شىنتۋايتىندا, ارقا جۇرتى ىقىلىم زاماننان اتا ءدىنىن بەرىك ۇستانعان. وعان تاريحي فاكتىلەر دالەل. قازىرگى كۇنى استانا قالاسىنداعى رەسپۋبليكا جانە اباي داڭعىلدارىنىڭ قيىلىسىندا كونە مەشىتتىڭ تاستان سوعىلعان قورشاۋى تۇر. ال ول جەردە بولعان مەشىتتىڭ ءوزى ەسكى سۋرەتتەردە ساقتالعان. «جاسىل مەشىت» دەپ اتالعان بۇل قۇلشىلىق ءۇيىن كوپ ادام اقمولادا جۇمىس ىستەگەن العاشقى ءارى جالعىز مەشىت دەپ ويلاۋى مۇمكىن. بىراق ولكەتانۋشى دميتري گلۋحيحتىڭ ايتۋىنشا, قالامىزدا ودان بۇرىن دا قۇلشىلىق ۇيلەرى بولعان.
استانا قالاسىنىڭ ارگى تاريحى ورتا عاسىرداعى بوزوق داۋىرىنەن باستالاتىنى بەلگىلى. 1830 جىلى كونە قالاشىق ماڭىنان اقمولا بەكىنىسى تۇرعىزىلىپ, 1862 جىلى قالا مارتەبەسى بەرىلگەن. ال 1900 جىلى 8 758 ادام تۇراتىن وسى شاعىن شاحاردا ەكى مەشىت, ەكى پراۆوسلاۆ شىركەۋى جانە ءبىر سيناگوگا جۇمىس ىستەپ تۇرعان بولاتىن.
1832 جىلدىڭ 22 تامىز كۇنى اقمولا وكرۋگى قۇرىلىپ, ونىڭ اعا سۇلتانى رەتىندە تاۋكە حاننىڭ شوپشەگى, سەمەكە حاننىڭ شوبەرەسى قوڭىرقۇلجا قۇدايمەندى ۇلى سايلانادى. اعا سۇلتان, بولىس سۇلتاندارى, ستارشينالار, القابيلەر, بيلەر سول كەزدەگى بەكىتىلگەن ەرەجەگە سايكەس قۇرانعا قولدارىن قويىپ انت قابىلدايدى. جاڭا وكرۋگتىڭ قۇرىلۋىنا وراي وتكەن ءىس-شارادا پراۆوسلاۆ جانە يسلام دىندەرى داستۇرىمەن دۇعا وقىلىپ, باتا جاسالعان.
– العاشقى كەزدە قالادا رەسمي تۇردە تاعايىندالعان مۇسىلماندىق ءدىني لاۋازىمدى تۇلعالار بولعان جوق. دەگەنمەن اقمولا بەكىنىسىنىڭ نەگىزىن قالاۋشىلار قۇرامىندا پەتروپاۆل بولىسىنىڭ مامليۋت اۋىلىندا تۋعان (قازىرگى سولتۇستىك قازاقستان وبلىسىنداعى مامليۋتكا قالاسى) ۇلتى تاتار ساعيت مولدا ۋسمانوۆ تا بار ەدى. ول وكرۋگتىڭ قۇرىلۋىنا وراي وتكەن ءىس-شارادا قۇراننان ايات وقىپ, باتاسىن بەرگەن تۇڭعىش ءدىن قىزمەتكەرى بولدى. 1835 جىلى ساعيت ۋسمانوۆ اقمولانىڭ تۇڭعىش مولداسى رەتىندە رەسمي تۇردە تاعايىندالدى. ءوڭىر تاريحىندا وزىندىك ءىزىن قالدىرعان اعا سۇلتان قوڭىرقۇلجا قۇدايمەندى ۇلى العاشقى ءدىن ماماندارىن ماتەريالدىق جاعىنان قامتاماسىز ەتۋدى تولىقتاي ءوز موينىنا العان, – دەيدى دميتري گلۋحيح.
بەكىنىس اۋماعىندا مۇسىلماندىق قۇلشىلىق ۇيلەرىنىڭ ىشىنەن العاش سالىنعانى – ءجامي (سوبورلىق) مەشىت ەدى. 1838-1842 جىلدارى اقمولا وكرۋگىنىڭ اعا سۇلتانى قوڭىرقۇلجا قۇدايمەندى ۇلىنىڭ قاراجاتىنا اعاشتان تۇرعىزىلعان عيباداتحانا قازىرگى يمانوۆ جانە اۋەزوۆ كوشەلەرىنىڭ قيىلىسىندا ورنالاستى. سول كەزدە پايدا بولعان يمانوۆ كوشەسى باستاپقىدا «مەشىت كوشەسى» (مەچەتنايا) دەپ اتالعان.
– قالاعا كەلگەن ساۋدا كەرۋەندەرى مىندەتتى تۇردە وسى جەرگە توقتايتىن. مەرەكە كۇندەرىن الىس-جاقىن اۋىلداردان جينالعان تۇرعىندار مەشىتتىڭ اينالاسىندا اتاپ وتەتىن. دەرەكتەرگە سۇيەنسەك, قۇلشىلىق ءۇيىنىڭ ىرگەتاسىن قالاۋ كەزىندە بۇحارادان كەلگەن قۇرىلىسشىلار كەيبىر كىرپىشتەرگە قاسيەتتى اياتتاردى جازىپ وتىرعان, – دەيدى د.گلۋحيح.
بۇگىندە قوڭىرقۇلجا سالدىرعان وسى قۇلشىلىق ءۇيى اقمولاداعى العاشقى مەشىت رەتىندە بەلگىلى. الايدا ولكەتانۋشى دميتري گلۋحيح ودان بۇرىن قالا ورنىندا سەمەكە حاننىڭ 1723 جىلى سالدىرعان مەشىتى بولعاندىعى تۋرالى تىڭ دەرەكتى كەلتىرەدى. الايدا بۇل ناقتى جازبا جىلنامالاردا ساقتالماعان, تەك كونەكوزدەردىڭ ايتۋى بويىنشا اۋىزبا-اۋىز جەتكەن مالىمەت. سوندىقتان دا 1830 جىلى اقمولا بەكىنىسى سالىنعان ۋاقىتتا ول مەشىتتىڭ ورنى دا جوق ەدى. ويتكەنى بۇل ماڭايدا تۇراقتى ەلدى مەكەن, ياعني مەشىتكە كەلۋشى جاماعات بولماعاندىقتان جانە ونى تۇرعىزعان قۇرىلىس ماتەريالدارىنىڭ وسالدىعىنان قۇلشىلىق ءۇيىنىڭ عۇمىرى كوپكە سوزىلماسا كەرەك. بۇل ارنايى زەرتتەۋدى قاجەت ەتەتىن تاقىرىپ. سەمەكە حان مەشىتىنىڭ ورنىن جانە ول جايىندا جاڭا مالىمەتتەر تابىلىپ جاتسا, بۇل حالقىمىزدىڭ رۋحاني تاريحىنا قوسىلعان ۇلكەن مۇرا بولار ەدى.
ال قوڭىرقۇلجا قۇدايمەندى ۇلىنىڭ ءجامي مەشىتىن كىرپىشتەن قالانعان بەرىك ىرگەتاستىڭ ۇستىنە اعاشتان تۇرعىزعان. بىرتىندەپ مەشىتتىڭ اينالاسىنا ساۋداگەرلەر, ۇستالار شوعىرلانىپ, بۇل جەر قالانىڭ تىرشىلىگى قىزعان ورتالىعىنا اينالىپ شىعا كەلەدى. مەشىتتىڭ العاشقى مولداسى بۋراباي سەيىتوۆكە قوڭىرقۇلجا قۇدايمەندى ۇلى مەن اعايىندى نوعاەۆتاردىڭ جانىنان, شامامەن قازىرگى جەلتوقسان كوشەسىنىڭ باس جاعىنان ارنايى ءۇي دە بەرىلەدى.
ولكەتانۋشى ءجامي مەشىتتىڭ جانىنان مۇسىلمان بالالارىنا ارنالعان العاشقى مەكتەپ اشىلعاندىعىن ايتادى. ول جەردە قارابەك مولدا بايبەكوۆ ساباق بەرگەن. بالالار بۇل مەكتەپتە وقۋ مەن جازۋدى جانە قۇران وقۋدى ۇيرەندى. وكىنىشتىسى, مەشىت 1920 جىلعى الاپات ءورت كەزىندە تۇگەلدەي جانىپ كەتىپ, كەيىن جاماعاتتىڭ ساداقاسى جانە نەگىزىنەن اعايىندى قوسشىعۇلوۆتاردىڭ قايىرىمدىلىق كومەگى ەسەبىنەن ورنىنا كۇيدىرىلگەن قىزىل كىرپىشتەن جاڭا قۇلشىلىق ءۇيى سالىنادى. ساۋلەتى كەلىسكەن ءساندى مەشىت قالانىڭ كورىكتى جەرلەرىنىڭ بىرىنە اينالادى. بۇل عيباداتحانانى اقمولانىڭ ەسكى سۋرەتتەرىنەن كورۋگە بولادى.
ءسوزىمىزدىڭ باسىندا ايتىپ وتكەن «جاسىل مەشىت» – قوڭىرقۇلجانىڭ مەشىتىنەن كەيىن قالادا تۇرعىزىلعان ەكىنشى مۇسىلماندىق عيبادات ءۇيى. حالىق اراسىندا «تاتار مەشىتى» دەپ تە اتالعان. سەبەبى ول تاتار كوپەسى نۇركەي ءزابيروۆتىڭ قاراجاتىنا تۇرعىزىلعان ەدى, ال «جاسىل» دەپ اتالۋى – شاتىرىنىڭ جاسىل ءتۇستى بولۋىنان.
ورايى كەلگەندە ايتا كەتسەك, ءحىح عاسىردا مەشىتتەر جانىنداعى باستاۋىش مەكتەپتەردەن بولەك, قازاق جانە تاتار جاستارىنىڭ ءبىلىم الۋى ءۇشىن ۋچيليششە تيپىندەگى مۇسىلمان مەكتەبى دە اشىلعان بولاتىن. ول 1907 جىلى كوپەس بايمۇحامەت قوسشىعۇلوۆتىڭ قاراجاتىنا تاستان تۇرعىزىلدى. بۇل عيمارات ءالى كۇنگە اباي داڭعىلى مەن مامبەتوۆ كوشەسىنىڭ قيىلىسىندا تۇر, بىراق 1997-1998 جىلدارداعى جوندەۋ كەزىندە بەت-كەلبەتىن قاتتى وزگەرتىپ جىبەرگەن. ولكەتانۋشى د.گلۋحيحتىڭ ايتۋىنشا, بۇل مەكتەپتە تەك ءدىن ەمەس, زايىرلى پاندەر دە وقىتىلعان. نەگىزىنەن تاتارستان مەن باشقۇرتستاننىڭ قالالارىندا ءبىلىم العان مۇعالىمدەر ساباق بەرگەن. «مىسالى, بۇل جەرگە ورىنبور مۇعالىمدەر سەمينارياسىن تامامداعان ۋفا گۋبەرنياسىنىڭ بەلگىلى ۇستازى عالىمجان شاكىرجان ۇلى قۇرماشەۆ ارنايى شاقىرتىلادى. ونىڭ جۇبايى, قارابەك مولدا بايبەكوۆتىڭ قىزى ءاسيما دا ۇستازدىق ەتتى. ايتا كەتۋ كەرەك, كەيىنگى جىلدارى ع.قۇرماشەۆتىڭ باستاماسىمەن تايتوبە, مايبالىق, ەرەيمەنتاۋ اۋىلدارى جانە اتباسار قالاسىندا قازاق مەكتەپتەرى دە اشىلعان بولاتىن» دەيدى ولكەتانۋشى.
ول زاماندا مۇسىلمان مەكتەبىندە تەك ۇلدار وقيتىن. حIح عاسىردىڭ سوڭىندا عانا ءبىلىم بەرۋ جۇيەسىنە وزگەرىستەر ەنگىزىلىپ, ورىس تىلىندە ءبىلىم بەرەتىن قىزدارعا ارنالعان باستاۋىش مەكتەپ, ۋچيليششە جانە مارين قىزدار ۋچيليششەسى اشىلدى. بۇل جاڭاشىلدىقتار مۇسىلمان قوعامىنا دا ءوز اسەرىن تيگىزىپ, 1910 جىلى قۇسايىن بەگىشەۆ, حۋماين ورمانوۆ, قۇسايىن ءجۇسىپوۆ, شاكىر لاتيپوۆ, سۇلەيمەن ابۋسياروۆ, كارىم ماقسۇتوۆ, ومار مانزاروۆ, شاحيماردان عاينۋتدينوۆ, اعزام احتياموۆ سەكىلدى جەرگىلىكتى قايراتكەرلەر اقمولا ۋەزدىك باستىعىنا ء«وز جاماعاتىنىڭ مەكتەپ جاسىنداعى قىزدارىنا ءدىني-ادامگەرشىلىك تۇرعىسىندا باستاۋىش ءبىلىم الۋ مۇمكىندىگىن بەرۋ» ءۇشىن قىزدارعا ارنالعان مەكتەپ اشۋ ۇسىنىسىمەن شىعادى. ءبىلىم ورداسىن سالۋ مەن قارجىلاندىرۋ شىعىنىن ولار تولىقتاي ءوز مويىندارىنا الادى.
باستاما اقمولا قالالىق دۋماسىنىڭ 1910 جىلعى 5 ساۋىردەگى تالقىسىنا سالىنىپ, قولداۋ تاۋىپ, جاسىل مەشىتتىڭ اكىمشىلىگىنە تسەركوۆنايا جانە ۋچيليششنايا (قازىرگى اباي داڭعىلى مەن وتىرار كوشەسى) كوشەلەرىنىڭ اراسىنان ەكى جەر تەلىمى بەرىلەدى. ونىڭ قۇرىلىسىنا نەگىزىنەن قۇسايىن بەگىشەۆ, نۇرمۇحامەت زابيروۆ جانە بايمۇحامەت قوسشىعۇلوۆ قاراجات بولگەن. وسىلايشا, 1913 جىلى ەكى ۋچيليششە ەسىگىن ايقارا اشىپ, ۇلدارعا ارنالعان ءبىلىم ورداسىنا 120, ال قىزدار ۋچيليششەسىندە 130 شاكىرت قابىلدانادى. كوز جاۋىن الاتىن ءساندى بورەنەدەن تۇرعىزىلعان ەكى عيمارات ءالى كۇنگە وتىرار كوشەسىنىڭ بويىندا تۇر. ءۇش جىلدىق ۋچيليششەدە ادەبيەت, ءدىن ءىلىمى, مۇسىلمان ادەبى, تاريح, ءان ايتۋ, ساۋاتتى جازۋ سەكىلدى پاندەردىڭ ءبارى قازاق تىلىندە جۇرگىزىلسە, 1913 جىلدىڭ قاراشا ايىنان ورىس ءتىلى ءپانى وقىتىلا باستاعان. ايتا كەتسەك, ورىس ءتىلى پانىنەن ايگىلى اقىن ءارى اعارتۋشى ساكەن سەيفۋللين ساباق بەردى.
وكىنىشكە قاراي, حح عاسىر باسىندا بولشەۆيكتىك جۇيە كۇشىنە مىنگەننەن سوڭ قالاداعى ءدىني مەكەمەلەردىڭ باسىنا قارا بۇلت ۇيىرىلگەنى بەلگىلى. وسىلايشا, 1920 جىلدان كەيىن ساياسات كۇرت وزگەرىپ, ءدىن وكىلدەرىن قۋدالاۋ باستالعان ەدى. «قۇلشىلىق ۇيلەرىمەن قاتار, ولاردىڭ جانىنداعى مەكتەپتەر مەن مەدرەسەلەر جابىلىپ, ونىڭ ورنىنا قالامىزدا قۇدايسىزدار وداعىنىڭ فيليالى اشىلدى. كەڭەس بيلىگى ورناعان سوڭ ولكەتانۋ مۋزەيىنە اينالعان قوڭىرقۇلجانىڭ مەشىتى 1930 جىلى «قازپيۆو» زاۋىتىنا بەرىلىپ, اراق-شاراپ شىعارۋعا كىرىسەدى. عيماراتتىڭ ءوزىن 70-جىلداردىڭ ورتاسىندا بۇزىپ تاستادى. ال «جاسىل مەشىتتىڭ» مۇناراسى قۇلاتىلىپ, اقمولا پيونەرلەر ۇيىنە اينالدى. 1961 جىلى مەشىت اۋلاسىنىڭ ىشىنەن وبلىس پەن قالا باسشىلىعى ءۇشىن تۇرعىن ءۇي سالىنادى. 1962 جىلدىڭ سوڭىندا مەشىت تۇپكىلىكتى بۇزىلىپ, قازىرگى رەسپۋبليكا داڭعىلى جاعىنداعى قورشاۋى الىنىپ تاستالدى. تەك اباي داڭعىلى مەن وعان قاراما-قارسى جاعىنداعى تاستان سوعىلعان قورشاۋى, باعاندارى, تەمىردەن جاسالعان تورلارى ءالى كۇنگە دەيىن تۇر», دەيدى دميتري گلۋحيح.
1943 جىلى جەرگىلىكتى ءدىندارلار وبلىستىق پارتيا كوميتەتىنە جاۋدى جەڭۋ, مايدانداعى ەلدى قورعاپ جاتقان جاۋىنگەرلەرگە دۇعا جاساۋ ءۇشىن قۇلشىلىق ۇيلەرىن قايتادان اشۋعا ءوتىنىش جاساپ, رۇقسات الادى. ارتىنشا پراۆوسلاۆتارعا كونستانتين-ەلەنا شىركەۋىن اشۋعا, مۇسىلماندارعا بۇرىنعى ومبى جانە قاراعاندى كوشەلەرىنىڭ قيىلىسىنداعى تۇرعىن ءۇيدى مەشىتكە اينالدىرۋعا رۇقسات بەرىلەدى (ول قازىرگى عىلماني مەشىتىنىڭ جانىنداعى ەسكى ءۇي). بۇل عيباداتحانا تاۋەلسىزدىك العاننان كەيىن سادۋاقاس قاجى عىلماني مەشىتى اشىلعانشا ۇزاق ۋاقىت جۇمىس ىستەپ تۇردى.
