كەزىندە مالايسارى, ولجاباي, جاسىباي, بايان, ەدىگە, ساتەن, شوقپار باتىرلاردىڭ جوڭعارلارعا ويران سالىپ, قالماقتاردى قىرىپ سالعان XVIII عاسىرداعى تاريحي مەكەن بۇگىندە تاريحشىلار مەن ارحەولوگتەر تاراپىنان از زەرتتەلگەنى بىلاي تۇرسىن, تۋريستىك الەۋەتتىلىك تۇرعىسىنان دا ەشكىمدى قىزىقتىرا الماي وتىر. بۇل تاۋدىڭ اۋقىمىندا شاشىراي ورنالاسقان بەسقارۋ توبەشىگى, قايسا اتا كەسەنەسى, ساتەن ماقىش بۇلاعى, قىزقۇلاعان شىڭى, گاۋھار بيىگى (شىن ەسىمى – مايسارى, مالايسارى باتىردىڭ قارىنداسى, قاراكەرەي قابانباي باتىردىڭ جارى), اۋليە ۇڭگىر (قانىش ۇڭگىرى), قالماققىرعان جازىعىنداعى ەسكى زيرات-وبالاردىڭ قاي-قايسىسى بولسىن زەرتتەۋگە سۇرانىپ تۇرعان ورىندار.
بارىنەن بۇرىن تاۋدىڭ كۇنگەي جاعىندا ورنالاسقان اۋليە ۇڭگىردىڭ ەرەكشەلىگى كورگەن جاندى تامساندىرماي قويمايدى. ۇڭگىردى بويلاپ كىرىپ كوردىك. ۇزىنداۋ بولعانىمەن تار, 5-6 مەتردەن كەيىن ەڭكەيىپ جۇرۋگە تۋرا كەلەدى. دەسە دە ءارى قاراي 14-15 مەتردەن كەيىن ءجۇرۋ مۇمكىن بولماعان سوڭ كەرى قايتتىق. جەرگىلىكتى ازاماتتار ۇڭگىر ورنالاسقان شوقپار تاستىڭ ەكىنشى جاعىنان تاعى ءبىر شاعىن ۇڭگىردى كورسەتتى. سويتسەك, اۋليە ۇڭگىردىڭ قۇرىلىسى شوقپار تاستىڭ كۇنگەيىنەن باستالىپ, تەرىسكەيدەگى ەكىنشى جاقتان ءبىر-اق شىعاتىن ءدالىز سياقتى ەكەن. ءبىر زامانداردا ۇڭگىردىڭ بەل ورتاسى قۇلاپ, جابىلىپ قالعان. سوندىقتان كۇنگەي جاقتاعىسى عانا ازىرشە قولجەتىمدى. سوناۋ الماعايىپ كەزەڭدە بۇل جەردى دۇشپانىنان قاشقان ازاماتتار پانالاپ, قاۋىپ تونگەندە ەكىنشى جاعىنان شىعىپ, سىتىلىپ وتىرعان دەسەدى.
قازاقتىڭ ماڭدايىنا بىتكەن عۇلاما عالىم قانىش ساتباەۆ بۇل جەردە 1920 جىلى بولىپتى. جەرگىلىكتى جۇرت سوعان وراي ۇڭگىردى «قانىش ۇڭگىرى» دەپ تە اتايدى. شوقپار تاستىڭ ەڭ بيىگىنە شىققاندا اينالانىڭ بارلىعى الاقانداعىداي كورىنەدى. وڭتۇستىك توسكەيدە 60 شاقىرىمداي جەردە باياناۋىلدىڭ قىزىلتاۋ, سارىتاۋى قول بۇلعاسا, وڭتۇستىك-باتىسقا قاراي تورايعىر تاۋلارى سىلەمدەنىپ جاتىر. جوڭعار شاپقىنشىلىعى كەزىندە قازاق جاساقتارى وسى تاۋلاردىڭ بيىك نۇكتەلەرىنە وت جاعىپ, جاۋدىڭ كەلگەنىن جەتكىزگەن ەكەن. مالايسارىنىڭ قارىنداسى مايسارى جوعارىدا ايتقان گاۋھار بيىگىنەن ء(بىر دەرەكتەردە قاراۋىل توبە اتالادى) اينالانى شولىپ, قاۋىپ كورىنسە, اعاسىنا جاۋشى شاپتىرىپ وتىرعان. ءماشھۇر ءجۇسىپتىڭ جازبالارىندا ايتىلاتىنداي, باياناۋىل مەن قالماققىرعان تاۋلارىنداعى قازاق-جوڭعار شايقاستارى ناتيجەسىندە قازاقتار جەڭىسكە جەتىپ, سارىارقا دالاسىنىڭ تاعدىرى شەشىلگەن.
پاۆلودار وبلىسى,
ماي اۋدانى,
قالماققىرعان مەكەنى
