اۋە بيلەتتەرىنىڭ قۇنى نەگە اسپانداپ تۇر؟

ءجۇرىس-تۇرىسى كوپ جاز ايلارى بول­عاننان كەيىن بە ەكەن, سوڭعى ۋا­قىتتا اۋە بيلەتتەرىنىڭ باعا­سى تىم شارىقتاپ كەتتى. بىراق بۇعان دەيىن دە ارزانداپ تۇرعانى شاما­لى ەدى... شەكتەن شىعىپ تۇر­عان باعا جولاۋشىلاردىڭ دا جاناي­قايىن تۋدىراتىنى انىق. وسى ماسە­لەگە قاتىستى ءتيىستى مەكەمەلەرگە حابار­لاسىپ, اۋە جولاقىسىنىڭ قىم­بات­تا­ۋىنا قاتىستى كەزەكتى ۋاج­دەرىن تىڭداپ كورمەكشى بولعانبىز. وكى­نىشكە قاراي, بۇل ارەكەتىمىزدەن تۇك شىقپادى. ەشقايسىسىنىڭ دا جولاۋشى جۇرتتىڭ جانايقايىنا جاۋاپ بەرۋگە قۇلقى بولمادى. سوندا دا بولسا جۇرتتى تىنىشتاندىرار جاۋاپ ىزدەپ عالامتورعا كىردىك, ادەت­­­تەگىدەي الەۋمەتتىك جەلىلەردى دە پا­­­راقتاپ كوردىك.

سىرتتاي قاراعاندا, مەملەكەت مۇمكىندىگىنشە جولاۋ­شىنىڭ قالتاسىن قاقپاۋ­دىڭ قام-قارەكەتىن ويلاس­تى­رىپ جاتقانداي كورىنەدى.  ايتالىق, قولجەتىمدى دەپ ۇسىنعان جوبانىڭ ءبىرى – «FlyArystan». «Air Astana» كومپا­نيا­سىنىڭ جانىنان قۇرىلعان «FlyArystan» بيۋدجەتتىك جوباسى 2019 جىلى قاراپايىم حالىقتىڭ جاع­دايىنا وراي ارنايى ىسكە قو­سىلعان ەدى. ونىڭ قولايلى قىز­مەتى مەن اسا قىمبات تۇرمايتىن بيلەتىن پايدالانۋشىلار سانى جىل سا­يىن ارتىپ بارادى. مىسالى, 2019 جىلى ونىڭ قىزمەتىن 700 مىڭداي ادام پايدالانعان بولسا, وتكەن جىلى «FlyArystan» ارقىلى 3 ملن 250 مىڭ ادام اۋە جولىمەن ساپار شەگىپتى.

«FlyArystan»-نىڭ ال­عاش­قى كەزدە ۇيىمداستىرعان ءبىر كۇن­دىك الەۋمەتتىك اكتسيالارى جولاۋشى جۇرتتىڭ كوڭىلىنەن شىعىپ, كوپ ادامنىڭ قولداۋىنا يە بولعانى ەسىمىزدە. باستاپقىدا ەل ىشىندە كەيبىر باعىتتا 7 مىڭ تەڭگەمەن جەتىپ الۋعا مۇمكىندىك بار-تىن. قازىرگى كۇندە «FlyArystan» ارقىلى ءبىر اي بۇرىن استانادان الماتىعا بيلەت الساڭىز باعاسى 15 566 – 40 566 تەڭگە ارالىعىندا. ال ەلى­مىزدىڭ باتىس وڭىرلەرىنە ءسال قىم­باتتاۋ. كۇنى جاقىنداعان سايىن بۇل كومپانيا دا باعانى ءبىرشاما ءوسىرىپ وتىرادى. قانشا دەگەنمەن بيلەت قۇنى باسقا اۋە كومپانيالارىنا قاراعاندا ارزانداۋ كورىنەتىنى بەلگىلى.

«FlyArystan» ارقىلى ارزان بيلەت العانىڭىزبەن, قول سومكەڭىز اۋىر بولسا, تاعى دا شىعىنداناسىز. ەگەر سوم­كە­ڭىز­دىڭ سالماعى 20-25 كيلو تارتسا, بيلەت اقىسىنا پارا-پار قارجى تولەيسىز. سوندىقتان ۇشاقپەن جولعا شىققاندا وسى جا­عىندا ەسكەرگەن ءجون. ايتا بەرسەك, ۇشاقپەن جول ءجۇرۋدىڭ ءتيىمدى تۇس­تا­رى مەن قيىن جاقتارى جەتىپ ارتىلادى. ماسەلەن, «FlyArystan»-نىڭ جول ەرەجەسى بويىنشا قازاقتىڭ قاراپايىم دومبىراسىن جولاۋشىلار سالونىنا جىبەرمەيدى. بۇل تۋرالى قوعامدا تالاي ايعاي-شۋ شىعىپ, ءبىراز پىكىرتالاس بولعانى ەستە...

ال ەندى بيلەت باعاسىنىڭ نەگە قىم­باتتاپ جاتقانى تۋرالى ماسەلە­گە ويىسساق. عالامتور جەلى­لە­­رىندە اۋە بيلەتتەرىنە قاتىس­تى كوڭىل جۇباتاتىن ءبىر جاڭا­لىق ەمگە جوق. سويتسەك, ءاۋ باستا اۋە بي­لەت­تەرىنىڭ بەي-بەرەكەت قىمبات­تاي بەرۋىنە جاعداي جاساپ, جولى اشىلىپ قو­يىل­عان ەكەن. 2015 جىلى قازان ايىن­­­­دا ەلدەگى ىشكى با­عىت­تار­دا جو­لاۋ­شىلاردى اۆياتاسىمالداۋ نا­رى­عى مەملەكەتتىك رەتتەۋدەن زاڭدى تۇردە شىعارىلىپتى.

سول كەزدەگى بيلىك نەگە مۇنداي قا­دامعا بارعانىن سۇراعاندارعا قا­نا­عات­تانارلىقتاي جاۋاپ تا جوق. سەبەبى ەلدەگى اۋە تاسىمالىمەن جو­لاۋ­شىلاردى قامتاماسىز ەتە­تىن ساناۋلى-اق كومپانيا بار. سودان با بۇل سالادا ەشقانداي باسە­كە­لەستىك جوق. ورتانى تولىق مونوپوليا جايلاعان. بيلىك بولسا قازاقستاندا اۆياكومپانيالار ءوز بيلەتتەرىنىڭ باعاسىن سۇرانىسقا ساي ءوزى بەلگىلەيدى دەپ وتىر. سول ارقىلى جولاۋشى مەن حالىق مۇد­دەسى ءوز پايداسىن عانا ويلايتىن كومپانيالاردىڭ ىرقىنا قاراي جىعىلادى. بىلاي الىپ قاراعاندا, باعانى نارىق بەلگىلەيدى. دەسە دە سول نارىقتا باسەكەلەس دەگەن ۇعىم مۇلدە جوقتىڭ قاسى. سونىڭ سالدارىنان قازاقستانداعى اۋە تاسىمالىنىڭ جاعدايى وسىنداي كۇيگە جەتكەن.

اۋە كەمەلەرىنە بيلەت قۇنى­نىڭ كوتەرىلۋىنە تاعى ءبىر سەبەپ اۆيا­كە­رو­سيننىڭ ءۇستى-ۇستىنە قىم­بات­تاۋى دا اسەر ەتىپ وتىرعان كورىنەدى. مۇ­نايلى ەلىمىز قاتتى كۇشتەگەندە جىلىنا 650 مىڭ توننا عانا اۆيا­وتىن وندىرۋگە قاۋقارلى ەكەن. ال اۆياكومپانيالار قىزمەتىن تۇتى­نۋ­شىلار كۇن ساناپ كوبەيىپ كەلەدى. قازىرگى جاعدايدا سۇرانىسقا وراي وتاندىق اۋە تاسىمالداۋشىلارى تۇتىناتىن اۆياوتىن كولەمى 1 ملن توننادان اسىپ جىعىلادى ەكەن. دەمەك جەتپەگەن اۆياكەروسيندى قىمباتىنان وزگە ەلدەن ساتىپ الۋعا ءماجبۇرمىز.

سول كەزدەگى بيلىك اۆياكوم­پا­نيا­لار­عا قاجەتتى كەروسين قۇنىن جولاۋ­شى جۇرتتىڭ قالتاسىنان ءوندىرىپ الۋعا ەرىك بەرگەن سوڭ ەسە­لەنگەن پايدانى عانا كوزدەپ جۇرگەن تاسىمال­داۋ­شى نە ىستە­مەي­دى؟ اۆياوتىن قىم­باتتاسا, بيلەت باعاسىن كوتەرە قويادى. ال كەرىسىنشە, اۆياكەروسين ارزانداپ كەتسە, بيلەت باعاسى سو­عان ساي تومەندەمەيدى. سول باياعى كوتە­رىلگەن كۇيىندە قالا بەرەدى. بۇل جەر­دە ولارعا, ء«اي دەيتىن اجا, قوي دەيتىن قوجا» بولماي تۇرعاندىعى عوي....

بۇگىندە بۇل سالانىڭ قۇلاعىن ۇستا­عاندارعا قاراپايىم حالىق تۇگىلى دەپۋتات­تاردىڭ دا داۋىسى جەت­پەي جاتىر. ماسەلەن وسى جىل­­­دىڭ ءساۋىر ايىندا سەناتتا قا­زاق­ستان­داعى اۋە تاسىما­­لىنا قا­تىستى ماسەلەلەر تالقى­لان­دى. سوندا دەپۋتاتتار ۇشاق بيلەت­تە­رى­نىڭ تىم قىمبات ەكەنىن تاپ­تىش­تەپ ايتتى. سەناتور امانگەلدى تولەمىسوۆ مونوپولياعا قارسى تەك­سەرۋ­لەر جۇر­گىزىلىپ, اۋە كوم­پانيا­لارىنا ايىپ­پۇلدار سالىنسا دا, ۇشاق بيلە­تىنىڭ باعاسى بۇرى­ن­عىداي جوعا­رى ەكەنىنە ءبىر ەمەس بىرنەشە دالەل كەلتىرىپ ايتتى.

«اۆيابيلەتتىڭ باعاسىن نەگىزسىز كوتەرۋ جانە ءتيىستى مونوپوليالىق تەتىك­تەردى قولدانۋ فاكتىلەرى بولدى. بىراق سىزدەر بۇل فاكتىنى تىركە­سەڭىزدەر, نەگە باعانى تومەن­دەت­پەدىڭىزدەر؟ تەك ءبىر ادامدى جا­ۋاپ­كەر­شىلىككە تارتتىڭىزدار, بىراق باعا جوعارى بولىپ تۇر. بۇل تۇ­تىنۋ­شىلارىمىزعا, جولاۋشى­لار­عا اسەر ەتەدى. اۋە بيلەتتەرى وتە قىمبات. ءتىپتى ءبىزدىڭ قالتامىز كوتەرمەيدى, قاراپايىم حالىقتىڭ ونى تولەۋگە مۇمكىندىگى جوق», دەدى دەپۋتات.

ودان بەرى 5-6 اي ۋاقىت ءوتتى. ماسەلە, «سول باياعى جارتاس» كۇيىن­دە قالا بەردى. ونىڭ انىق دالەلى ءدال بۇگىنگى اۆيابيلەت قۇنى­نىڭ اسپانداپ تۇرعاندىعى. سەنبە­سەڭىز تەلە­فونىڭىزدى اشىپ, ءار باعىت­تا­عى ۇشاقتاردىڭ بيلەت باعاسىنا كوز جۇگىرتىپ كورىڭىز.

بۇگىندە استانادان الماتىعا قاراي بىرەر كۇن بۇرىن ۇشاق بيلەتىن العىڭىز كەلسە, شىتىرلاتىپ 60-80 مىڭ تەڭگە قاراجاتىڭىزدى قام­داي بەرىڭىز. ءبىر-ءبىر جارىم اي بۇرىن الساڭىز ارينە سونىڭ جارتى باعاسىنا الۋىڭىز ىقتيمال. شارۋاڭىز ءبىر اي بۇرىن جوسپار­لاۋ­عا كەلەتىن بولسا, جەردىڭ بەتى پويىزبەن دە جەتۋگە بولادى عوي. بىراق ول جاقتىڭ دا باعاسى اناۋ ايتقانداي ارزان ەمەس. سونىمەن, اۋە كەمەلەرىنىڭ قىزمەتىن پايدالانۋ باتىس وڭىردەگى حالىققا تىم قىمباتقا ءتۇسىپ تۇر. الماتى مەن اتىراۋ قالاسىنىڭ ارالىعىنداعى جولاقىسىن «Air Astana» اۋە كومپانياسى 311 621 – 317 067 تەڭگەگە باعالاعان. بۇل – بيلەتتى ءبىر كۇن بۇرىن الاتىن بولساڭىز تولەنەتىن اقى. ەندى ەل ىشىندەگى اۆياتاسىمالدى وسىمەن دوعارىپ, كورشى ەلگە كوز سالىپ كورەيىك.

قازىر استانادان رەسەي استاناسى ماسكەۋگە بارۋ ءۇشىن قازاقس­تان­دىق اۆياكومپانيا قىزمەتىن پايدا­لان­عىڭىز كەلسە, بيلەتتى ۇشۋى­ڭىزعا ءبىر كۇن قالعاندا الاتىن بولساڭىز, ەڭ ارزان بيلەت – 73 926 تەڭگە, قىمباتى 1 375 334 تەڭگە تۇرادى ەكەن. ەلىمىزدە ورتاشا جالاقى 365 502 (قازاقستاندىقتاردىڭ باسىم كوپشىلىگىنە بۇل سوما ۇلكەن ارمان) تەڭگە بولىپ تۇرعاندا, اۆيا­بي­­لەتتەردىڭ باعاسى تىم اسپانداپ كەتكەنى كوپشىلىك قاۋىمعا تۇسى­نىكسىز.

جۋرناليستەر وسى جاعدايدى ءتۇسىندىرۋدى ءتيىستى مەكەمەلەردەن سۇراعاندا, العان جاۋاپتارى بىر­كەل­كى. ءبىز قازىر جولداعان سۇ­راق­تارى­مىز­عا ناقتى جاۋاپتار الا الما­عان سوڭ, وسىدان 5-6 اي بۇرىنعى ۇكىمەت ءۋاجىن تاعى كور­سەتۋدى ءجون سانادىق. سونىمەن قا­زاق­ستانداعى اۆيابيلەتتەر نەگە قىمبات؟

سول كەزدەگى يندۋستريا جانە ين­فرا­قۇرىلىمدى دامىتۋ ءمينيست­رىنىڭ ورىنباسارى الماز ىدى­رى­سوۆ ۇشاق بيلەتتەرىنىڭ باعاسى كوپتەگەن فاكتورعا بايلانىستى بەلگىلەنەتىنىن بىلاي تۇسىندىرگەن. «ەڭ الدىمەن, ۇشاق بيلەتىنىڭ قۇ­نىنا 32 پايىز اۋە كەروسينىنىڭ باعاسى مەن تاپشىلىعى اسەر ەتەدى. بىلتىر ەلىمىزدەگى مۇناي وڭدەيتىن زا­ۋىت­تار 684 مىڭ توننا اۋە كە­روسي­نىن ءوندىردى, ال جانارمايدىڭ سۇرانىس كورسەتكىشى 806 مىڭ تون­نا­عا جەتتى. ياعني قازاقستان 158 مىڭ توننا اۋە كەروسينىن شەتەل­دەن ساتىپ الۋعا ءماجبۇر بولىپ وتىر. ەكسپلۋاتاتسيالىق شىعىندار مەن اۋە كەمەلەرىنىڭ ليزينگى – 18 پا­يىز, اۋەجاي قىزمەتتەرى – 13 پايىز, جالاقى تولەۋگە جۇمسالاتىن شى­عىن­دار – 6 پايىز بيلەت باعاسىن بەل­گىلەۋگە ىقپال ەتەدى», دەيدى ول.

ونىڭ ايتۋىنشا, اۋە كەمەلەرىن ساتىپ الۋ نەمەسە جالعا الۋ, قوسالقى بولشەكتەرىن ساتىپ الۋ سياقتى اۋە كومپانياسى شىعىندارىنىڭ 80 پايىزعا جۋىعى شەتەل ۆاليۋتاسى ارقىلى ىسكە اسىرىلادى. ال اۋە كومپانيالارى ءوز تابىسىنىڭ 80 پايىزىن تەڭگەمەن تابادى. سول سەبەپتەن ولار ءوز شىعىندارىن جابۋ ءۇشىن بيلەت قۇنىن قالاعانىنشا قىمباتتاتاتىن كورىنەدى.

ەندى بۇدان بىلاي اۋە كەمە­لە­رىنىڭ بيلەت باعاسى ارزانداۋى مۇمكىن بە, جوق پا؟ «ەگەر اۆيا­كوم­پانيالارعا قاتىستى زاڭ, ەرە­جە­لەرگە تۇزەتۋلەر مەن تو­لىق­تى­رۋ­لار ەنگىزىلىپ, حالىق مۇد­دە­سىنە وراي قايتا جاسالسا, اۆيابيلەت قۇنى ءتۇسۋى كادىك. ول ءۇشىن العى­شارت­تاردا جا­سالىپ تا جاتىر. ونىڭ جۇزەگە اسۋى ءۇشىن حالىق تالاپشىل, ۇكىمەت باتىل ءارى ادال بولۋى ءلازىم, دەيدى كا­سىپكەر بەگالى پەردالى ۇلى.

كاسىپكەردىڭ بۇل پىكىرى جۇزەگە اسۋى ابدەن مۇمكىن. ويتكەنى بيىلعى جارتى جىلدا جولاۋشىلاردىڭ سانى 30 مىڭعا ارتقان. ساعاتتاپ اۋە­جاي­دا ۋاقىت وتكىزەتىن جولاۋ­شى­لاردىڭ جانايقايى اقىرى ۇكى­مەت­كە دە جەتتى. يندۋستريا جانە ينفرا­قۇ­رى­لىمدىق دامۋ مينيستر­لى­گىنىڭ مالىمدەۋىنشە, جىل سوڭىنا دەيىن «SCAT» – 9, «FlyArystan» – 3, «Air Astana» – 2 اۋە كەمەسىن الۋعا ءتيىس.

وعان قوسا مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت كەمەل ۇلى 1 قىركۇيەكتەگى حالىققا جولداۋىن­­­­­­­­دا جاڭا ۇسىنىسىن العا تارتتى. «كەلەسى جىلى «Air Astana» كوم­­پانياسى حالىقتىق ءىرو-عا شىعارىلادى» دەدى ول. قازىرگى تاڭدا ەلدەگى ەڭ ۇلكەن اۋە كومپانياسى «Air Astana» ەكەنى ءمالىم. ونىڭ 51 پايىز اكتسيا پاكەتى «سامۇرىق-قازىنا» ءال-اۋقات قورىنا تيەسىلى. بۇل شارا ءتيىمدى جۇزەگە اسىرىلسا, باسەكەلەستەر سانى ارتىپ, بيلەت باعاسىنىڭ تومەندەۋىنە اسەر ەتۋى بەك ىقتيمال.

بۇدان شىعاتىن قورىتىندى سالاعا ارنالعان جول كارتاسى بو­يىنشا ازاماتتىق اۆياتسيا سالاسىندا باسەكەلەستىكتى دامى­تۋ­دىڭ نەگىزگى كەدەرگىلەرىن ازايتۋ ءۇشىن ن­ا­رىققا شامادان تىس مەم­لە­كەت­تىك قاتىسۋدى جويۋ شارالارى قا­راس­تىرىلادى. مەملەكەت باسشىسى ايتقانداي «QazaqAir» اق, «AirAstana» اق اكتسيالارىنىڭ مەم­­لە­كەتتىك پاكەتى ساتىلىمعا شى­عا­­رىلادى. وعان قوسا, شەتەلدىك اۋە تاسىمالداۋشىلارىنىڭ نا­رىق­قا ەركىن كىرۋىنە, ەلىمىزگە رەيس­تەردى ءوز بەتىنشە جولعا قويۋىنا مۇم­كىندىك بەرەتىن «اشىق اسپان» رەجىمىنىڭ قولدانىلۋ مەرزىمى 2028 جىلعا دەيىن ۇزارتىلادى. سونداي-اق اۆيا وتىندى ءوندىرۋ مەن ونى وتاندىق اۋە كومپانيالارىنا دەل­دال­سىز جەتكىزىپ بەرۋ جۇيەسى تۇزى­لەدى.