ماڭايداعى كولحوزشىنىڭ بارلىعى ونى الىستان-اق بۇركىتىنە قاراپ تانىر ەدى. ابىكەەۆ باعالى اڭ تەرىسىن تاپسىرۋ بويىنشا جىلدىق جوسپاردى ءۇش-ءتورت ەسەگە, كەيدە ءتىپتى بەس ەسەگە ارتىق ورىنداپ تاستايدى. ول قۇرمەت گراموتالارىن العان. ورتالىق وداق وعان كاسىپتىك اڭشىلىقتىڭ ۇزدىگى اتاعىن بەردى, ونىڭ بۇعان قوسا قانشاما قۇرمەت گراموتالارى بار. وسى جىلدىڭ العاشقى التى ايىندا ءماۋيا 57 قاسقىر تەرىسىن (جىلدىق جوسپار – 10), 66 تۇلكى (جىلدىق جوسپار – 20), 30 كۇزەن (جىلدىق جوسپار – 10) تەرىلەرىن تاپسىردى. ونى جەرگىلىكتى مال باعۋشىلار اسا قۇرمەتپەن قارسى الادى. اڭشى ەرتىس وڭىرىندەگى جۇزدەگەن شوپاننىڭ وتارىن قاسقىردان قۇتقارىپ وتىر» دەپ جازادى.
جوعارىدا اقساقال سوعىستان كەيىنگى جىلدارى كەڭەس وداعىنىڭ تۇكپىر-تۇكپىرىنەن حات جازعان ادامدارعا كومەكتەسكەن دەدىك قوي. باياناۋىل اۋداندىق «بايانتاۋ» گازەتىندە جاريالانعان سونداي ءبىر حاتتان ءۇزىندى كەلتىرەيىك: «سəلەمەتسىز بە, گازەت ارقىلى تانىس تا بەيتانىس مəۋيا Əبىكەەۆ. مەنىڭ مۇڭىم وزىڭىزگە جازۋعا ءمəجبۇر ەتتى. گازەتتەن بۇركىتپەن اڭ اۋلاۋ تۋرالى ماقالانى وقىدىم. ءتورت بالانىڭ جəنە ناۋقاس ۇلدىڭ اناسى رەتىندە سىزدەن كومەك سۇراۋدى ءجون كوردىم. ءۇش جىل بولدى, ۇلكەن ۇلىمنىڭ ۇستاماسى كەتپەدى. بۇل اۋرۋدى قاسقىردىڭ باۋىرىمەن ەمدەيمىز, بىراق ونى الۋ وتە قيىن. Əكە رەتىندە, دوس, جولداس رەتىندە قاسقىردىڭ باۋىرىن جىبەرۋىڭىزدى سۇرايمىن. مەن وتە ريزا بولار ەدىم. اسىعا كۇتەمىن, چەرنياۆسكايا ا.ن.». بۇل تەكتەس حاتتار وتە كوپ بولعان. ال سۇلتانماحمۇت تورايعىروۆتىڭ نەمەرە ءىنىسى, اقىن شايمەردەن تورايعىروۆ 1967 جىلى جازعان «ساياتشى ءماۋيا» پوەماسىندا قارت اڭشىنىڭ بەينەسىن شىنايى سۋرەتتەيدى.
قۇسبەگىنىڭ زامانىندا اتاعى اسپانداپ تۇرعانىنىڭ تاعى ءبىر دالەلى, اتاقتى كينورەجيسسەر شاكەن ايمانوۆ 1969 جىلى باياناۋىلعا كەلىپ «نايزاتاس باۋرايىندا» كارتيناسىن تۇسىرگەندە قارت بۇركىتشىنىڭ بەينەسىن سومداۋ ءۇشىن ءماۋيا قاريانى شاقىرادى. ءدال سول جىلى اڭشى ماسكەۋدە وتكەن دۇنيەجۇزىلىك بيولوگ-اڭشىلاردىڭ ءىح الەمدىك كونگرەسىنە قازاق كسر اتىنان جالعىز قاتىسىپ, قۇس باپتاۋدىڭ قىر-سىرى جايىندا بىرنەشە ساعات اڭگىمەلەيدى. ايتقاندارى سول زامات اۋدارماشى ماماندارمەن بىرنەشە تىلدە اۋدارىلىپ وتىرعان. قۇسبەگىنىڭ ساياتشىلىق تۋرالى پىكىرلەرى وتباسىلىق مۇراعاتىندا ساقتالعان. «تەكتى قۇستىڭ اسىلى مەن جاسىعى, قىراعىسى مەن كوز ساستىسى, جۇرەكتىسى مەن جۇرەكسىزى, ءالدىسى مەن ءالسىزى بولادى. تاعاتسىز ادام اڭشى بولا المايدى. دەگبىرسىز, مازاسىز ادام اڭ-قۇس جايىن قايدان ءبىلسىن؟ مەنىڭ ايتارىم, كىمدە-كىم اڭشىلىققا, قۇسبەگىلىككە اۋەس بولسا, ول ەڭ الدىمەن, اڭنىڭ, قۇستىڭ ىزدەرى قايدا جاتقانىن ايىرا ءبىلۋى كەرەك. قالاي, قاشان ءوتتى, قانشاسى كەتتى؟ ساياتشى, اڭشىعا, مىنە, العاشقى ءبىلۋى كەرەك نارسە وسىلار», دەپ وتىرادى ەكەن جارىقتىق.
تازى دەسە, ىشەر اسىن جەرگە قويعان اڭشىنىڭ اقتورعاي, اققاسقا, كوكقاسقا جانە تاعى باسقا اڭشى تازىلارى بولعان. اقتورعايى يەسى ومىردەن وتكەندە قابىرىنىڭ باسىنا بارىپ جاتىپ العان كورىنەدى. كوزىنەن جاس پارلاپ, اڭشىنى جوقتاعانىنا تامام ەل كۋا بولىپتى. سول وقيعادان سوڭ كوپ ۇزاماي تازى قۇسادان ءولدى دەسەدى. ءماۋيا اقساقالدىڭ كەلىنى سارا اپايدىڭ ايتۋىنشا, اتاسى تازى مەن قىران قۇسىن قولىمەن تاماقتاندىرىپ, وزگەلەردى جۋىتا قويماپتى. شىلىم شەككەن ادامعا اۋەلى قولىڭدى جۋىپ كەل دەيدى ەكەن. تازىلارى قىستىڭ كۇنى ءۇيدىڭ ىشىندە جاتاتىن, سوندا الگىلەردىڭ بىردە-بىرەۋى داستارقان باسىنا جولاماپتى.
«اتام اسىل تەكتى ادام ەدى. مىنەزى جىبەكتەي, جەكۋ دەگەندى بىلمەدى. بالالارىنا بارلىعىن اقىلمەن جەتكىزەتىن. بىلۋىمشە, تالاي ازاماتتى اباقتىعا قامالايىن دەپ تۇرعان جەرىنەن امان الىپ قالعان. بىردە وبلىستىڭ بىلدەي پروكۋرورىمەن اڭگىمەلەسىپ وتىرىپ, «قاراعىم, مىناۋ جىگىتتىڭ اتالارى اسىل ەدى, وسىنى جازالاماي-اق قويساڭ ەتتى» دەدى. كەلەسى كۇنى الگى ازاماتتىڭ ايىبى جەڭىلدەپ, بوساپ شىقتى. جاس ازاماتتار اتامنان اقىل سۇراپ ۇيگە كەلەتىن. ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك قىرعىندا سوعىسقان ازامات, قايراتكەر قابدەش نۇركين اتامىزدى «ەركە اعا» دەپ اتايتىن. ول جوعارى قىزمەتتە بولعان, وبلىستىڭ بيلىك باسىندا بولعان قادىرلى تۇلعا ەدى. كابينەتىنە كىرىپ بارعاندا, شارۋاسىن تاستاي سالىپ, بارلىق زەيىنىن اتاما اۋدارادى ەكەن. سونداي زور قۇرمەتكە يە بولدى. مەنى قىز كۇنىمدە ۇلى بوشانعا ءوزى ايتتىرىپ, الىپ بەردى. اتامنىڭ باتاسىن العانىمدى ماقتانىش تۇتىپ, ايتىپ جۇرەمىن», دەيدى سارا ابىكەەۆا.
وبلىس ورتالىعىنىڭ ىرگەسىندەگى كەنجەكول اۋىلىن مەكەن قىلعان بوساعا ءماۋيا ۇلى بۇگىندە قۇسبەگىلىك پەن تازى يت جۇگىرتۋدىڭ قىر-سىرىن سوڭىنان ەرگەن ىنىلەرىنە ۇيرەتىپ ءجۇر. بىرنەشە مارتە ەلىمىزدە وتكەن بۇركىتشىلەر سلەتىنە قاتىسقان. بىلتىر باياناۋىلدا اكەسىنىڭ قۇرمەتىنە بۇركىتشىلەردىڭ حالىقارالىق سايىسى ۇيىمداستىرىلىپ, سوناۋ موڭعوليا, التاي جەرىنەن دە قۇسبەگىلەر جينالىپتى. بۇيىرسا, يگى ءىس-شارا الداعى ۋاقىتتا جالعاسىن تابادى دەگەن ءۇمىت زور. ال اتاقتى قۇسبەگىنىڭ نەمەرەسى دامەتكەن بوساعاقىزى باياناۋىل اۋدانىنىڭ ورتالىعىندا وسىدان بىرەر جىل بۇرىن اتاسىنىڭ قۇرمەتىنە ورناتىلعان ەسكەرتكىش ماڭايى اباتتاندىرىلسا ەكەن دەگەن تىلەگىن جەتكىزدى. ايتۋىنشا, الگى جەردە جەرگىلىكتى اكىمدىك ساياباق سالماق بولىپ, ەسكيزىن ءوز قارجىسىنا سىزىپ بەرگەن. ەسكەرتكىشتىڭ ءوزىن الدەكىمدەر ءبۇلدىرىپ كەتىپتى. وسى كەمشىلىكتەر تۇزەتىلىپ, اتاقتى اڭشىنىڭ اياۋلى ەسىمى جاس ۇرپاقتىڭ جادىندا جاڭعىرا بەرسە ەكەن دەگەن زور تىلەگىن ايتتى.
* * *
كەرەكۋ جەرىندەگى كاسىبي اڭشىلىقتىڭ دەگدارى, اتاقتى ساياتشى ءماۋيا ابىكەي ۇلى 1985 جىلى دۇنيە سالدى. اقساقال ومىردەن وتەرىن ءبىلدى مە ەكەن, 1984 جىلى تۋعان جەرىنە بارىپ, ەڭ سوڭعىسىن اقبەتتاۋدىڭ باۋىرىنا ۇشىرىپ قويا بەرگەن. اتى اڭىزعا اينالعان قاريا سوڭعى دەمى ۇزىلگەنشە اتتان تۇسپەي ءوتىپتى.
پاۆلودار وبلىسى
